30. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana granthyarbudashlIpadApacInADIpratiShedhAdhyAyaH granthiShvAmeShu shoPavat kriyA (2-1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) ગ્રન્થિષ્વામેષુ કર્તવ્યા યથાસ્વં શોફવત્ ક્રિયા| |૧|

Adhikarana vAtaje granthau snehanaM shodhanaM ca (1-2) · Śloka 2

| બૃહતીચિત્રકવ્યાઘ્રીકણાસિદ્ધેન સર્પિષા||૧|| સ્નેહયેચ્છુદ્ધિકામં ચ, તીક્ષ્ણૈઃ શુદ્ધસ્ય લેપનમ્| |૨|

Adhikarana vAtaje svedo vimardanaM ca punaH punaH (2) · Śloka 2

| સંસ્વેદ્ય બહુશો ગ્રન્થિં વિમૃદ્નીયાત્ પુનઃ પુનઃ||૨||

Adhikarana pittAstraje granthau jalaukasaH, pittAsraje pralepAdikaM sarvaM hitam, kaPaje granthau vAtiko vidhiH (3) · Śloka 3

એષ વાતે વિશેષેણ ક્રમઃ, પિત્તાસ્રજે પુનઃ| જલૌકસો હિમં સર્વં, કફજે વાતિકો વિધિઃ||૩||

Adhikarana evamapyapakve Cedo dAhaSca (4) · Śloka 4

તથાઽપ્યક્વં છિત્ત્વૈનં સ્થિતે રક્તેઽગ્નિના દહેત્| સાધ્વશેષં, સશેષો હિ પુનરાપ્યાયતે ધ્રુવમ્||૪||

Adhikarana mAMsavraNodBavayorgranthyorevameva (5) · Śloka 5

માંસવ્રણોદ્ભવૌ ગ્રન્થી યાપયેદેવમેવ ચ| |૫|

Adhikarana medoBave granthau taptaPAlAdisparshaH shastreNa pATanam agnidAhaSca (5-6) · Śloka 6

| કાર્યં મેદોભવેઽપ્યેતત્તપ્તૈઃ ફાલાદિભિશ્ચ તમ્||૫|| પ્રમૃદ્યાત્તિલદિગ્ધેન છન્નં દ્વિગુણવાસસા| શસ્ત્રેણ પાટયિત્વા વા દહેન્મેદસિ સૂદ્ધૃતે||૬||

Adhikarana sirAgranthau sAhacaratailaM peyam,sirAgranthau vAtaghnairupanAhAdi (7) · Śloka 7

સિરાગ્રન્થૌ નવે પેયં તૈલં સાહચરં, તથા| ઉપનાહોઽનિલહરૈર્બસ્તિકર્મ સિરાવ્યધઃ||૭||

Adhikarana arbude yathAsvaM granthivatkriyA, arbude ajAshakRudAdinA svedAdi (8-3) · Śloka 3

અર્બુદે ગ્રન્થિવત્ કુર્યાત્ યથાસ્વં સુતરાં હિતમ્| |૮| | અજાશકૃચ્છિગ્રૂમૂલલાક્ષાસુરસ(લવણક્ષાર)-કાઞ્જિકૈઃ| વસ્ત્રબદ્ધૈરુપસ્વેદ્ય મર્દયિત્વા પ્રલેપયેત્||૧|| ઉપોદકાપત્રપિણ્ડ્યા છદૈરાચ્છાદિતં ઘનમ્| નિવેશ્ય પટ્ટં બધ્નીયાચ્છામ્યત્યેવં નવાર્બુદમ્||૨|| જીર્ણે ચાર્કચ્છદસુધાસામુદ્રગુડકાઞ્જિકૈઃ| પ્રચ્છાને પિણ્ડિકા બદ્ધા ગ્રન્થ્યર્બુદવિલાયની]||૩||

