3. balagrahapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlagrahapratiShedhAdhyAyaH||3|| (2) · Śloka 2

अथातो बालग्रहप्रतिषेधं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM nAmAni (1-3) · Śloka 3

पुरा गुहस्य रक्षार्थं निर्मिताः शूलपाणिना| मनुष्यविग्रहाः पञ्च सप्त स्त्रीविग्रहा ग्रहाः||१|| स्कन्दो विशाख़ो मेषाख़्यः श्वग्रहः पितृसंज्ञितः| शकुनिः पूतना शीतपूतनाऽदृष्टिपूतना||२|| मुख़मण्डितिका तद्वद्रेवती शुष्करेवती| |३|

Adhikarana dvAdaSagrahANAM pUrvarUpam (3) · Śloka 3

| तेषां ग्रहीष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः||३||

Adhikarana dvAdaSagrahANAM sAmAnyaM rUpam (4-5) · Śloka 5

सामान्यं रूपमुत्त्रासजृम्भाभ्रूक्षेपदीनताः| फेनस्रावोर्ध्वदृष्ट्योष्ठदन्तदंशप्रजागराः||४|| रोदनं कूजनं स्तन्यविद्वेषः स्वरवैकृतम्| नख़ैरकस्मात्परितः स्वधात्र्यङ्गविलेख़नम्||५||

Adhikarana 1 skandasya lakShaNam (6-9) · Śloka 9

तत्रैकनयनस्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः| हतैकपक्षः स्तब्धाङ्गः सस्वेदो नतकन्धरः||६|| दन्तख़ादी स्तनद्वेषी त्रस्यन् रोदिति विस्वरम्| वक्रवक्त्रो वमन् लालां भृशमूर्ध्वं निरीक्षते||७|| वसासृग्गन्धिरुद्विग्नो बद्धमुष्टिशकृच्छिशुः| चलितैकाक्षिगण्डभ्रूः संरक्तोभयलोचनः||८|| स्कन्दार्तस्तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद् ध्रुवम्| |९|

Adhikarana 2viSAkhasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

सम्प्रति विशाखस्य स्कन्दापस्मारापरसंज्ञस्य लक्षणमाह | संज्ञानाशो मुहुः केशलुञ्चनं कन्धरानतिः||९|| विनम्य जृम्भमाणस्य शकृव्मूत्रप्रवर्तनम्| फेनोद्वमनमूर्ध्वेक्षा हस्तभ्रूपादनर्तनम्||१०|| स्तनस्वजिह्वासन्दंशसंरम्भज्वरजागराः| पूयशोणितगन्धश्च स्कन्दापस्मारलक्षणम्||११||

Adhikarana 3 meShAkhyasya lakShaNam (12-14) · Śloka 14

आध्मानं पाणिपादस्य स्पन्दनं फेननिर्वमः| तृण्मुष्टिबन्धातीसारस्वरदैन्यविवर्णताः||१२|| कूजनं स्तननं छर्दिः कासहिध्माप्रजागराः| ओष्ठदंशाङ्गसङ्कोचस्तम्भबस्ताभगन्धताः||१३|| ऊर्ध्वं निरीक्ष्य हसनं, मध्ये विनमनं, ज्वरः| मूर्च्छैकनेत्रशोफश्च नैगमेषग्रहाकृतिः||१४||

Adhikarana 4 shvagrahasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

कम्पो हृषितरोमत्वं स्वेदश्चक्षुर्निमीलनम्| बहिरायामनं जिह्वादंशोऽन्तःकण्ठकूजनम्||१५|| धावनं विट्सगन्धत्वं क्रोशनं च श्ववच्छुनि| |१६|

Adhikarana 5 pitRugRuhasya lakShaNam (16-18) · Śloka 18

| रोमहर्षो मुहुस्त्रासः सहसा रोदनं ज्वरः||१६|| कासातिसारवमथुजृम्भातृट्शवगन्दताः| अङ्गेष्वाक्षेपविक्षेपशोषस्तम्भविवर्णताः||१७|| मुष्टिबन्धः स्रुतिश्चाक्ष्णोर्बालस्य स्युः पितृग्रहे| |१८|

Adhikarana 6 shakunigrahasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| स्रस्ताङ्गत्वमतीसारो जिह्वातालुगले व्रणाः||१८|| स्फोटाः सदाहरुक्पाकाः सन्धिषु स्युः पुनःपुनः| निश्यह्नि प्रविलीयन्ते पाको वक्त्रे गुदेऽपि वा||१९|| भयं शकुनिगन्धत्वं ज्वरश्च शकुनिग्रहे| |२०|

Adhikarana 7 pUtanAyAH lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| पूतनायां वमिः कम्पस्तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः||२०|| हिध्माऽऽध्मानं शकृद्भेदः पिपासा मूत्रनिग्रहः| स्रस्तहृष्टाङ्गरोमत्वं काकवत्पूतिगन्धिता||२१||

