38. mūṣikālarkaviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

|૧|

Adhikarana mUShikAlarkaviShapratiShedhAdhyAyaH ------- mUShikANAM aShTAdashatvam (2) · Śloka 2

અથાતો મૂષિકાલર્કવિષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) લાલનશ્ચપલઃ પુત્રો હસિરશ્ચિક્કિરોઽજિરઃ| કષાયદન્તઃ કુલકઃ કોકિલઃ કપિલોઽસિતઃ||૧|| અરુણઃ શબલઃ શ્વેતઃ કપોતઃ પલિતોન્દુરઃ| છુચ્છુન્દરો રસાલાખ્યો દશાષ્ટૌ ચેતિ મૂષિકાઃ||૨||

Adhikarana mUShikANAM shukraviShatvam, mUShikaviShasya sAmAnyaM lakShaNam (3-5) · Śloka 5

શુક્રં પતતિ યત્રૈષાં શુક્રદિગ્ધૈઃ સ્પૃશન્તિ વા| યદઙ્ગમઙ્ગૈસ્તત્રાસ્રે દૂષિતે પાણ્ડુતાં ગતે||૩|| ગ્રન્થયઃ શ્વયથુઃ કોઠો મણ્ડલાનિ ભ્રમોઽરુચિઃ| શીતજ્વરોઽતિરુક્સાદો વેપથુઃ પર્વભેદનમ્||૪|| રોમહર્ષઃ સ્રુતિર્મૂર્ચ્છા દીર્ઘકાલાનુબન્ધનમ્| શ્લેષ્માનુબદ્ધબહ્વાખુપોતકચ્છર્દનં સતૃટ્||૫||

Adhikarana mUShikaviShasya kRuccrasAdhyalakShaNam (6) · Śloka 6

વ્યવાય્યાખુવિષં કૃચ્છ્રં ભૂયો ભૂયશ્ચ કુપ્યતિ| |૬|

Adhikarana mUShikaviShasya asAdhyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

| મૂર્ચ્છાઙ્ગશોફવૈવર્ણ્યક્લેદશબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ||૬|| શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્છર્દિશ્ચાસાધ્યલક્ષણમ્| |૭|

Adhikarana mUShikaviShasya varjyalakShaNam (7-8) · Śloka 8

| શૂનબસ્તિં વિવર્ણૌષ્ઠમાખ્વાભૈર્ગ્રન્થિભિશ્ચિતમ્||૭|| છુચ્છુન્દરસગન્ધં ચ વર્જયેદાખુદૂષિતમ્| |૮|

Adhikarana viShayuktasya shuno lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| શુનઃ શ્લેષ્મોલ્બણાં દોષાઃ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાવહાશ્રિતાઃ||૮|| મુષ્ણન્તઃ કુર્વતે ક્ષોભં ધાતૂનામતિદારુણમ્| લાલાવાનન્ધબધિરઃ સર્વતઃ સોઽભિધાવતિ||૯|| સ્રુસ્તપુચ્છહનુસ્કન્ધઃ શિરોદુઃખી નતાનનઃ| |૧૦|

Adhikarana viShayuktasya daMshasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| દંશસ્તેન વિદષ્ટસ્ય સુપ્તઃ કૃષ્ણં ક્ષરત્યસૃક્||૧૦|| હૃચ્છિરોરુગ્જ્વરસ્તમ્ભતૃષ્ણામૂર્ચ્છાદ્ભવોઽનુ ચ| |૧૧|

Adhikarana evaM shRugAlAdayo vedyAH (11-12) · Śloka 12

| અનેનાન્યેઽપિ બોદ્ધવ્યા વ્યાલા દંષ્ટ્રાપ્રહારિણઃ||૧૧|| શૃગાલાશ્વતરાશ્વર્ક્ષદ્વીપિવ્યાઘ્રવૃકાદયઃ| |૧૨|

Adhikarana saviShadaMshasya lakShaNam,nirviShadaMshasya lakShaNam (12-14) · Śloka 14

| કણ્ડૂનિસ્તોદવૈવર્ણ્યસુપ્તિક્લેદજ્વરભ્રમાઃ||૧૨|| વિડહરાગરુક્પાકશોફગ્રન્થિવિકુઞ્ચનમ્| દંશાવદરણં સ્ફોટાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ||૧૩|| સર્વત્ર સવિષે લિઙ્ગં, વિપરીતં તુ નિર્વિષે| |૧૪|

