39. rasāyanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana rasAyanavidhiradhyAyaH ------- rasAyanasya phalam, rasAyanasya niruktiH (2) · Śloka 2

अधुना पूर्वोक्तहेतुसम्बन्धं रसायनाध्यायं जिगदिषुराह अथातो रसायनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्||१|| वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||२||

Adhikarana rasAyanasya prayogakAlAdiH (3) · Śloka 3

पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः| स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा||३||

Adhikarana rasAyanasya niShphalatvam (4) · Śloka 4

अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः| वाजीकरो वा मलिने वस्त्रे रङ्ग इवाफलः||४||

Adhikarana rasAyanasya dvividhatvam (5) · Śloka 5

रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः| कुटीप्रावेशिकं मुख्यं वातातपिकमन्यथा||५||

Adhikarana rasAyanArthaM kuTI (6-7) · Śloka 7

पुरे प्राप्योपकरणे हर्म्यनिर्वातनिर्भये| दिश्युदीच्यां शुभे देशे त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम्||६|| धूमातपरजोव्यालस्त्रीमूर्खाद्यविलङ्घिताम्| सज्जवैद्योपकरणां सुमृष्टां कारयेत्कुटीम्||७||

Adhikarana puNye~ahni kuTIpraveshaH, rasAyanasevanakarturniyamAH (8-10) · Śloka 10

अथ पुण्येऽह्नि सम्पूज्य पूज्यांस्तां प्रविशेच्छुचिः| तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः||८|| ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः| दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः||९|| देवतानुस्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः| प्रियौषधः पेशलवागारभेत रसायनम्||१०||

Adhikarana rasAyane pUrvaM harItakyAdivirecanam (11-12) · Śloka 12

हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्| हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्||११|| स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं, तेन साधु विरिच्यते| |१२|

Adhikarana tataH shuddhasharIrAya ghRutAnvitaM yAvakaM deyam (12-13) · Śloka 13

| ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च||१२|| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्| दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा||१३||

Adhikarana itthaM saMskRutakoShThasya yaugikaM rasAyanaM deyam (14) · Śloka 14

इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्| यस्य यद्यौगिकं पश्येत्सर्वमालोच्य सात्म्यवित्||१४||

Adhikarana brAhmaM rasAyanam (15-23) · Śloka 23

पथ्यासहस्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्धं पलशतद्वयम्||१५|| जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा||१६|| विनीय तस्मिन्निर्यूहे योजयेत्कुडवांशकम्| त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगुरुचन्दनम्||१७|| मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्| यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाऽधिकम्||१८|| सितोपलार्धभारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः| द्वे च तैलात् पचेत्सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्||१९|| अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः| ततः खजेन मथितं निदध्याद् घृतभाजने||२०|| या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्राऽस्य सा स्मृता| षष्टिकः पयस चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते||२१|| वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः| ब्रह्मणा विहितं धन्यमिदं प्रश्य रसायनम्||२२|| तन्द्राश्रमाक्लमवलीपलितामयवर्जिताः| मेघास्मृतिबलोपेता बभूवुरमितायुषः||२३||

Adhikarana abhayAmalakaM rasAyanam (24-27) · Śloka 27

अभयामलकसहस्रं निरामयं पिप्पलीसहस्रयुतम्| तरुणपलाशक्षरद्रवीकृतं स्थापयेद्भाण्डे||२४|| उपयुक्ते च क्षारे छायासंशुष्कचूर्णितं योज्यम्| पादांशेन सितायाश्चतुर्गुणाभ्यां मधुघृताभ्याम्||२५|| तद्घृतकुम्भे भूमौ निधाय षण्माससंस्थमुद्धृत्य| प्राह्णे प्राश्य यथानलमुचिताहारो भवेत्सततम्||२६|| इत्युपयुञ्ज्याशेषं वर्षशतमनामयो जरारहितः| जीवति बलपुष्टिवपुःस्मृतिमेधाद्यन्वितो विशेषेण||२७||

