Adhikarana vartmarogapratiShedhAdhyAyaH||9|| (2-3) · Śloka 3
বর্ত্মরোগবিজ্ঞানাদনন্তরং বর্ত্মরোগপ্রতিষেধ আরভ্যত ইত্যাহ অথাতো বর্ত্মরোগপ্রতিষেধং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২|| )||৩||
वर्त्मरोगविज्ञानादनन्तरं वर्त्मरोगप्रतिषेध आरभ्यत इत्याह अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucchronmIle purANAjyamkRucchronmIle nasyadhUmAdi (1) · Śloka 1
কৃচ্ছ্রোন্মীলে পুরাণাজ্যং দ্রাক্ষাকল্কাম্বুসাধিতম্| সসিরং যোজযেত্স্নিগ্ধং নস্যধূমাঞ্জনাদি চ||১||
कृच्छ्रोन्मीले पुराणाज्यं द्राक्षाकल्काम्बुसाधितम्| ससिरं योजयेत्स्निग्धं नस्यधूमाञ्जनादि च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhanAdi (2) · Śloka 2
কুম্ভীকাবর্ত্মোপক্রমমাহ কুম্ভীকাবর্ত্ম লিখিতং সৈন্ধবপ্রতিসারিতম্| যষ্টীধাত্রীপটোলীনাং ক্বাথেন পরিষেচযেত্||২||
कुम्भीकावर्त्मोपक्रममाह कुम्भीकावर्त्म लिखितं सैन्धवप्रतिसारितम्| यष्टीधात्रीपटोलीनां क्वाथेन परिषेचयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhanavidhiH (3-9) · Śloka 9
কথং বর্ত্ম লেখনীযম্ ? ইত্যাহ নিবাতেঽধিষ্ঠিতস্যাপ্তৈঃ শুদ্ধস্যোত্তানশাযিনঃ| বহিঃ কোষ্ণাম্বুতপ্তেন স্বেদিতং বর্ত্ম বাসসা||৩|| নির্ভুজ্য বস্ত্রান্তরিতং বামাঙ্গুষ্ঠাঙ্গুলীধৃতম্| ন স্রংসতে চলতি বা বর্ত্মৈবং সর্বতস্ততঃ||৪|| মণ্ডলাগ্রেণ তত্তির্যক্ কৃত্বা শস্ত্রপদাঙ্কিতম্| লিখেত্তেনৈব পত্রৈর্বা শাকশোফালিকাদিজৈঃ||৫|| ফেনেন তোযরাশের্বা পিচুনা প্রমৃজন্নসৃক্| স্থিতে রক্তে সুলিখিতং সক্ষৌদ্রৈঃ প্রতিসারযেত্||৬|| যথাস্বমুক্তৈরনু চ প্রক্ষাল্যোষ্ণেন বারিণা| ঘৃতেন সিক্তমভ্যক্তং বধ্নীযান্মধুসর্পিষা||৭|| ঊর্ধ্বাধঃ কর্ণযোর্দত্ত্বা পিণ্ডীং চ যবসক্তুভিঃ| দ্বিতীযেঽহনি মুক্তস্য পরিষেকং যথাযথম্||৮|| কুর্যাচ্চতুর্থে নস্যাদীন্ মুঞ্চেদেবাহ্নি পঞ্চমে| |৯|
कथं वर्त्म लेखनीयम् ? इत्याह निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः| बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा||३|| निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्| न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः||४|| मण्डलाग्रेण तत्तिर्यक् कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्| लिखेत्तेनैव पत्रैर्वा शाकशोफालिकादिजैः||५|| फेनेन तोयराशेर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्| स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||६|| यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा| घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा||७|| ऊर्ध्वाधः कर्णयोर्दत्त्वा पिण्डीं च यवसक्तुभिः| द्वितीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्||८|| कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani sulikhitasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