Adhikarana vAtaje shlIpade vyadhaH, vAtaje eraNDatailapAnam, vAtaje jIrNAnnaBakShaNam, vAtaje traivRutaM vA pibet, vAtaje evamashAntAvagninA dahet (8-10) · Śloka 10

| શ્લીપદેઽનિલજે વિધ્યેત્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નોપનાહિતે||૮|| સિરામુપરિ ગુલ્ફસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલે, પાયયેચ્ચ તમ્| માસમેરણ્ડજં તૈલં ગોમૂત્રેણ સમન્વિતમ્||૯|| જીર્ણે જીર્ણાન્નમશ્નીયાચ્છુણ્ઠીશૃતપયોન્વિતમ્| ત્રૈવૃતં વા પિબેદેવમશાન્તાવગ્નિના દહેત્||૧૦||

Adhikarana pittaje shlIpade gulPasyAdhaH, sirAmokShaH, pittajicca sarvam (11) · Śloka 11

ગુલ્ફસ્યાધઃ સિરામોક્ષઃ પૈત્તે સર્વં ચ પિત્તજિત્| |૧૧|

Adhikarana kaPaje shlIpade~a~gguShThake sirAM vidhvA yavAnnAdi shIlayet, kaPaje sarShapAdinAM lepaH (11-12) · Śloka 12

| સિરામઙ્ગુષ્ઠકે વિધ્વા કફજે શીલયેદ્યવાન્||૧૧|| સક્ષૌદ્રાણિ કષાયાણિ વર્દ્ધમાનાસ્તથાઽભયાઃ| લિમ્પેત્સર્ષપવાર્તાકિમૂલાભ્યાં ધન્વયાઽથવા||૧૨||

Adhikarana apacyAmUrdhvAdhaH shodhanaM dantyAdighRutam, apacyAM kaPamedoghnaM dhUmAdikam, apacyAM sirA raktaharaNam, apacyAM rasA~jjanaM gomUtreNa pibet, apacyAM kA~jcanAratvacaH pAnam (13-1) · Śloka 1

ઊર્ધ્વાધઃશોધનં પેયમપચ્યાં સાધિતં ઘૃતમ્| દન્તીદ્રવન્તીત્રિવૃતાજાલિનીદેવદાલિભિઃ||૧૩|| શીલયેત્કફમેદોઘ્નં ધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્| સિરયાઽપહરેદ્રક્તં, પિબેન્મૂત્રેણ તાર્ક્ષ્યજમ્||૧૪|| | પલમર્દ્ધપલં વાઽપિ કર્ષં વાઽપ્યુષ્ણવારિણા| કાઞ્ચનારત્વચં પીત્વા ગણ્ડમાલાં વ્યપોહતિ]||૧||

Adhikarana apacyAM apakvagranthiShu nAkulyAdi lepaH, apacyAM kaThiNagranthiShu svedo mardanaM ca (15) · Śloka 15

ગ્રન્થીનપક્વાનાલિમ્પેન્નાકુલીપટુનાગરૈઃ| સ્વિન્નાન્ લવણપોટલ્યા કઠિનાનનુ મર્દયેત્||૧૫||

Adhikarana apacyAM shamyAdilepo granthyAdi vilAyanaH, apacyAM nimbapatrAdilepaH (16-1.5) · Śloka 1

શમીમૂલકશિગ્રૂણાં બીજૈઃ સયવસર્ષપૈઃ| લેપઃ પિષ્ટોઽમ્લતક્રેણ ગ્રન્થિગણ્ડવિલાયનઃ||૧૬|| | ક્ષુણ્ણાનિ નિમ્બપત્રાણિ ક્લ્undefined્પ્તૈર્ભલ્લાતકૈઃ સહ| શરાવસમ્પુટે દગ્ધ્વા સાર્ધં સિદ્ધાર્થકૈઃ સમૈઃ||૧|| એતચ્છાગામ્બુના પિષ્ટં ગણ્ડમાલાપ્રલેપનમ્]||૧.૫||

Adhikarana apacyAM pAkonmukheShu granthiShu raktasrAvAdi, apakveShu granthiShu kShArAgniByAmupacAraH (17) · Śloka 17

પાકોન્મુખાન્ સ્રુતાસ્રસ્ય પિત્તશ્લેષ્મહરૈર્જયેત્| અપક્વાનેવ વોદ્ધૃત્ય ક્ષારાગ્નિભ્યામુપાચરેત્||૧૭||