Adhikarana daShTasyAsAdhyalakShaNam (14-15) · Śloka 15

| દષ્ટો યેન તુ તચ્ચેષ્ટારુતં કુર્વન્ વિનશ્યતિ||૧૪|| પશ્યંસ્તમેવ ચાકસ્માદાદર્શસલિલાદિષુ| |૧૫|

Adhikarana jalasaMtrAsasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| યોઽદ્ભ્યસ્ત્રસ્યેદદષ્ટોઽપિ શબ્દસંસ્પર્શદર્શનૈઃ||૧૫|| જલસન્ત્રાસનામાનં દષ્ટં તમપિ વર્જયેત્| |૧૬|

Adhikarana AkhunA daShTamAtrasya daMshadAhaH (16-17) · Śloka 17

| આખુના દષ્ટમાત્રસ્ય દંશં કાણ્ડેન દાહયેત્||૧૬|| દર્પણોનાથવા, તીવ્રરુજા સ્યાત્કર્ણિકાઽન્યથા| |૧૭|

Adhikarana dagdhadaMshasya vistrAvaH shirIShabIjAdiBiH pralepaSca (17-18) · Śloka 18

| દગ્ધં વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્||૧૭|| શિરીષરજનીવક્રકુઙ્કુમામૃતવલ્લિભિઃ| |૧૮|

Adhikarana AkhuviShaghnaH karNikApAtanashcAgAradhUmAdilepaH (18-19) · Śloka 19

| અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠારજનીલવણોત્તમૈઃ||૧૮|| લેપો જયત્યાખુવિષં કર્ણિકાયાશ્ચ પાતનઃ| |૧૯|

Adhikarana AkhuviShaghnaH tato~amlaiH kShAlanAdi, sirAmokSho vA (19-20) · Śloka 20

| તતોઽમ્લૈઃ ક્ષાલયિત્વાઽનુ તોયૈરનુ ચ લેપયેત્||૧૯|| પાલિન્દીશ્વેતકટભીબિલ્વમૂલગુડૂચિભિઃ| અન્યૈશ્ચ વિષશોફઘ્નૈઃ સિરાં વા મોક્ષયેદ્દ્રુતમ્||૨૦||

Adhikarana AkhuviShaghnaH nIlinyAdikvAthaiH cchardanam (21) · Śloka 21

છર્દનં નીલિનીક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોલ્લયોરપિ| |૨૧|

Adhikarana AkhuviShaghnaH koshAtakyAdicUrNena cchardanam (21-22) · Śloka 22

| કોશાતક્યાઃ શુકાખ્યાયાઃ ફલં જીમૂતકસ્ય ચ||૨૧|| મદનસ્ય ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્| |૨૨|

Adhikarana AkhuviShaghnaH vacAdinA pAnam, trivRudAdinA virecanam (22-23) · Śloka 23

| વચામદનજીમૂતકુષ્ઠં વ મૂત્રપેષિતમ્||૨૨|| પૂર્વકલ્પેન પાતવ્યં સર્વોન્દુરવિષાપહમ્| વિરેચનં ત્રિવૃન્નીલીત્રિફલાકલ્ક ઇષ્યતે||૨૩||

Adhikarana AkhuviShaghnaH shirIShasArAdinA shirovirecanam (24) · Śloka 24

શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ| |૨૪|

Adhikarana AkhuviShaghnaH gomayarasenA~jjanam (24) · Śloka 24

| અઞ્જનં ગોમયરસો વ્યોષસૂક્ષ્મરજોન્વિતઃ||૨૪||

Adhikarana AkhuviShaghnaH kapitthAdirasenAvalehaH (25) · Śloka 25

કપિત્થતોમયરસો મધુમાનવલેહનમ્| |૨૫|

Adhikarana AkhuviShaghnaH tandulIyakamUlAdisiddhAni ghRutAni (25-26) · Śloka 26

| તન્દુલીયકમૂલેન સિદ્ધં પાને હિતં ઘૃતમ્||૨૫|| દ્વિનિશાકટભીરક્તાયષ્ટ્યાહ્વૈર્વાઽમૃતાન્વિતૈઃ| આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પઞ્ચકાપિત્થમેવ વા||૨૬||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sinduvArAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

સિન્દુવારં નતં શિગ્રુબિલ્વમૂલં પુનર્નવા| વચાશ્વદંષ્ટ્રાજીમૂતમેષાં ક્વાથં સમાક્ષિકમ્||૨૭|| પિબેચ્છાલ્યોદનં દધ્ના ભુઞ્જાનો મૂષિકાર્દિતઃ| |૨૮|