Adhikarana 8SItapUtanAyAH lakShaNam (22-23) · Śloka 23

शीतपूतनया कम्पो रोदनं तिर्यगीक्षणम्| तृष्णाऽन्त्रकूजोऽतीसारो वसावद्विस्रगन्धता||२२|| पार्श्वस्यैकस्य शीतत्वमुष्णत्वमपरस्य च| |२३|

Adhikarana 9 andhapUtanAyAH lakShaNam (23-25) · Śloka 25

| अन्धपूतनया छर्दिर्ज्वरः कासोऽल्पनिद्रता||२३|| वर्चसो भेदवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यान्यङ्गशोषणम्| दृष्टेः सादातिरुक्कण्डूपोथकीजन्मशूनताः||२४|| हिध्मोद्वेगस्तनद्वेषवैवर्ण्यस्वरतीक्ष्णताः| वेपथुर्मत्स्यगन्धत्वमथवा साम्लगन्धता||२५||

Adhikarana 10 mukhamaNDitAyAH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

मुखमण्डितया पाणिपादास्यरमणीयता| सिराभिरसिताभाभिराचितोदरता ज्वरः||२६|| अरोचकोऽङ्गग्लपनं गोमूत्रसमगन्धता| |२७|

Adhikarana 11 revatyAH lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| रेवत्यां श्यावनीलत्वं कर्णनासाक्षिमर्दनम्||२७|| कासहिध्माक्षिविक्षेपवक्रवक्त्रत्वरक्तताः| बस्तगन्धो ज्वरः शोषः पुरीषं हरितं द्रवम्||२८||

Adhikarana 12 shuShkarevatyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

अधुनाऽसाध्यलक्षणं वक्ति जायते शुष्करेवत्यां क्रमात्सर्वाङ्गसङ्क्षयः| |२९|

Adhikarana sarvagrahANAm asAdhyalakShaNam (29-31) · Śloka 31

| केशशातोऽन्नविद्वेषः स्वरदैन्यं विवर्णता||२९|| रोदनं गृध्रगन्धत्वं दीर्घकालानुवर्तनम्| उदरे ग्रन्थयो वृत्ता यस्य नानाविधं शकृत्||३०|| जिह्वाया निम्नता मध्ये श्यावं तालु च तं त्यजेत्| |३१|

Adhikarana shuShkarevatyAH asAdhyalakShaNam (31-32) · Śloka 32

| भुञ्जानोऽन्नं बहुविधं यो बालः परिहीयते||३१|| तृष्णागृहीतः क्षामाक्षो हन्ति तं शुष्करेवती| |३२|

Adhikarana grahagrahaNe trINi kAraNAni (32) · Śloka 32

त्रिभिः कारणैर्ग्रहा गृह्णन्तीत्याह | हिंसारत्यर्चनाकाङ्क्षा ग्रहग्रहणकारणम्||३२||

Adhikarana hiMsAtmakagrahasya lakShaNam (33-37) · Śloka 37

तत्र हिंसात्मके बालो महान् वा स्रुतनासिकः| क्षतजिह्वः क्वणेद्बाढमसुखी साश्रुलोचनः||३३|| दुर्वर्णो हीनवचनः पूतिगन्धिश्च जायते| क्षामो मूत्रपुरीषं स्वं मृद्गाति न जुगुप्सते||३४|| हस्तौ चोद्यम्य संरब्धो हन्त्यात्मानं तथा परम्| तद्वच्च शस्त्रकाष्ठाद्यैरग्निं वा दीप्तमाविशेत्||३५|| अप्सु मज्जेत्पतेत्कूपे कुर्यादन्यच्च तद्विधम्| तृड्दाहमोहान् पूयस्य छर्दनं च प्रवर्तयेत्||३६|| रक्तं च सर्वमार्गेभ्यो रिष्टोत्पत्तिं च तं त्यजेत्| |३७|

Adhikarana ratikAmagrasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

सम्प्रत्यर्चनाकामं ब्रूते | रहःस्त्रीरतिसंलापगन्धस्रग्भूषणप्रियः||३७|| हृष्टः शान्तश्च दुःसाध्यो रतिकामेन पीडितः| |३८|

Adhikarana arcanAkAmagrasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

अधुनैषां चिकित्सितमाह | दीनः परिमृशन् वक्त्रं शुष्कौष्ठगलतालुकः||३८|| शङ्कितं वीक्षते रौति ध्यायत्यायाति दीनताम्| अन्नमन्नाभिलाषेऽपि दत्तं नाति बुभुक्षते||३९|| गृहीतं बलिकामेन तं विद्यात्सुखसाधनम्| |४०|

