10. sandhisitāsitarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitarogavij~jAnIyAdhyAyaH||10|| (2-3) · Śloka 3

यथोद्देशस्तथा निर्देश इति तानेव तावत्सन्धिरोगनाह अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )||३||

Adhikarana sandhirogA nava| 1 jalAsravasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

वायुःक्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः| अश्रु स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात्||१|| तेन नेत्रं सरुग्रागशोफं स्यात्स जलास्रवः| |२|

Adhikarana 2 kaphAsravasya lakShaNam (2) · Śloka 2

| कफात् कफास्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्||२||

Adhikarana 3 upanAhasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः| पृथुमूलबलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः||३|| महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः| |४|

Adhikarana 4 raktAsravasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| रक्ताद् रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्||४||

Adhikarana 5 parvaNyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटिका दाहशूलिनी| ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी||५||

Adhikarana 6 pUyAsravasya lakShaNam (6) · Śloka 6

पूयास्रवे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात्| स्रावयन्ति मुहुः पूयं सास्रं त्वङ्मांसपाकतः||६||

Adhikarana 7 pUyAlasasya lakShaNam (7) · Śloka 7

पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः| कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः||७||

Adhikarana 8 alajyAH lakShaNam (8) · Śloka 8

कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्| |८|

Adhikarana 9 kRumigranthe lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्||८|| पूयास्रावी कृमिग्रन्थिर्ग्रन्थिः कृमियुतोऽर्तिमान्| |९|

Adhikarana sandhirogANAmeteShAM sAdhyAdhyatvam (9-10) · Śloka 10

| उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालसकपर्वणीः||९|| शस्त्रेण साधयेत्पञ्च सालजीनास्रवांस्त्यजेत्| |१०|

Adhikarana sitarogAstrayodaSa| 1SuktikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

एवं सन्धिगतान्नव रोगानाख्याय सितभागस्थान् रोगानाह | पित्तं कुर्यात्सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान्||१०|| मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लं सदाहरुक्| रोगोऽयं शुक्तिकसंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः||११||

Adhikarana 2 shuklArmaNaH lakShaNam (12) · Śloka 12

कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृद्ध्यधिमांसकम्| शुक्लार्म|१२|

Adhikarana 3 balAsagrathitasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| शोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलोऽमृदुः||१२|| गुरुः स्निग्धोऽम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितम् स्मृतम्| |१३|

Adhikarana 4 piShTakasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्||१३||

Adhikarana 5 sirotpAtasya lakShaNam (14) · Śloka 14

रक्तराजीततं शुक्लमुष्यते यत्सवेदनम्| अशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पा तः स शोणितात्||१४||

Adhikarana 6 sirAharShasya lakShaNam (15) · Śloka 15

उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्| कुर्यात्सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्||१५||

Adhikarana 7 sirAjAlasya lakShaNam (16) · Śloka 16

सिराजाले सिराजालं बूहद्रक्तं घनोन्नतम्| |१६|

Adhikarana 8 shoNitArmaNaH lakShaNam (16) · Śloka 16

| शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्माभमधिमांसकम्||१६||

Adhikarana 9 arjunasya lakShaNam (17) · Śloka 17

नीरुक् श्लक्ष्णोऽर्जुनं बिन्दुः शशलोहितलोहितः| |१७|

Adhikarana 10 prastAryarmaNaH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| मृद्वाशुवृद्ध्यरुड्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्||१७|| प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः| |१८|

Adhikarana 11 snAvArmaNaH lakShaNam (18) · Śloka 18

स्नावार्म स्नावसन्निभम्| |१८|

Adhikarana 12 adhimAMsArmaNaH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| शुष्कसृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु||१८|| अधिमांसार्म तद्| |१९|

Adhikarana 13 sirAsaMj~jAnAM lakShaNam (19) · Śloka 19

दाहघर्षवत्यः सिरावृताः| कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटिकाः सर्षपोपमाः||१९||

Adhikarana sitarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (20-21) · Śloka 21

सितभागोत्थानामेषां त्रयोदशानां साधनं सूत्रयति शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्| साधयैदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्||२०|| नवोत्थं तदपि द्रव्यैः| |२१|

Adhikarana kRuShNarogAH pa~jca| (21-22) · Śloka 22

अर्मोक्तं यच्च पञ्चधा| तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नवसिरावृतम्||२१|| चर्मोद्दालवदुच्छ्रायि दृष्टिप्राप्तं च वर्जयेत्| |२२|

Adhikarana 1 kShatashukrasya trividhaM lakShaNam (22-25) · Śloka 25

अथ कृष्णरोगानाह | पित्तं कृष्णेऽथव दृष्टौ शुक्रं तोदाश्रुरागवत्||२२|| छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्| पक्वजम्बूनिभं किञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्रकम्||२३|| तत्कृच्छ्रसाध्यं, याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्| तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभकृष्णता||२४|| तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः| |२५|

Adhikarana 2 shuddhashukrasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक् शुद्धशुक्रकम्||२५||

Adhikarana 3 ajakAyAH lakShaNam (26) · Śloka 26

आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदाताम्रपिटिकाऽतिरुक्| अजाविट्सदृशोच्छ्रायकार्ष्ण्या वर्ज्याऽसृजाऽजका||२६||

Adhikarana 4 sirAshukrasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

सिराशुक्रं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्| सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते||२७|| अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रस्रुच्च तत्त्यजेत्| |२८|

Adhikarana 5 tIvravedanasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

| दोषैः सास्रैः सकृत्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्||२८|| धवलाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावर्धदलाकृति| अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्||२९|| पाकात्ययेन तच्छुक्रं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्| |३०|

Adhikarana kRuShNarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

| यस्य वा लिङ्गनाशोऽन्तः श्यावं यद्वा सलोहितम्||३०|| अत्युत्सेधावगाढं वा साश्रु नाडीव्रणावृतम्| पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्रकम्||३१|| पञ्चेत्युक्ता गदाः कृष्णे साध्यासाध्यविभागतः| ३१ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने सन्धिसितासितरोगविज्ञ्हानीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||