Adhikarana AmalakaM rasAyanam (28-32) · Śloka 32

नीरुजार्द्रपलाशस्य छिन्ने शिरसि तत्क्षतम्| अन्तर्द्विहस्तं गम्भीरं पूर्यमामलकैर्नवैः||२८|| आमूलं वेष्टितं दर्भैः पद्मिनीपङ्कलेपितम्| आदीप्य गोमयैर्वन्यैर्निर्वाते स्वेदयेत्ततः||२९|| स्विन्नानि तान्यामलकानि तृप्त्या खदेन्नरः क्षौद्रघृतान्वितानि| क्षीरं शृतं चानु पिबेत्प्रकामं तेनैव वर्तेत च मासमेकम्||३०|| वर्ज्यानि वर्ज्यानि च तत्र यत्नात् स्पृश्यं च शीताम्बु न पाणिनाऽपि| एकादशाहेऽस्य ततो व्यतीते पतन्ति केशा दशना नखाश्च||३१|| अथाल्पकैरेव दिनैः सुरूपः स्त्रीष्वक्षयः कुञ्जरतुल्यवीर्यः| विशिष्टमेधाबलबुद्धिसत्त्वो भवत्यसौ वर्षसहस्रजीवी||३२||

Adhikarana cyavanaprAsho rasAyanam (33-41) · Śloka 41

दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्| पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः||३३|| जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी| पुनर्नवर्द्धिकाकोलीकाकनासामृताद्वयम्||३४|| विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलोन्मितम्| जलद्रोणे पचेत्पञ्च धात्रीफलशतानि च||३५|| पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च| गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद् द्वादशभिः पलैः||३६|| मत्स्यण्डिकातुलार्धेन युक्तं तल्लेहवत् पचेत्| स्नेहार्धं मधु सिद्धे तु तवक्षीर्याश्चतुष्पलम्||३७|| पिप्पल्या द्विपलं दद्याच्चतुर्जातं कणार्धितम्| अतोऽवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थः पथ्यभोजनः||३८|| इत्येष च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः| जराजर्जरितोऽप्यासीन्नारीनयनन्दनः||३९|| कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्| मूत्रशुक्राश्रयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति||४०|| बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्धनः| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामत्व- मायुःप्रकर्षं पवनानुलोम्यम्| स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा- मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः||४१||

Adhikarana triPalA rasAyanam (42-43) · Śloka 43

मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना| पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा||४२|| सितया वा समा युक्ता समायुक्ता रसायनम्| त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुःस्मृतिबुद्धिदा||४३||

Adhikarana maNDUkaparNyAdIni rasAyanam (44-45) · Śloka 45

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसं गुडूच्याः सहमूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः||४४|| अयुष्प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि| मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी||४५||

Adhikarana naladAdi ; vAgmitvAdi karam (46-47) · Śloka 47

नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः| त्रिफला कटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः||४६|| त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्| उपयुज्य भवेज्जडोऽपि वाग्मी श्रुतधारी प्रतिभानवानरोगः||४७||

Adhikarana pa~jcAravindaM rasAyanam pauruShAdikaram (48) · Śloka 48

पैष्यैर्मृणालबिसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः| पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्||४८||

Adhikarana catuShkuvalayaM rasAyanam medhyam (49) · Śloka 49

यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपक्वं नीलोत्पलस्य तदपि प्रथितं द्वितीयम्| सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहरिण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत् किमु मानुषाणाम्||४९||

Adhikarana brAhmyAdi rasAyanamkuShThAdinGnam (50-53) · Śloka 53

ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी- मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्द्र्यः| वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्यु- र्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य||५०|| सर्पिषश्च पलमेकत एत- द्योजयेत्परिणते च घृताढ्यम्| भोजनं समधु वत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधः||५१|| अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्रालस्यश्रमक्लमः| जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजःकान्तिदीप्तिमान्||५२|| विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषजवरोन्मादगरोदराणि| अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||५३||

