2. garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ

Adhikarana garBavyApadvidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

गर्भावक्रान्तिशारीरादनन्तरं गर्भव्यापदं शारीरमारभ्यते| गर्भस्य व्यापत्प्रतीकारविज्ञानार्थमाह अथातो गर्भव्यापदं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|

Adhikarana garBiNyAH puShpe dRuShTe kartavyam (1-2) · Śloka 2

गर्भिण्याः परिहार्याणां सेवया रोगतोऽथ वा| पुष्पेदृष्टेऽथवा शूले बाह्यान्तः स्निग्धशीतलम्||१|| सेव्याम्भोजहिमक्षीरिवल्ककल्काज्यलेपितान्| धारयेद्योनिबस्तिभ्यामार्द्रार्द्रान् पिचुनक्तकान्||२||

Adhikarana shatadhautaghRutAktastriyAH snAnAdi (3-6) · Śloka 6

शतधौतघृताक्तां स्त्रीं तदम्भस्यवगाहयेत्| ससिताक्षौद्रकुमुदकमलोत्पलकेसरम्||३|| लिह्यात् क्षीरघृतं खादेच्छृङ्गाटककसेरुकम्| पिबेत्कान्ताब्जशालूकबालोदुम्बरवत्पयः||४|| शृतेन शालिकाकोलीद्विबलामधुकेक्षुभिः| पयसा रक्तशाल्यन्नमद्यात्समधुशर्करम्||५|| रसैर्वा जाङ्गलैः| |६|

Adhikarana SuddhivarjamasroktAcaraNam (6) · Śloka 6

शुद्धिवर्जं चास्रोक्तमाचरेत्| |६|

Adhikarana asaMpUrNatrimAsAyAH puShpadarSane kartavyam (6-7) · Śloka 7

| असम्पूर्णत्रिमासायाः प्रत्याख़्याय प्रसाधयेत्||६|| आमान्वये च| |७|

Adhikarana AmaraktayoraviruddhasyopadeSaH (7-9) · Śloka 9

एवमप्यामरक्तयोर्द्वयोर्यदविरुद्धं तदुपदेष्टुमाह तत्रेष्टं शीतं रूक्षोपसंहितम्| उपवासो घनोशीरगुडूच्यरलुधान्यकाः||७|| दुरालभापर्पटकचन्दनातिविषाबलाः| क्वथिताः सलिले पानं तृणधान्यानि भोजनम्||८|| मुद्गादियूषैरामे तु जिते स्निग्धादि पूर्ववत्| |९|

Adhikarana garBenipatite tIkShNamadyapAnAdi (9-12) · Śloka 12

| गर्भे निपतिते तीक्ष्णं मद्यं सामर्थ्यतः पिबेत्||९|| गर्भकोष्ठविशुद्द्यर्थमर्तिविस्मरणाय च| लग़ुना पञ्चमूलेन रूक्षां पेयां ततः पिबेत्||१०|| पेयाममद्यपा कल्के साधितां पाञ्चकौलिके| बिल्वादिपञ्चकक्वाथे तिलोद्दालकतण्डुलैः||११|| मासतुल्यदिनान्येवं पेयादिः पतिते क्रमः| लग़ुरस्नेहलवणो दीपनीययुतो हितः||१२||

Adhikarana doShAdInAM kledaSoShArtho~ayaM vidhiH (13) · Śloka 13

किमर्थम् ? दोषधातुपरिक्लेदशोषार्थं विधिरित्ययम्| |१३|

Adhikarana anantaraM snehAdayo hitAH (13) · Śloka 13

| स्नेहान्नबस्तयश्चोर्ध्वं बल्यदीपनजीवनाः||१३||

Adhikarana upaviShTakagarBasya lakShaNAdi (14-15) · Śloka 15

इदानीमुपविष्टकनागोदरयोर्गर्भयोर्हेतुलिङ्गौषधानि वितानयितुमाह सञ्जातसारे महति गर्भे योनिपरिस्रवात्| वृद्धिमप्राप्राप्नुवन् गर्भः कोष्ठे तिष्ठति सस्फुरः||१४|| उपविष्टकमाहुस्तं, वर्द्धते तेन नोदरम्| |१५|