| সমং নখনিভং শোফকণ্ডূঘার্ষাদ্যপীডিতম্||৯|| বিদ্যাত্সুলিখিতং বর্ত্ম লিখেদ্ ভূযো বিপর্যযে| |১০|
| समं नखनिभं शोफकण्डूघार्षाद्यपीडितम्||९|| विद्यात्सुलिखितं वर्त्म लिखेद् भूयो विपर्यये| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
| রুক্পক্ষ্মবর্ত্মসদনস্রংসনান্যতিলেখনাত্||১০|| স্নেহস্বেদাদিকস্তস্মিন্নিষ্টো বাতহরঃ ক্রমঃ| |১১|
| रुक्पक्ष्मवर्त्मसदनस्रंसनान्यतिलेखनात्||१०|| स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya cikitsA (11-13) · Śloka 13
| অভ্যজ্য নবনীতেন শ্বেতরোধ্রং প্রলেপযেত্||১১|| এরণ্ডমূলকল্কেন পুটপাকে পচেত্ততঃ| স্বিন্নং প্রক্ষালিতং শুষ্কং চূর্ণিতং পোটলীকৃতম্||১২|| স্ত্রিযাঃ ক্ষীরে ছগল্যা বা মৃদিতং নেত্রসেচনম্| |১৩|
| अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतरोध्रं प्रलेपयेत्||११|| एरण्डमूलकल्केन पुटपाके पचेत्ततः| स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोटलीकृतम्||१२|| स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya pralepo netrasecanAdi ca (13-14) · Śloka 14
| শালিতন্দুলকল্কেন লিপ্তং তদ্বত্ পরিষ্কৃতম্||১৩|| কুর্যান্নেত্রেঽতিলিখিতে মৃদিতং দধিমস্তুনা| কেবলেনাপি বা সেকং মস্তুনা জাঙ্গলাশিনঃ||১৪||
| शालितन्दुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्||१३|| कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना| केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya piTikAbhedanaM pIDanaM ca (15) · Śloka 15
পিটিকা ব্রীহিবক্রেণ ভিত্ত্বা তু কঠিনোন্নতাঃ| নিষ্পীডযেদনু বিধিঃ পরিশেষস্তু পূর্ববত্||১৫||
पिटिका व्रीहिवक्रेण भित्त्वा तु कठिनोन्नताः| निष्पीडयेदनु विधिः परिशेषस्तु पूर्ववत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhane bhedane cAyaM kramaH (16) · Śloka 16
লেখনে ভেদনে চাযং ক্রমঃ সর্বত্র বর্ত্মনি| |১৬|
लेखने भेदने चायं क्रमः सर्वत्र वर्त्मनि| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktotkliShTayoH sirvimokShaNAd (16-18) · Śloka 18
| পিত্তাস্রোত্ক্লিষ্টযোঃ স্বাদুস্কন্ধসিদ্ধেন সর্পিষা||১৬|| সিরাবিমোক্ষঃ স্নিগ্ধস্য ত্রিবৃচ্ছ্রেষ্ঠং বিরেচনম্| লিখিতে স্রুতরক্তে চ বর্ত্মনি ক্ষালনং হিতম্||১৭|| যষ্টীকষাযঃ, সেকস্তু ক্ষীরং চন্দনসাধিতম্| |১৮|
| पित्तास्रोत्क्लिष्टयोः स्वादुस्कन्धसिद्धेन सर्पिषा||१६|| सिराविमोक्षः स्निग्धस्य त्रिवृच्छ्रेष्ठं विरेचनम्| लिखिते स्रुतरक्ते च वर्त्मनि क्षालनं हितम्||१७|| यष्टीकषायः, सेकस्तु क्षीरं चन्दनसाधितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmasadane vikuTTanAdi (18-19) · Śloka 19
| পক্ষ্মণাং সদনে সূচ্যা রোমকূপান্ বিকুট্টযেত্||১৮|| গ্রাহযেদ্বা জলৌকোভিঃ পযসেক্ষুরসেন বা| বমনং, নাবনং সর্পিঃ শৃতং মধুরশীতলৈঃ||১৯||
| पक्ष्मणां सदने सूच्या रोमकूपान् विकुट्टयेत्||१८|| ग्राहयेद्वा जलौकोभिः पयसेक्षुरसेन वा| वमनं, नावनं सर्पिः शृतं मधुरशीतलैः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmasadane shreShThama~jjanam (20) · Śloka 20