Adhikarana nAdabalArasAyanam (54-55) · Śloka 55

शरन्मुखे नागबलां पुष्ययोगे समुद्धरेत्| अक्षमात्रं ततो मूलाच्चूर्णितात्पयसा पिबेत्||५४|| लिह्यान्मधुघृताभ्यां व क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्| एवं वर्षप्रयोगेण जीवेद्वर्षशतं बली||५५||

Adhikarana gokShurakarasAyanam (56-57) · Śloka 57

फलोन्मुख़ो गोक्षुरकः समूल- श्छायाविशुष्कः सुविचूर्णिताङ्गः| सुभवितः स्वेन रसेन तस्मा- न्मात्रां परां प्रासृतिकीं पिवेद्यः||५६|| क्षीरेण तेनैव च शालिमश्नन् जीर्णे भवेत्स द्वितुलोपयोगात्| शक्तः सुरूपः सुभगः शतायुः कामी कुकुद्मानिव गोकुलस्थः||५७||

Adhikarana vArAhIkandarasAyanAni (58-59) · Śloka 59

वाराहीकन्दमाऱ्द्राद्रं क्षीरेण क्षीरपः पिबेत्| मासं निरन्नो मासं च क्षीरान्नादो जरां जयेत्||५८|| तत्कन्दश्लक्ष्णचूर्णं वा स्वरसेन सुभावितम्| घृतक्षौद्रप्लुतं लिह्यात्तत्पक्वं वा घृतं पिबेत्||५९||

Adhikarana vidAryAdirasAyanAni (60-61) · Śloka 61

तद्वद्विदार्यतिबलाबलामधुकवायसीः| श्रेयसीश्रेयसीयुक्तापथ्याधात्रीस्थिरामृताः||६०|| मण्डूकीशङ्खकुसुमावाजिगन्धाशतावरीः| उपयुञ्जीत मेधाधीवयः स्थैर्यबलप्रदाः||६१||

Adhikarana citrakarasAyanam (62-65) · Śloka 65

यथास्वं चित्रकः पुष्पैर्ज्ञेयः पीतसितासितैः| यथोत्तरं स गुणवान् विधिना च रसायनम्||६२|| छायाशुष्कं ततो मूलं मासं चूर्णीकृतं लिहन्| सर्पिषा मधुसर्पिर्भ्यां पिबन् वा पयसा यतिः||६३|| अम्भसा वा हितान्नाशी शतं जीवति नीरुजः| मेधावी बलवान् कान्तो वपुष्मान् दीप्तपावकः||६४|| तैलेन लीढो मासेन वातान् हन्ति सुदुस्तरान्| मूत्रेण श्वित्रकुष्ठानि पीतस्तक्रेण पायुजान्||६५||

Adhikarana BallAtakasahasrarasAyanam (66-71) · Śloka 71

भल्लातकानि पुष्टानि धान्यराशौ निधापयेत्| ग्रीष्मे संगृह्य हेमन्ते स्वादुस्निग्धहिमैर्वपुः||६६|| संस्कृत्य तान्यष्टगुणे सलिलेऽष्टौ विपाचयेत्| अष्टांशशिष्टं तत्क्वाथं सक्षीरं शीतलं पिबेत्||६७|| वर्धयेत्प्रत्यहं चानु तत्रैकैकमरुष्करम्| सप्तरात्रत्रयं यावत् त्रीणि त्रीणि ततः परम्||६८|| आचत्वारिंशतस्तानि ह्रासयेद्द्वृद्धिवत्ततः| सहस्रमुपयुञ्जीत सप्ताहैरिति सप्तभिः||६९|| यन्त्रितात्मा ग़ृतक्षीरशालिषष्टीकभोजनः| तद्वत्त्रिगुणितं कालं प्रयोगान्तेऽपि चाचरेत्||७०|| आशेषो लभतेऽपूर्वा वह्नेर्दीप्तिं विशेषतः| प्रमेहकृमिकुष्ठार्शोमेदोदोषविवर्जितः||७१||