Adhikarana nAgodarAKyasya lakShaNAdi (15-16) · Śloka 16

एवमुपविष्टकमुक्त्वा नागोदराख्यं वक्तुमाह शोकोपवासरूक्षाद्यैरथवा योन्यतिस्रवात्||१५|| वाते क्रुद्धे कृशः शुष्येद्गर्भो नागोदरं तु तम्| उदरं वृद्धमप्यत्र हीयते स्फुरणं चिरात्||१६||

Adhikarana tayoScikitsA (17-18) · Śloka 18

तयोर्बृंहणवातघ्नमधुरद्रव्यसंस्कृतैः| ग़ृतक्षीररसैस्तृप्तिरामगर्भांश्च ख़ादयेत्||१७|| तैरेव च सुभिक्षायाः क्षोभणं यानवाहनैः| |१८|

Adhikarana lInAKyagarBasya cikitsA (18-20) · Śloka 20

अथ लीनाख्यस्य गर्भस्य चिकित्सामाह | लीनाख्ये निस्फुरे श्येनगोमत्स्योत्क्रोशबर्हिजाः||१८|| रसा बहुघृता देया माषमूलकजा अपि| बालबिल्वंतिलान्माषान्सक्तूंश्च पयसा पिबेत्||१९|| समेद्यमांसं मधु वा कट्यभ्यङ्गं च शीलयेत्| |२०|

Adhikarana tasyA AnandakaraNAdi (20) · Śloka 20

| हर्षयेत्सततं चैनामेवं गर्भः प्रवर्द्धते||२०||

Adhikarana anyathA vaiparItyam (21) · Śloka 21

पुष्टोऽन्यथा वर्षगणैः कृच्छ्राज्जायेत, नैव वा| |२१|

Adhikarana garBiNyA udAvartAKye vyAdhAvupAyAdi (21-22) · Śloka 22

| उदावर्तं तु गर्भीण्याः स्नेहैराशुतरां जयेत्||२१|| योग्यैश्च बस्तिभिर्हन्यात्सगर्भां स हि गर्भीणीम्| |२२|

Adhikarana udara eva garBe mRute lakShNAni (22-24) · Śloka 24

| गर्भेऽतिदोषोपचयादपथ्यैर्दैवतोऽपि वा||२२|| मृतेऽन्तरुदरं शीतं स्तब्धं ध्मातं भृशव्यथम्| गर्भास्पन्दो भ्रमतृष्णा कृच्छ्रादुच्छ्वसनं क्लमः||२३|| अरतिः स्रस्तनेत्रत्वमावीनामसमुद्भवः| ||२४||

Adhikarana antarmRutagarBAyAupacArAH (25-27) · Śloka 27

तस्याः कोष्णाम्बुसिक्तायाः पिष्ट्वा योनिं प्रलेपयेत्| गुडं किण्वं सलवणं तथान्तः पूरयेन्मुहुः| ग़ृतेन कल्कीकृतया शाल्मल्यतसिपिच्छया||२५|| मन्त्रैर्योगैर्जरायूक्तैर्मूढगर्भो न चेत्पतेत्| अथापृच्छयेश्वरं वैद्यो यत्नेनाशु तमाहरेत्||२६|| हस्तमभ्यज्य योनिं च साज्यशाल्मलिपिच्छया| हस्तेन शक्यं तेनैव|२७|

Adhikarana antarmRutagarBasyAkarShaNAdi (27-28) · Śloka 28

| गात्रं च विषमं स्थितम्||२७|| आञ्छनोत्पीडसम्पीडविक्षेपोत्क्षेपणादिभिः| आनुलोम्य समाकर्षेद्योनिं प्रत्यार्जवागतम्||२८||