সঞ্চূর্ণ্য পুষ্পকাসীসং ভাবযেত্সুরসারসৈঃ| তাম্রে দশাহং পরমং পক্ষ্মশাতে তদঞ্জনম্||২০||
सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत्सुरसारसैः| ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pothakyAM lekhanapratisAraNAdi (21-22) · Śloka 22
পোথকীর্লিখিতাঃ শুণ্ঠীসৈন্ধবপ্রতিসারিতাঃ| উষ্ণাম্বুক্ষালিতাঃ সিঞ্চেত্ খদিরাঢকিশিগ্রুভিঃ||২১|| অপ্সিদ্ধৈর্দ্বিনিশাশ্রেষ্ঠামধুকৈর্বা সমাক্ষিকৈঃ| |২২|
पोथकीर्लिखिताः शुण्ठीसैन्धवप्रतिसारिताः| उष्णाम्बुक्षालिताः सिञ्चेत् खदिराढकिशिग्रुभिः||२१|| अप्सिद्धैर्द्विनिशाश्रेष्ठामधुकैर्वा समाक्षिकैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphotkliShTe lekhanapratisAraNAdi (22-23) · Śloka 23
| কফোত্ক্লিষ্টে বিলিখিতে সক্ষৌদ্রৈঃ প্রতিসারণম্||২২|| সূক্ষ্মৈঃ সৈন্ধবকাসীসমনোহ্বাকণতার্ক্ষ্যজৈঃ| বমনাঞ্জননস্যাদি সর্বং চ কফজিদ্ধিতম্||২৩||
| कफोत्क्लिष्टे विलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२२|| सूक्ष्मैः सैन्धवकासीसमनोह्वाकणतार्क्ष्यजैः| वमनाञ्जननस्यादि सर्वं च कफजिद्धितम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lagaNe lekhanapratisAraNAdi (24) · Śloka 24
কর্তব্যং লগণেঽপ্যেতদশান্তাবগ্নিনা দহেত্| |২৪|
कर्तव्यं लगणेऽप्येतदशान्तावग्निना दहेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utsa~ggA~jjanayorbhedanAdi (1-25) · Śloka 25
|স্বিন্নাং ভিত্ত্বা বিনিষ্পীড্য ভিষগ(ড্যোত্সঙ্গাং চা)_ ঞ্জননামিকাম্| শিলৈলাসৈন্ধবনতৈঃ সক্ষৌদ্রৈঃ প্রতিসারযেত্||১|| | কুকূণে খদিরশ্রেষ্ঠানিম্বপত্রশৃতং ঘৃতম্||২৪|| পীত্বা ধাত্রী বমেত্কৃষ্ণাযষ্টীসর্ষপসৈন্ধবৈঃ| |২৫|
|स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिषग(ड्योत्सङ्गां चा)_ ञ्जननामिकाम्| शिलैलासैन्धवनतैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||१|| | कुकूणे खदिरश्रेष्ठानिम्बपत्रशृतं घृतम्||२४|| पीत्वा धात्री वमेत्कृष्णायष्टीसर्षपसैन्धवैः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe dhAtryAH khadirAdighRutam (25) · Śloka 25
| অভযাপিপ্পলীদ্রাক্ষাক্বাথেনৈনাং বিরেচযেত্||২৫||
| अभयापिप्पलीद्राक्षाक्वाथेनैनां विरेचयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe dhAtryAH vamanarecanAdi (26) · Śloka 26
মুস্তাদ্বিরজনীকৃষ্ণাকল্কেনালেপযেত্স্তনৌ| ধূপযেত্সর্ষপৈঃ সাজ্যৈঃ|২৬|
मुस्ताद्विरजनीकृष्णाकल्केनालेपयेत्स्तनौ| धूपयेत्सर्षपैः साज्यैः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe dhAtryAH stAlepanAdi (26-27) · Śloka 27
| শুদ্ধাং ক্বাথং চ পাযযেত্||২৬|| পটোলমুস্তমৃদ্বীকাগুডূচীত্রিফলোদ্ভবম্| |২৭|
| शुद्धां क्वाथं च पाययेत्||२६|| पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलोद्भवम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishorvartmalekhanAdi (27-28) · Śloka 28
