2. bālāmayapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः|१|

Adhikarana bAlAmayapratiShedhAdhyAyaH bAlastrividhaH (2-1) · Śloka 1

शुद्धं क्षीरं लक्षयति अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः||१||

Adhikarana vAtaduShTastanyasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| वाताद्दुष्टं तु प्लवतेऽम्भसि||२|| कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत्| |३|

Adhikarana pittaduShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| पित्तादुष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत्||३||

Adhikarana kaphaduShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

कफात्सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्| |४|

Adhikarana dvidoShaduShTasya lakShaNam tridoShaduShTasya lakShaNam tattadduShTaM stanyaM yathAsvaM vyAdhijanakam (4-5) · Śloka 5

| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||४|| यथास्वलिङ्गांस्तद्व्याधीन् जनयत्युपयोजितम्| |५|

Adhikarana rodanAt pIDAj~jAnam (5) · Śloka 5

| शिशोस्तीक्ष्णमभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम्||५||

Adhikarana pIDAsthAnaj~jAnam (6) · Śloka 6

स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः| तत्र विद्याद्रुजं|६|

Adhikarana mUrdhAdau pIDAj~jAnam (6-8) · Śloka 8

| मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात्||६|| हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः| कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः||७|| आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि| बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः||८||

Adhikarana dhAtryAScikitsitam (9) · Śloka 9

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद्यथादोषं यथामयम्| |९|

Adhikarana vAtaduShTe stanye daSamUlAdi (9-10) · Śloka 10

| तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत्||९|| अथवाऽग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम्| सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम्||१०||

Adhikarana vAtaduShTe vAtavyAdhiharaM ghRutAdi (11-12) · Śloka 12

ततः पिबेदन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम्| अनु चाच्छसुरामेवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्||११|| बस्तिकर्म ततः कुर्यात्स्वेदादींश्चानिलापहान्| |१२|

Adhikarana vAtaduShTe bAlArthaM rAsnAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोन्वितम्||१२|| बालो लिह्याद् घृतं तैर्वा विपक्वं ससितोपलम्| |१३|

Adhikarana pittaduShTe stanye bAladhAtryoramRutAdikvAthAH ghRutAdIni ca (13-16) · Śloka 16

| पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम्||१३|| धात्री कुमारश्च पिबेत् क्वाथयित्वा ससारिवम्| अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः||१४|| सारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्| घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम्||१५|| शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन् युञ्ज्यात्| |१६|

Adhikarana SleShmaduShTe stanye yaShTyAdi ghRutam SleShmaduShTe stanayorubhayoroShThayoScalepaH (16-18) · Śloka 18

श्लेष्मात्मके पुनः| यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद् घृतम्||१६|| सिन्धूत्थपिप्पलीमद्वा, पिष्टैः, क्षौद्रयुतैरथ| राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ||१७|| सुखमेवं वमेद्बालः| |१८|

Adhikarana SleShmaduShTe dhAtryA vamanAdi (18) · Śloka 18

तीक्ष्णैर्धात्रीं तु वामयेत्| |१८|

Adhikarana tridoShaduShTe stanye kShIrAlasakarogotpattiH (18-19) · Śloka 19

| अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्||१८|| तद्वत्तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान्| अथवाऽतिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम्||१९||

Adhikarana tridoShaduShTe dhAtrIbAlayorvamanam (20-23) · Śloka 23

स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्| विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते||२०|| शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्| ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः||२१|| अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः| घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम्||२२|| क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम् तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्||२३||

Adhikarana tridoShaduShTe tato vacAdigaNAdyauShadham (24) · Śloka 24

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद्गणम्| निशादिं वाऽथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान्||२४||

Adhikarana stanyadoShaharAH pATAdayaH (25) · Śloka 25

पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वसारिवाः| समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम्||२५||

Adhikarana anubandhe yathArogaM cikitsitam (26) · Śloka 26

अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित्| |२६|

Adhikarana dantodbhedo sarvarogANAM hetuH (26-27) · Śloka 27

| दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषामपि कारणम्||२६|| विशेषाज्जवरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्| अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते||२७||

Adhikarana tatra yathAdoShaM cikitsitam (28-29) · Śloka 29

पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||२८|| यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्||२९||

Adhikarana bAle~alpA bheShajamAtrA (30-31) · Śloka 31

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी||३०|| सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात्| |३१|

Adhikarana bAle mRuduvamanam (31-32) · Śloka 32

| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्||३१|| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान् मृदु| |३२|

Adhikarana bAle vamanApUrvaM stanyAdinA tRuptiH (32-33) · Śloka 33

| स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीरक्षीरान्नसेविनम्||३२|| पीतवन्तं तनुं पेयामन्नादं घृतसंयुताम्| |३३|

Adhikarana bAle virekAdisAdhye bastyAdi (33-34) · Śloka 34

| बस्तिं साध्ये विरेकेण, मर्शेन प्रतिमर्शनम्||३३|| युञ्जयाद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोदितान्| |३४|