Adhikarana SastropAyasAdhyA mUDhagarBacikitsA (29-30) · Śloka 30

इदानीम् शस्त्रोपायसाध्यां मूढगर्भचिकित्सामाह हस्तपादशिरोभिर्यो योनिं भुग्नः प्रपद्यते| पादेन योनिमेकेन भुग्नोऽन्येन गुदं च यः||२९|| विष्कम्भौ नाम तौ मूढौ शस्त्रदारणमर्हतः| |३०|

Adhikarana maNDalA~gguliSastrAByAM dAraNam (30) · Śloka 30

अत एवाह | मण्डलाङ्गुलिशस्त्राभ्यां तत्र कर्म प्रशस्यते||३०||

Adhikarana vRuddhipatraSastrasya niShedhaH (31) · Śloka 31

वृद्धिपत्रं हि तीक्ष्णाग्रं न योनाववचारयेत्| |३१|

Adhikarana pUrvaM kapAladAraNAdi (31-33) · Śloka 33

दारणं च यथा विधेयं तथा ऽऽह | पूर्वं शिरःकपालानि दारयित्वा विशोधयेत्||३१|| कक्षोरस्तालुचिबुकप्रदेशेऽन्यतमे ततः| समालम्ब्य दृढं कर्षेत्कुशलो गर्भशङ्कुना||३२|| अभिन्नशिरसं त्वक्षिकूटयोर्गण्डयोरपि| |३३|

Adhikarana bAhucCedanAdi (33-34) · Śloka 34

| बाहुं च्छित्वांऽससक्तस्य वाताध्मातोदरस्य तु||३३|| विदार्य कोष्ठमन्त्राणि बहिर्वा सन्निरस्य च| |३४|

Adhikarana kaTIsaktasya dAraNAdi (34) · Śloka 34

| कटीसक्तस्य तद्वच्च तत्कपालानि दारयेत्||३४||

Adhikarana sAmAnyena mUDhagarBacikitsA (35) · Śloka 35

इति विशेषेण गर्भस्याकर्षणमुक्त्वा, सामान्येन मूढगर्भचिकित्सामाह यद्यद्वायुवशादङ्गं सज्जेद्गर्भस्य खण्डशः| तत्तच्छित्त्वाऽऽहरेत्सम्यग्रक्षेन्नारीं च यत्नतः||३५||

Adhikarana tatra BiShajA svamatyA yatnaH kAryaH (36) · Śloka 36

गर्भस्य हि गतिं चित्रां करोति विगुणोऽनिलः| तत्रानल्पमतिस्तस्मादवस्थापेक्षमाचरेत्||३६||

Adhikarana jIvato garbhasya chedananiShedhaadi (37) · Śloka 37

छिन्द्याद्गर्भं न जीवन्तं मातरं स हि मारयेत्| सहात्मना, न चोपेक्ष्यः क्षणमप्यस्तजीवितः||३७||

Adhikarana mUDhagarBastriyA asAdhyatvam (38) · Śloka 38

इदानीमुपेक्ष्यां मूढगर्भा स्त्रियमाह योनिसंवरणभ्रंशमक्कल्लश्वासपीडिताम्| पूत्युद्गारां हिमाङ्गी च मूढगर्भां परित्यजेत्||३८||

Adhikarana aparApAtanam (39-40) · Śloka 40

अथापतन्तीमपरां पातयेत्पूर्ववद्भिषक्| एवं निर्हृतशल्यां तु सिञ्चेदुष्णेन वारिणा||३९|| दद्यादभ्यक्तदेहायै योनौ स्नेहपिचुं ततः| योनिर्मृदुर्भवेत्तेन शूलं चास्याः प्रशाम्यति||४०||