Adhikarana bhallAtakasvarasarasAyanam (72-74) · Śloka 74

पिष्टस्वेदनमरुजैः पूर्णं भल्लातकैर्विजर्जरितैः| भूमिनिखाते कुम्भे प्रतिष्ठितं कृष्णमृल्लिप्तम्||७२|| परिवारितं समन्तात्पचेत्ततो गोमयाग्निना मृदुना| तत्स्वरसो यश्च्यवते गृह्णीयात्तं दिनेऽन्यस्मिन्||७३|| अमुमुपयुज्य स्वरसं मध्वष्टमभागिकं द्विगुणसर्पिः| पूर्वविधियन्त्रितात्मा प्राप्नोति गुणान् स तानेव||७४||

Adhikarana bhallAtakaghRutarasAyanam (75-78) · Śloka 78

पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि| घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन||७५|| जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषधृतगालितशीतम्| तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे||७६|| सर्पिः पक्वं तत्र तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात्स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः| एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्||७७|| तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्नन् अनु पिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा| स्मृतिमतिबलमेधासत्त्वसारैरुपेतः कनकनिचयगौरः सोऽश्नुते दीर्घमायुः||७८||

Adhikarana bhallAtakasiddhatailaM kuShThaghnam (79) · Śloka 79

द्रोणेऽंभसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्| तिक्ताविषाद्वयवरागिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिबर्हणाय||७९||

Adhikarana bhallAtako AmalakashuktyAdibhirAyuShkaraH (80) · Śloka 80

सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह| तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्||८०||

Adhikarana bhallAtako yathAvidhiprayukto~amRutakalpaH (81) · Śloka 81

भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि||८१||

Adhikarana bhallAtakasya kaphajarogAdinAshatve prashaMsA (82) · Śloka 82

कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्||८२||

Adhikarana BllAkasya vAtArapavidhAne~api kulatthAdi varjanam (83) · Śloka 83

वातातपविधानेऽपि विशेषेण विवर्जयेत्| कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्||८३||

Adhikarana tuvarakatailaM kuShThaghnam (84-91) · Śloka 91

वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः| वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्धूतपल्लवाः||८४|| तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे| मज्ज्ञः फलेभ्यश्चादाय शोषयित्वाऽवचूर्ण्य च||८५|| तिलवत् पीडयेद् द्रोण्यां, क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्| तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्||८६|| अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्| स्निग्धस्विन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य तत्ततः||८७|| चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्| मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे||८८|| "मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय| शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः||८९|| तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः| सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्||९०|| पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यान् विवर्जयन्| पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते||९१||

Adhikarana tuvarakatailaM khadirakvAthasiddhaM kuShThaghnam (92-93) · Śloka 93

तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्| निहितं पूर्ववत्पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः||९२|| तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्| | भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभक्षितम्| ] अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत्कुष्ठिनं नरम्||९३||

Adhikarana tuvarakatailaM sarpirmadhuyutaM dvishatAyuShkaram (94) · Śloka 94

सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना| पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्||९४||

Adhikarana tuvarakatailaM nasyopayojitaM trishatAyuShkaram (95) · Śloka 95

तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्| | वलीपलितनिर्मुक्तं स्थिरस्मृतिकचद्विजम्| ] वपुष्मतं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्||९५||

Adhikarana pippalIrasAyanam (96) · Śloka 96

पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||९६||

Adhikarana anyaM pippalI rasAyanam (97-98) · Śloka 98

तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः||९७|| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा| |९८|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasram (98-1) · Śloka 1

| क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्||९८|| वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापनयेत्पुनः| जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा||९९|| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्| पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः||१००|| | शीतीकृता हीनबलैर्वीक्ष्य दोषामयान् प्रति| ]||१||

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasradvayam (101) · Śloka 101