Adhikarana stanyadoShaharA mUrvAdayaH (34-35) · Śloka 35

| मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वक्दारुसर्षपाः||३४|| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| |३५|

Adhikarana dantapAlyAH pippalyAdi pratisAraNam (35-36) · Śloka 36

| दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्||३५|| पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| |३६|

Adhikarana dantodbhave lAvAdirajaH (36-37) · Śloka 37

| लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्||३६|| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| |३७|

Adhikarana dantodbhave vacAdighRutam (37-38) · Śloka 38

| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः||३७|| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि| |३८|

Adhikarana dantodbhave bAlasarvaroge rajanyAdicUrNam (38-40) · Śloka 40

| रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्||३८|| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्||३९|| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासनुत्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदं||४०||

Adhikarana dantodbhave sama~ggAdighRutam (41-43) · Śloka 43

समङ्गाधातकीरोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः||४१|| सकार्पासीफलैस्तोये साधितैः साधितं घृतम्| क्षीरमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्||४२|| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्| |४३|

Adhikarana dantodbhave nAtiyantraNam (43-44) · Śloka 44

| दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालमतियन्त्रयेत्||४३|| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः| |४४|

Adhikarana SiSorarocakAdayo rogAH SuShkatvaM ca (44-46) · Śloka 46

| अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः||४४|| शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते||४५|| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः| |४६|

Adhikarana tatra saindhavAdicUrNam (46-47) · Śloka 47

| सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्टापाठागिरिकदम्बकान्||४६|| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| ||४७||

Adhikarana tatra pa~jcakolAdicUrNam (47-48) · Śloka 48

| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्||४७|| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| |४८|

Adhikarana tatra badaryAdicUrNam tatra sthirAdighRutaM srotaHSodhanam (48-50) · Śloka 50

| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः||४८|| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्||४९|| सिम्ह्यश्वगन्धासुरसाकणागर्भं च तद्गुणम्| |५०|

Adhikarana tatra yaShTyAdighRutaM shoShajit (50-51) · Śloka 51

| यष्ट्याह्वपिप्पलीरोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः||५०|| तालीससारिवाभ्यां च साधितं शोषजिद्घृतम्| |५१|

Adhikarana tatra SRu~ggyAdighRutaM puShTikRut (51-53) · Śloka 53

| शृङ्गीमधूलिकाभार्गीपिप्पलीदेवदारुभिः||५१|| अश्वगन्धाद्विकाकोलीरास्नर्षभकजीवकैः| शूर्पपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्||५२|| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत्परम्| |५३|

Adhikarana tatra abhya~jjane vacAditailam (53-54) · Śloka 54

| वचावयःस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्||५३|| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| |५४|

Adhikarana tatra lAkShAditailam (54-57) · Śloka 57

| लाक्षारससमं तैलप्रस्थं मस्तु चतुर्गुणम्||५४|| अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः| समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः||५५|| सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिदम्| बल्यं ज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत्||५६|| यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते| |५७|

Adhikarana kAsajvarAdAvativiShAdilehaH (57-58) · Śloka 58

| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्||५७|| एकां वाऽतिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम्| |५८|

Adhikarana stanyavaminAshakA lehAH (58-60) · Śloka 60

| पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा||५८|| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित्पारिभद्रकम्||५९|| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविद्गोधर्क्षशिखिजन्मनाम्||६०||

Adhikarana stanyavaminAshakaM ghRutam (61) · Śloka 61

खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति||६१||

Adhikarana tAlukaNTakasya lakShaNam (63-65) · Śloka 65

| तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्||६३|| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्रवम्||६४|| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| |६५|

Adhikarana tAlukaNTakasya cikitsA (65-66) · Śloka 66

| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्||६५|| तालु तद्वत्कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| |६६|

Adhikarana tAlukaNTakasya SRu~ggaberAdipuTapAkarasaH (66-67) · Śloka 67

| शृङ्गवेरनिशाभृङ्गं कल्कितं वटपल्लवैः||६६|| बध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्||६७||

Adhikarana tAlukaNTakasya harItakyAdikalkaH (68) · Śloka 68

हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||६८||

Adhikarana ahipUtanasya lakShaNam ahipUtanasya cikitsA (69-70) · Śloka 70

मलोपलेपात्स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः||६९|| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्येऽहिपूतनम्| पृष्टारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामिकम्||७०||

Adhikarana ahipUtanasya dhAttryAH kShIraM Sodhyam (71) · Śloka 71

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| |७१|

Adhikarana ahipUtanasya antarapAnakam ahipUtanasya vraNe lepAdi (71-75) · Śloka 75

| शृतशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्||७१|| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्||७२|| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वाऽवचूर्णयेत्||७३|| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| सारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाऽथवा||७४|| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके||७५||

Adhikarana mRuttikodbhave roge pAThAdighRutam (76-77) · Śloka 77

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्तभार्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिवृश्चिकालीयुतैः शृतम्||७६|| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः| |७७|

Adhikarana tattadvyAdhinAshakaH stanapralepaH (2) · Śloka 2

व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बाला- मयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||