Adhikarana nirhRutaSalyAyA upacAraH (41-46) · Śloka 46

दीप्यकातिविषारास्नाहिङ्ग्वेलापञ्चकोलकात्| चूर्णं स्नेहेन कल्कं वा क्वाथं वा(तां)पाययेत्ततः||४१|| कटुकातिविषापाठाशाकत्वग्घिङ्गुतेजिनीः| तद्वच्च दोषस्यन्दार्थं वेदनोपशमाय च||४२|| त्रिरात्रमेवं, सप्ताहं स्नेहमेव ततः पिबेत्| सायं पिबेदरिष्टं च तथा सुकृतमासवम्||४३|| शिरीषककुभक्वाथपिचून् योनौ विनिक्षिपेत्| उपद्रवाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत्||४४|| पयो वातहरैः सिद्धं दशाहं भोजने हितम्| रसो दशाहं च परं लघुपथ्याल्पभोजना||४५|| स्वेदाभ्यङ्गपरा स्नेहान् बलातैलादिकान् भजेत्| ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यः सा क्रमेण सुखानि च||४६||

Adhikarana balAtailam (47-52) · Śloka 52

अथ बलातैलं निरूपयति बलामूलकषायस्य भागाः षट् पयसस्तथा| यवकोलकुलत्थानां दशमूलस्य चैकतः||४७|| निष्क्वाथभागो भागश्च तैलस्य तु चतुर्दशः| द्विमेदादारुमञ्जिष्ठाकाकोलीद्वयचन्दनैः||४८|| सारिवाकुष्ठतगरजीवकर्षभसन्धवैः| कालानुसार्याशैलेयवचागुरुपुनर्नवैः||४९|| अश्वगन्धावरीक्षीरशुक्लायष्टीवरारसैः| शताह्वाशूर्पपर्ण्येलात्वक्पत्रैः श्लक्ष्णकल्कितैः||५०|| पक्वं मृद्वग्निना तैलं सर्ववातविकारजित्| सूतिकाबालमर्मास्थिहतक्षीणेषु पूजितम्||५१|| ज्वरगुल्मग्रहोन्मादमूत्राघातान्त्रवृद्धिजित्| धन्वन्तरेरभिमतं योनिरोगक्षयापहम्||५२||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanAdi (53) · Śloka 53

बस्तिद्वारे विपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि| जन्मकाले ततः शीघ्रं पाटयित्वोद्धरेच्छिशुम्||५३||

Adhikarana garBe sravati saptasu mAseShu saptayogAH (54-58) · Śloka 58

मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च| अश्मन्तकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी||५४|| वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा| अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा च मधुयष्टिका||५५|| बृहतीद्वयकाश्मर्यक्षीरिशुङ्गत्वचा घृतम्| पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका||५६|| शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कसेरु मधुकं सिता| सप्तैतान् पयसा योगानर्द्धश्लोकसमापनान्||५७|| क्रमात्सप्तसु मासेषु गर्भे स्रवति योजयेत्| |५८|

Adhikarana aShTamanavamadaSamamAseShu yogAH (58-60) · Śloka 60

| कपित्थबिल्वबृहतीपटोलेक्षुनिदिग्धिकात्||५८|| मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथाऽष्टमे| नवमे सारिवानन्तापयस्यामधुयष्टिभिः||५९|| योजयेद्दशमे मासि सिद्धं क्षीरं पयस्यया| अथवा यष्टिमधुकनागरामरदारुभिः||६०||

Adhikarana garBaviShaye~aj~jAnAM mativiBramaH (2) · Śloka 2

अवस्थितं लोहितमङ्गनाया वातेन गर्भं ब्रुवतेऽनभिज्ञाः| गर्भाकृतित्वात्कटुकोष्णतीक्ष्णैः स्रुते पुनः केवल एव रक्ते||६१|| गर्भं जडा भूतहृतं वदन्ति मूर्तेन दृष्टं हरणं यतस्तैः| ओजोशनत्वादथवाऽव्यवस्थै- र्भूतैरुपेक्ष्येत न गर्भमाता||६२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने गर्भव्यापन्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||