तद्वच्च छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्| |१०१|

Adhikarana eShAM pippalIprayogANAM phalam (101-102) · Śloka 102

| एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्||१०१|| यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शःपाण्डुत्वविषमज्वरान्| घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्||१०२||

Adhikarana lohapAtralIptapippalI prayogaH (103) · Śloka 103

बिल्वार्धमात्रेण च पिप्पलीनां पात्रं प्रलिम्पेदयसो निशायाम्| प्रातः पिबेत्तत्सलिलाञ्जलिभ्यां वर्षं यथेष्टाशनपानचेष्टः||१०३||

Adhikarana lohapAtralIptanAM shuNThacAdInAM prayogaH (104-105) · Śloka 105

शुण्ठीविडङ्गत्रिफलागुडूची- यष्टीहरिद्रातिबलाबलाश्च| मुस्तासुराह्वागुरुचित्रकाश्च सौगन्धिकं पङ्कजमुत्पलानि||१०४|| धवाश्वकर्णासनबालपत्र- सारास्तथा पिप्पलिवत् प्रयोज्याः| लोहोपलिप्ताः पृथगेव जीवे- त्समाः शतं व्याधिजराविमुक्तः||१०५||

Adhikarana eShAM rasAyanAnAM dviguNaprakarShakaraH prayogaH (106) · Śloka 106

क्षीराञ्जलिभ्यां च रसायनानि युक्तान्यमून्यायसलेपनानि| कुर्वन्ति पूर्वोक्तगुणप्रकर्ष- मायुःप्रकर्षं द्विगुणं ततश्च||१०६||

Adhikarana somarAjIrasAyanam (107) · Śloka 107

असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेतां| शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां- स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्||१०७||

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (108) · Śloka 108

तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्ति- र्यः सोमराजीं नियमेन खादेत्| संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते||१०८||

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (109-110) · Śloka 110

ये सोमराज्या वितुषीकृताया- श्चूर्णैरूपेतात् पयसः सुजातात्| उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते||१०९|| कुष्ठिनः शीर्यमाणाङ्गास्ते जाताङ्गुलिनासिकाः| भान्ति वृक्षा इव पुनः प्ररूढनवपल्लवाः||११०||

Adhikarana rasonasyotpattiH (1-112) · Śloka 112

| शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्नकुटिलव्यथितास्थ्नाम्| भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य||१|| ] राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्| अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः||१११|| द्विजा नाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम्| साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्||११२||

Adhikarana doShovisheSheNa lashunashIlanakAlaH (113-114) · Śloka 114

शीलयेल्लशुनं शीते, वसन्तेऽपि कफोल्बणः| घनोदयेऽपि वार्तातः, सदा वा ग्रीष्मलीलया||११३|| स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजितः||११४||

Adhikarana lashunasvarasavidhiH kaNThanADIshuddhaye (115-119) · Śloka 119

तस्य कन्दान् वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ तिमयेन्मदिरादिभिः||११५|| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सूरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्||११६|| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्तं युक्तमालोच्य मात्रया||११७|| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा||११८|| पिबेद्गण्डूषमात्रं प्राक् कण्ठनाडीविशुद्धये| |११९|

Adhikarana lashunarasasevane vamimUrcCAyayormukhe shItalajasekaH lashunarasasevane vedanAyAM svedanam (119-120) · Śloka 120

| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते||११९|| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| |१२०|

Adhikarana lashunarasasevane klamApAye sheSharasapAnam (120) · Śloka 120

| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि||१२०||

Adhikarana lashunarasasevane vidAhaparihArArthaM shItAnulepanAdi (121) · Śloka 121

विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः||१२१||

Adhikarana lashunarasasevane parAmAtrAdi (122) · Śloka 122

कुडवोऽस्य पर मात्रा तदर्धं केवलस्य तु| पलं पिष्टस्य तन्मज्ज्ञः सभक्तं प्राक् च शीलयेत्||१२२||