Adhikarana eShAM cikitsitaM lakShaNam (40-41) · Śloka 41

| हन्तुकामं जयेद्धोमैः सिद्धमन्त्रप्रवर्तितैः||४०|| इतरौ तु यथाकामं रतिबल्यादिदानतः| |४१|

Adhikarana sAdhyagrahasya cikitsA (41-47) · Śloka 47

| अथ साध्यग्रहं बालं विविक्ते शरणे स्थितम्||४१|| त्रिरह्नः सिक्तसंमृष्टे सदा सन्निहितानले| विकीर्णभूतिकुसुमपत्रबीजान्नसर्षपे||४२|| रक्षोघ्नतैलज्वलितप्रदीपहतपाप्मनि| व्यवायमद्यपिशितनिवृत्तपरिचारके||४३|| पुराणसर्पिषाऽभ्यक्तं परिषिक्तं सुखाम्बुना| साधितेन बलानिम्बवैजयन्तीनृपद्रुमैः||४४|| पारिभद्रककट्वङ्गजम्बूवरुणकटूतृणैः| कपोतवङ्कापामार्गपाटलामधुशिग्रुभिः||४५|| काकजङ्घामहाश्वेताकपित्थक्षीरिपादपैः| सकदम्बकरञ्जैश्च, धूपं स्नातस्य चाचरेत्||४६|| द्वीपिव्याघ्राहिसिंहर्क्षचर्मभिर्घृतमिश्रितैः| |४७|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH pUtyAdidhUpaH (47-48) · Śloka 48

| पूतीदशाङ्गसिद्धार्थवचाभल्लातदीप्यकैः||४७|| सकुष्ठैः सघृतैर्धूपः सर्वग्रहविमोक्षणः| |४८|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sarShapAdidhUpaH (48-49) · Śloka 49

| सर्षपा निम्बपत्राणि मूलमश्वखुरा वचा||४८|| भूर्जपत्रं घृतं धूपः सर्वग्रहनिवारणः| |४९|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH anantAdighRutam (49-50) · Śloka 50

| अनन्ताम्रास्थितगरं मरिचं मधुरो गणः||४९|| शृगालविन्ना मुस्ता च कल्कितैस्तैर्घृतं पचेत्| दशमूलरसक्षीरयुक्तं तद् ग्रहजित्परम्||५०||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH rAsnAdighRutam (51-53) · Śloka 53

रास्नाह्यंशुमतीवृद्धपञ्चमूलबलाघनात्| क्वाथे सर्पिः पचेत्पिष्टैः सारिवाव्योषचित्रकैः||५१|| पाठाविडङ्गमधुकपयस्याहिङ्गुदारुभिः| सग्रन्थिकैः सेन्द्रयवैः शिशोस्तत्सततं हितम्||५२|| सर्वरोगग्रहहरं दीपनं बलवर्णदम्| |५३|

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH sArivAdighRutam (53-54) · Śloka 54

| सारिवासुरभिब्राह्मीशङ्खिनीकुष्ठसर्षपैः||५३|| वचाश्वगन्धासुरसयुक्तैः सर्पिर्विपाचयेत्| तन्नाशयेद्ग्रहान् सर्वान् पानेनाभ्यञ्जनेन च||५४||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH goshRu~ggAdidhUpanam (55-57) · Śloka 57

गोशृङ्गचर्मवालाहिनिर्मोकं वृषदंशविट्| निम्बपत्राज्यकटुकामदनं बृहतीद्वयम्||५५|| कार्पासास्थियवच्छागरोमदेवाह्वसर्षपम्| मयूरपत्रश्रीवासं तुषकेशं सरामठम्||५६|| मृद्भाण्डे बस्तमूत्रेण भावितं श्लक्ष्णचूर्णितम्| धूपनं च हितं सर्वभूतेषु विषमज्वरे||५७||

Adhikarana sarvagrahamokShaNaH vakShyamANaM bhUtavidyoktaM ghRutAdi (58) · Śloka 58

घृतानि भूतविद्यायां वक्ष्यन्ते यानि तानि च| युञ्ज्यात्तथा बलिं होमं स्नपनं मन्त्रतन्त्रवित्||५८||

Adhikarana pUtIkara~jjAdisnapanam (59-60) · Śloka 60

पूतीकरञ्ज(ञ्जात्)त्वक्पत्रं क्षीरिभ्यो बर्बरादपि| तुम्बीविशालारलुकशमीबिल्वकपित्थतः||५९|| उत्क्वाथ्य तोयं तद्रात्रौ बालानां स्नपनं शिवम्| |६०|

Adhikarana upadravacikitsitam (60-3) · Śloka 3

| अनुबन्धान् यथाकृच्छ्रं ग्रहापायेऽप्युपद्रवान्||६०|| बालामयनिषेधोक्तभेषजैः समुपाचरेत्| ६० १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने बालग्रहप्रतिषेधो नाम तृतीयोऽध्यायः||३||