17. svēdavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana svedavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अतस्तत्परिज्ञानार्थोऽयमध्याय आरभ्यते - - - - अथातः स्वेदविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

Adhikarana svedasya cAturvidhyam (1) · Śloka 1

स्वेदस्य चातुर्विध्यमाह - - - - स्वेदस्तापोपनाहोष्मद्रवभेदाच्चतुर्विधः| |१|

Adhikarana tApasya lakShaNam (1) · Śloka 1

तत्र तापादीनेव लक्षयितुमाचष्टे - - - - | तापोऽग्नितप्तवसनफालहस्ततलादिभिः||१||

Adhikarana upanAhasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

उपनाहो वचाकिण्वशताह्वादेवदारुभिः| धान्यैः समस्तैर्गन्धैश्च रास्नैरण्डजटामिषैः||२|| उद्रिक्तलवणैः स्नेहचुक्रतक्रपयःप्लुतैः| केवले पवने, श्लेष्मसंसृष्टे सुरसादिभिः||३|| पित्तेन पद्मकाद्यैस्तु साल्वणाख्यैः पुनःपुनः| |४|

Adhikarana bandhanavidhiH (4-5) · Śloka 5

बन्धात्मकश्चायं स्वेद इति बन्धात्मकस्वेदोपायभूतान् चर्मपट्टादीनाह - - - - | स्निग्धोष्णवीर्यैर्मृदुभिश्चर्मपट्टैरपूतिभिः||४|| अलाभे वातजित्पत्रकौशेयाविकशाटकैः| बद्धं रात्रौ दिवा मुञ्चेन्मुञ्चेद्रात्रौ दिवाकृतम्||५||

Adhikarana UShmasvedasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ऊष्मा तूत्कारिकालोष्टकपालोपलपांसुभिः| पत्रभङ्गेन धान्येन करीषसिकतातुषैः||६|| अनेकोपायसन्तप्तैः प्रयोज्यो देशकालतः| |७|

Adhikarana dravasvedaH (7-10) · Śloka 10

अथ द्रवस्वेदमाह - - - - | शिग्रुवारणकैरण्डकरञ्जसुरसार्जकात्||७|| शिरीषवासावंशार्कमालतीदीर्घवृन्ततः| पत्रभङ्गैर्वचाद्यैश्च मांसैश्चानूपवारिजैः||८|| दशमूलेन च पृथक् सहितैर्वा यथामलम्| स्नेहवद्भिः सुराशुक्तावारिक्षीरादिसाधितैः||९|| कुम्भीर्गलन्तीर्नाडीर्वा पूरयित्वा रुजार्दितम्| वाससाऽऽच्छादितं गात्रं स्निग्धं सिञ्चेद्यथासुखम्||१०||

Adhikarana avagAhasvedaH (11) · Śloka 11

इति दोषपीडावशात् परिषेकस्वेदमाख्यायावगाहस्वेदं द्रवभेदमाह - - - - तैरेव वा द्रवैः पूर्णं कुण्डं सर्वाङ्गगेऽनिले| अवगाह्यातुरस्तिष्ठेदर्शःकृच्छ्रादिरुक्षु च||११||

Adhikarana svedavidhiH (12) · Śloka 12

निवातेऽन्तर्बहिःस्निग्धो जीर्णान्नः स्वेदमाचरेत्| |१२|

Adhikarana vyAdhyAdyapekShayA svedaprakAraH (12) · Śloka 12

कीदृशं स्वेदमाचरेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिव्याधितदेशर्तुवशान्मध्यवरावरम्||१२||

Adhikarana kaphe svedavisheShaH, kaphAnile visheShaH (13) · Śloka 13

कफार्तो रूक्षणं रूक्षो, रूक्षः स्निग्धं कफानिले| |१३|

Adhikarana sthAnabhedena visheShaH (13-14) · Śloka 14

| आमाशयगते वायौ कफे पक्वाशयाश्रिते||१३|| रूक्षपूर्वं तथा स्नेहपूर्वं स्थानानुरोधतः| |१४|

Adhikarana avayavabhedena visheShaH (14) · Śloka 14

| अल्पं वङ्क्षणयोः, स्वल्पं दृङ्मुष्कहृदये न वा||१४||

Adhikarana samyaksvinnalakShaNamsvinnasya kRutyam (15) · Śloka 15

शीतशूलक्षये स्विन्नो जातेऽङ्गानां च मार्दवे| स्याच्छनैर्मृदितः स्नातस्ततः स्नेहविधिं भजेत्||१५||