Adhikarana AkhuviShaghnaH sharapu~gkhAbIjacUrNam (28) · Śloka 28

| તક્રેણ શરપુઙ્ખાયા બીજં સઞ્ચૂર્ણ્ય વા પિબેત્||૨૮||

Adhikarana AkhuviShaghnaH a~gkolamUlakalkaH (29) · Śloka 29

અઙ્કોલ્લમૂલકલ્કો વા બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ| પાનાલેપનયોર્યુક્તઃ સર્વાખુવિષનાશનઃ||૨૯||

Adhikarana AkhuviShaghnaH kapitthamadhyAdikam, tilakama~jjarI (30) · Śloka 30

કપિત્થમધ્યતિલકતિલાઙ્કોલ્લજટાઃ પિબેત્| ગવાં મૂત્રેણ, પયસા મઞ્જરીં તિલકસ્ય વા||૩૦||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sairyakamUlam (31) · Śloka 31

અથવા સૈર્યકાન્મૂલં સક્ષૌદ્રં તન્દુલામ્બુના| |૩૧|

Adhikarana AkhuviShaghnaH kaTukAlAbuvinyastaM jalam (31) · Śloka 31

| કટુકાલાબુવિન્યસ્તં પીતં વાઽમ્બુ નિશોષિતમ્||૩૧||

Adhikarana AkhuviShaghnaH sinduvAramUlAdyagadaH (32) · Śloka 32

સિન્દુવારસ્ય મૂલાનિ બિડાલાસ્થિ વિષં નતમ્| જલપિષ્ટોઽગદો હન્તિ નસ્યાદ્યૈરાખુજં વિષમ્||૩૨||

Adhikarana sasheShamUShikaviShasyAbhradarshanAdau prakopaH (33) · Śloka 33

સશેષં મૂષિકવિષં પ્રકુપ્યત્યભ્રદર્શને| યથાયથં વા કાલેષુ દોષાણાં વૃદ્ધિહેતુષુ||૩૩||

Adhikarana tatra yathAvasthamupakramAH,tatra dUShIviShApahAshcopakramAH (34) · Śloka 34

તત્ર સર્વે યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુરુપક્રમાઃ| યથાસ્વં યે ચ નિર્દિષ્ટાસ્તથા દૂષીવિષાપહાઃ||૩૪||

Adhikarana alarkadaMshe dAho lepaH purANaghRutapAnaM ca (35) · Śloka 35

દંશં ત્વલર્કદષ્ટસ્ય દગ્ધમુષ્ણેન સર્પિષા| પ્રદિહ્યાદગદૈસ્તૈસ્તૈઃ પુરાણં ચ ઘૃતં પિબેત્||૩૫||

Adhikarana alarkadaMshe arkakShIrayutaM virecanam (36) · Śloka 36

અર્કક્ષીરયુતં ચાસ્ય યોજ્યમાશુ વિરેચનમ્| |૩૬|

Adhikarana alarkadaMshe a~gkollottaramUlajalam, shvetapunarnavA (36-37) · Śloka 37

| અઙ્કોલ્લોત્તરમૂલામ્બુ ત્રિપલં સહવિઃપલમ્||૩૬|| પિબેત્સધત્તૂરફલાં શ્વેતાં વાઽપિ પુનર્નવામ્| |૩૭|

Adhikarana alarkadaMshe palalatailAdi (37-38) · Śloka 38

| ઐકધ્યં પલલં તૈલં રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ||૩૭|| ભિનત્તિ વિષમાલર્કં ઘનવૃન્દમિવાનિલઃ| |૩૮|

Adhikarana alarkadaMshe samantrauShadhIratnaM snapanam (38) · Śloka 38

| સમન્ત્રં સૌષધીરત્નં સ્નપનં ચ પ્રયોજયેત્||૩૮||

Adhikarana catuShpAdAdinakhadantaparikShatasya lakShaNam (39) · Śloka 39

ચતુષ્પાદ્ભિર્દ્વિપાદ્ભિર્વા નખદન્તપરિક્ષતમ્| શૂયતે પચ્યતે રાગજ્વરસ્રાવરુજાન્વિતમ્||૩૯||

Adhikarana nakhadantaviShaghnaH somavalkAdilepaH (40-38) · Śloka 38

સોમવલ્કોઽશ્વકર્ણશ્ચ ગોજિહ્વા હંસપાદિકા| રજન્યૌ ગૈરિકં લેપો નખદન્તવિષાપહઃ||૪૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને મૂષિકાલર્કવિષપ્રતિષેધો નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૮||