Adhikarana apakveShu kAkAdanyAditailena nasyAdikam (18-20) · Śloka 20

કાકાદનીલાઙ્ગલિકાનહિતોત્તુણ્ડિકીફલૈઃ| જીમૂતબીજકર્કોટીવિશાલાકૃતવેધનૈઃ||૧૮|| પાઠાન્વિતૈઃ પલાર્ધશૈર્વિષકર્ષયુતૈઃ પચેત્| પ્રસ્થં કરઞ્જતૈલસ્ય નિરુગ્ણ્ડીસ્વરસાઢકે||૧૯|| અનેન માલા ગણ્ડાનાં ચિરજા પૂયવાહિની| સિધ્યત્યસાધ્યકલ્પાઽપિ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ||૨૦||

Adhikarana apakveShu lA~ggalakyAditailena nasyAdikam (21) · Śloka 21

તૈલં લાઙ્ગલિકીકન્દકલ્કપાદં ચતુર્ગુણે| નિર્ગુણ્ડીસ્વરસે પક્વં નસ્યાદ્યૈરપચીપ્રણુત્||૨૧||

Adhikarana apakveShu BadrAditailena pAnAdikam (22-24) · Śloka 24

ભદ્રશ્રીદારુમરિચદ્વિહરિદ્રાત્રિવૃદ્ધનૈઃ| મનઃ શિલાલનલદવિશાલાકરવીરકૈઃ||૨૨|| ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ પલિકૈર્વિષસ્યાર્ધપલેન ચ| બ્રાહ્મીરસાર્કજક્ષીરગોશકૃદ્રસસંયુતમ્||૨૩|| પ્રસ્થં સર્ષપતૈલસ્ય સિદ્ધમાશુ વ્યપોહતિ| પાનાદ્યૈઃ શીલિતં કુષ્ઠદુષ્ટનાડીવ્રણાપચીઃ||૨૪||

Adhikarana apakveShu vacAditailapAnam (25) · Śloka 25

વચાહરીતકીલાક્ષાકટુરોહિણિચન્દનૈઃ| તૈલં પ્રસાધિતં પીતં સમૂલામપચીં જયેત્||૨૫||

Adhikarana apakveShu sharapu~gKAdinA nasyaM lepaSca (26) · Śloka 26

શરપુઙ્ખોદ્ભવં મૂલં પિષ્ટં તન્દુલવારિણા| નસ્યાલ્લેપાચ્ચ દુષ્ટારુરપચીવિષજન્તુજિત્||૨૬||

Adhikarana apakveShu uttamakAraNyAditailena lepaH (27-28) · Śloka 28

મૂલૈરુત્તમકારણ્યાઃ પીલુપર્ણ્યાઃ સહાચરાત્| સરોધ્રાભયયષ્ટ્યાહ્વશતાહ્વાદ્વીપિદારુભિઃ||૨૭|| તૈલં ક્ષીરસમં સિદ્ધં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ પૂજિતમ્| |૨૮|

Adhikarana apakveShu kRuShNasarpAdInAmi~ggudItailena lepaH (28-29) · Śloka 29

| ગોવ્યજાશ્વખુરા દગ્ધાઃ કટુતૈલેન લેપનમ્||૨૮|| ઐઙ્ગુદેન તુ કૃષ્ણાહિર્વાયસો વા સ્વયં મૃતઃ| |૨૯|

Adhikarana apakveShu ityashAnAvagninA dAhaH (29-30) · Śloka 30

| ઇત્યશાન્તૌ ગદસ્યાન્યપાર્શ્વજઙ્ઘાસમાશ્રિતમ્||૨૯|| બસ્તેરૂર્ધ્વમધસ્તાદ્વા મેદો હૃત્વાઽગ્નિના દહેત્| |૩૦|

Adhikarana apakveShu granthiharaNe nimimunimatam (30-31) · Śloka 31

| સ્થિતસ્યોર્ધ્વં પદં મિત્વા તન્માનેન ચ પાર્ષ્ણિતઃ||૩૦|| તત ઊર્ધ્વં હરેદ્ ગ્રન્થીનિત્યાહ ભગવાન્નિમિઃ| |૩૧|