Adhikarana lashunarasasevane jIrNaSAlyodanaBojanAdi (123) · Śloka 123

जीर्णशाल्योदनं जीर्णे शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्| भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्||१२३||

Adhikarana lashunarasasevane madyAdipAnam (124) · Śloka 124

मद्यमेकं पिबेत्तत्र तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्| अमद्यपस्त्वारनालं फलाम्बु परिसिक्थकाम्||१२४||

Adhikarana lashunakalkarasAyanam (125) · Śloka 125

तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्| स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्||१२५||

Adhikarana lashunagarbhashUlyamAMsarasAyanam (126) · Śloka 126

विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्| निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघु तुच्छमश्नन्||१२६||

Adhikarana pittaraktavihInasamastAvaraNA vRuteshuddhe ca vAyau lashunAtparaM dravyaM na vidyates (127) · Śloka 127

पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते| शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्||१२७||

Adhikarana priyAmbuguDadugdhAdernarasya rasono vyApattaye (128) · Śloka 128

प्रियाम्बुगुडदुग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः| अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्||१२८||

Adhikarana lashunaprayogAnte mRudu virecanam (129) · Śloka 129

पित्तकोपभयादन्ते युञ्ज्यान्मृदु विरेचनम्| रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्रुते||१२९||

Adhikarana shilAjatuna utpattiH (130) · Śloka 130

अधुना शिलाजतुकल्पं ब्रूते ग्रीष्मेऽर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्| हेमादिषड्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु||१३०||

Adhikarana shilAjatuna lakShaNam shilAjatuna prAshastyam (131) · Śloka 131

सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटु पाकतः| छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते||१३१||

Adhikarana shreShThasya shilAjatuna lakShaNam (132) · Śloka 132

गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्| स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्||१३२||

Adhikarana lohapAtre shilAjatuna bhAvanA prakAraH (133-135) · Śloka 135

व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुस्मरन् भावयेदयःपात्रे| प्राक् केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्||१३३|| समगिरिजमष्टगुणिते निःक्वाथ्यं भावनौषधं तोये| तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेद् गिरिजम्||१३४|| तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः| स्वैः स्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत्सप्त||१३५||

Adhikarana shilAjatuna sevanavidhiH (136-138) · Śloka 138

अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्| त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्||१३६|| फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च| योगं योग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्||१३७|| शिलाजमेवं देहस्य भवत्यत्युपकारम्| गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदं न च||१३८||

Adhikarana shilAjatuna hInamadhyottamo yogaH (139) · Śloka 139

एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्षमर्धपलं पलम्| हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः||१३९||

Adhikarana rAsAyanaphalaH shilAjatuprayogaH (140-141) · Śloka 141

संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्| युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः||१४०|| क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्| कुलत्थान् काकमाचीं च कपोतांश्च सदात्यजेत्||१४१||

Adhikarana sarvaroganAshane shilAjatusAmarthyam,guggulukalpaH (142) · Śloka 142

न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपो जत्वश्मजं यं न जयेत् प्रसह्य| तत् कालयोगैर्विधिवत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति||१४२||

Adhikarana kuTIpraveshavidherviShayaH,sauryamArUtikavidherviShayaH (143) · Śloka 143

कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः||१४३||

Adhikarana ato vAtAtapasahA yogAH (144) · Śloka 144

वातातपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः| सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः||१४४||

Adhikarana vayaH sthApakAH shItodakAdiyogAH (145) · Śloka 145

शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः| त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः||१४५||

Adhikarana varShashatajIvano harItakIyogaH (146) · Śloka 146

गुडेन मधुना शुण्ठ्या कृष्णया लवणेन वा| द्वे द्वे खादन् सदा पथ्ये जीवेद्वर्षशतं सुखी||१४६||

Adhikarana cirasthAyibalakaro kIyogAH (147) · Śloka 147

हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रताप्य समश्नतस्तत् पिबेतो घृतं च| भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सकृत् कृतं साधु यथा कृतज्ञे||१४७||