Adhikarana atisvinnalakShaNam, atisvinnasyauShadham, viShAdiShvapi stambhanamauShadham (16-17) · Śloka 17

इति स्वेदस्य सम्यग्लक्षणमुक्त्वाऽतियोगलक्षणमाह - - - - पित्तास्रकोपतृण्मूर्च्छास्वराङ्गसदनभ्रमाः| सन्धिपीडा ज्वरः श्यावरक्तमण्डलदर्शनम्||१६|| स्वेदातियोगाच्छर्दिश्च, तत्र स्तम्भनमौषधम्| विषक्षाराग्न्यतीसारच्छर्दिमोहातुरेषु च||१७||

Adhikarana svedanadravyam, stambhana dravyam (18-19) · Śloka 19

स्वेदनं गुरु तीक्ष्णोष्णं प्रायः, स्तम्भनमन्यथा| द्रवस्थिरसरस्निग्धरूक्षसूक्ष्मं च भेषजम्||१८|| स्वेदनं, स्तम्भनं श्लक्ष्णं रूक्षसूक्ष्मसरद्रवम्| प्रायास्तिक्तं कषायं च मधुरं च समासतः||१९||

Adhikarana stambhitasya lakShaNam (20) · Śloka 20

स्तम्भितस्य लक्षणमाह - - - - स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तामयसङ्क्षयात्| |२०|

Adhikarana atistambhitalakShaNam (20-21) · Śloka 21

अतिस्तम्भितं सम्प्रति लक्षयति - - - - | स्तम्भत्वक्स्नायुसङ्कोचकम्पहृद्वाग्धनुग्रहैः||२०|| पादौष्ठत्वक्करैः श्यावैरतिस्तम्भितमादिशेत्| |२१|

Adhikarana atisthUlAdInAM svedaniShedhaH, Atyayike gade mRudusvedaH (21-24) · Śloka 24

| न स्वेदयेदतिस्थूलरूक्षदुर्बलमूर्च्छितान्||२१|| स्तम्भनीयक्षतक्षीणक्षाममद्यविकारिणः| तिमिरोदरवीसर्पकुष्ठशोषाढ्यरोगिणः||२२|| पीतदुग्धदधिस्नेहमधून् कृतविरेचनान्| भ्रष्टदग्धगुदग्लानिक्रोधशोकभयार्दितान्||२३|| क्षुत्तृष्णाकामलापाण्डुमेहिनः पित्तपीडितान्| गर्भिणीं पुष्पितां सूतां, मृदु चात्ययिके गदे||२४||

Adhikarana svedasAdhyA rOgAH (25-27) · Śloka 27

श्वासकासप्रतिश्यायहिध्माध्मानविबन्धिषु| स्वरभेदानिलव्याधिश्लेष्मामस्तम्भगौरवे||२५|| अङ्गमर्दकटीपार्श्वपृष्ठकुक्षिहनुग्रहे| महत्वे मुष्कयोः खल्यामायामे वातकण्टके||२६|| मूत्रकृच्छ्रार्बुदग्रन्थिशुक्रघाताढ्यमारुते| स्वेदं यथायथं कुर्यात्तदौषधविभागतः||२७||

Adhikarana anAgneyasvedasya viShayaH (28) · Śloka 28

स्वेदो हितस्त्वनाग्नेयो वाते मेदःकफावृते| |२८|

Adhikarana anAgneyasvedasya bhedAH (28-30) · Śloka 30

कोऽसावनाग्नेयः ? इत्याह - - - - | निवातं गृहमायासो गुरुप्रावरणं भयम्||२८|| उपनाहाहवक्रोधा भूरिपानं क्षुधाऽऽतपः| २८ १/२||३०||

Adhikarana svedanasya shodhanA~ggatvam (17) · Śloka 17

स्नेहक्लिन्नाः कोष्ठगा धातुगा वा स्रोतोलीना ये च शाखास्थिसंस्थाः| दोषाः स्वेदैस्ते द्रवीकृत्य कोष्ठं नीताः सम्यक् शुद्धिभिर्निर्ह्रियन्ते| २९ १/२| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने स्वेदविधिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||