Adhikarana apakveShu granthi sushrutamatam (31) · Śloka 31

પાર્ષ્ણિં પ્રતિ દ્વાદશ ચાઙ્ગુલાનિ મુક્ત્વેન્દ્રબસ્તિં ચ ગદાન્યપાર્શ્વે| વિદાર્ય મત્સ્યાણ્ડનિભાનિ મધ્યાજ્જાલાનિ કર્ષેદિતિ સુશ્રુતોક્તિઃ||૩૧||

Adhikarana apakveShu granthi aparamunimatam (32) · Śloka 32

આ ગુલ્ફકર્ણાત્સુમિતસ્ય જન્તોસ્તસ્યાષ્ટભાગં ખુડકાદ્વિભજ્ય| ઘ્રાણાર્જવેઽધઃ સુરરાજબસ્તેર્ભિત્ત્વાઽક્ષમાત્રં ત્વપરે વદન્તિ||૩૨||

Adhikarana vAtanADyAM upanAhanaM pATanaM pratyakpuShpyAdilepaSca (33) · Śloka 33

ઉપનાહ્યાનિલાન્નાડીં પાટિતાં સાધુ લેપયેત્| પ્રત્યક્પુષ્પીફલયુતૈસ્તિલૈઃ પિષ્ટૈઃ સસૈન્ધવૈઃ||૩૩||

Adhikarana pittanADyAM tilAdilepaH (34) · Śloka 34

પૈત્તીં તુ તિલમઞ્જિષ્ઠાનાગદન્તીનિશાદ્વયૈઃ| |૩૪|

Adhikarana kaPanADyAM tilasaurAShTryAdi lepaH (34) · Śloka 34

| શ્લૈષ્મિકીં તિલસૌરાષ્ટ્રીનિકુમ્ભારિષ્ટસૈન્ધવૈઃ||૩૪||

Adhikarana shalyanADyAM CinnashodhitAyAM tilAdilepaH (35) · Śloka 35

શલ્યજાં તિલમધ્વાજ્યૈર્લેપયેચ્છિન્નશોધિતામ્| |૩૫|

Adhikarana CedanAnarhAyAM BitvA kShArasUtreNa dAraNam (35-36) · Śloka 36

| અશસ્ત્રકૃત્યામેષિણ્યા ભિત્વાઽન્તે સમ્યગેષિતામ્||૩૫|| ક્ષારપીતેન સૂત્રેણ બહુશો દારયેદ્ ગતિમ્| |૩૬|

Adhikarana duShTAdivraNeShu yatsAdhanaM tannADIShvapi (36-37) · Śloka 37

| વ્રણેષુ દુષ્ટસૂક્ષ્માસ્યગમ્ભીરાદિષુ સાધનમ્||૩૬|| યા વર્ત્યો યાનિ તૈલાનિ તન્નાડીષ્વપિ શસ્યતે| |૩૭|

Adhikarana nADIvraNaharo ca~jcuPalalepaH (37) · Śloka 37

| પિષ્ટં ચઞ્ચુફલં લેપાન્નાડીવ્રણહરં પરમ્||૩૭||

Adhikarana nADIGoNTAPalatvagAdikalkaH (38) · Śloka 38

ઘોણ્ટાફલત્વક્ લવણં સલાક્ષં બૂકસ્ય પત્રં વનિતાપયશ્ચ| સ્રુગર્કદુગ્ધાન્વિત એષ કલ્કો વર્તીકૃતો હન્ત્યચિરેણ નાડીમ્||૩૮||

Adhikarana nADIsAmudrAdiBiH kalko~aBya~ggaScUrNo vartiSca (30) · Śloka 30

સામુદ્રસૌવર્ચલસિન્ધુજન્મ સુપક્વઘોણ્ટાફલવેશ્મધૂમાઃ| આમ્રાતગાયત્રિજપલ્લવાશ્ચ કટંકટેર્યાવથ ચેતકી ચ||૩૯|| કલ્કેઽભ્યઙ્ગે ચૂર્ણે વર્ત્યાં ચૈતેષુ શીલ્યમાનેષુ| અગતિરિવ નશ્યતિ ગતિશ્ચપલા ચપલેષુ ભૂતિરિવ||૪૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠ ઉત્તરસ્થાને ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીપ્રતિષેધો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||