| শিশোস্তু লিখিতং বর্ত্ম স্রুতাসৃগ্বাঽম্বুজন্মভিঃ||২৭|| ধাত্র্যশ্মন্তকজম্বূত্থপত্রক্বাথেন সেচযেত্| |২৮|
| शिशोस्तु लिखितं वर्त्म स्रुतासृग्वाऽम्बुजन्मभिः||२७|| धात्र्यश्मन्तकजम्बूत्थपत्रक्वाथेन सेचयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH vamane hetuH (28-29) · Śloka 29
| প্রাযঃ ক্ষীরঘৃতাশিত্বাদ্বালানাং শ্লেষ্মজা গদাঃ||২৮|| তস্মাদ্বমনমেবাগ্রে সর্বব্যাধিষু পূজিতম্| |২৯|
| प्रायः क्षीरघृताशित्वाद्बालानां श्लेष्मजा गदाः||२८|| तस्माद्वमनमेवाग्रे सर्वव्याधिषु पूजितम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH vamanayogAH (29-31) · Śloka 31
তদেহ বমনমাহ | সিন্ধূত্থকৃষ্ণাপামার্গবীজাজ্যস্তন্যমাক্ষিকম্||২৯|| চূর্ণো বচাযাঃ সক্ষৌদ্রো মদনং মধুকান্বিতম্| ক্ষীরং ক্ষীরান্নমন্নং চ ভজতঃ ক্রমতঃ শিশোঃ||৩০|| বমনং সর্বরোগেষু বিশেষেণ কুকূণকে| |৩১|
तदेह वमनमाह | सिन्धूत्थकृष्णापामार्गबीजाज्यस्तन्यमाक्षिकम्||२९|| चूर्णो वचायाः सक्षौद्रो मदनं मधुकान्वितम्| क्षीरं क्षीरान्नमन्नं च भजतः क्रमतः शिशोः||३०|| वमनं सर्वरोगेषु विशेषेण कुकूणके| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH ubhayashodhanayogaH (31) · Śloka 31
| সপ্তলারসসিদ্ধাজ্যং যোজ্যং চোভযশোধনম্||৩১||
| सप्तलारससिद्धाज्यं योज्यं चोभयशोधनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH dvinishAdivartiH (32-33) · Śloka 33
দ্বিনিশারোধ্রযষ্ট্যাহ্বরোহিণীনিম্বপল্লবৈঃ| কুকূণকে হিতা বর্তিঃ পিষ্টৈস্তাম্ররজোন্বিতৈঃ||৩২|| ক্ষীরক্ষৌদ্রঘৃতোপেতং দগ্ধং বা লোহজং রজঃ| |৩৩|
द्विनिशारोध्रयष्ट्याह्वरोहिणीनिम्बपल्लवैः| कुकूणके हिता वर्तिः पिष्टैस्ताम्ररजोन्वितैः||३२|| क्षीरक्षौद्रघृतोपेतं दग्धं वा लोहजं रजः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH lohabhasma (33-34) · Śloka 34
| এলারসোনকতকশঙ্খোষণফণিজ্জকৈঃ||৩৩|| বর্তিঃ কুকূণপোথক্যোঃ সুরপিষ্টৈঃ সকট্ফলৈঃ| |৩৪|
| एलारसोनकतकशङ्खोषणफणिज्जकैः||३३|| वर्तिः कुकूणपोथक्योः सुरपिष्टैः सकट्फलैः| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNe shishoH elAdivartiHpakShmarodhe chedanasIvanAdi (34-39) · Śloka 39
| পক্ষ্মরোধে প্রবৃদ্ধেষু শুদ্ধদেহস্য রোমসু||৩৪|| উত্সৃজ্য দ্বৌ ভ্রুবোঽধস্তাদ্ভাগৌ ভাগং চ পক্ষ্মতঃ| যবমাত্রং যবাকারং তির্যক্ ছিত্বাঽঽর্দ্রবাসসা||৩৫|| অপনেযমসৃক্ তস্মিন্নল্পীভবতি শোণিতে| সীব্যেত্কুটিলযা সূচ্যা মুদ্গমাত্রান্তরৈঃ পদৈঃ||৩৬|| বধ্বা ললাটে পট্টং চ তত্র সীবনসূত্রকম্| নাতিগাঢশ্লথং সূচ্যা নিক্ষিপেদথ যোজযেত্||৩৭|| মধুসর্পিঃকবলিকাং ন চাস্মিন্ বন্ধমাচরেত্| ন্যগ্রোধাদিকষাযৈশ্চ সক্ষীরৈঃ সেচযেদ্রুজি||৩৮|| পঞ্চমে দিবসে সূত্রমপনীযাবচূর্ণযেত্| গৈরিকেণ ব্রণং যুঞ্জ্যাত্তীক্ষ্ণং নস্যাঞ্জনাদি চ||৩৯||
| पक्ष्मरोधे प्रवृद्धेषु शुद्धदेहस्य रोमसु||३४|| उत्सृज्य द्वौ भ्रुवोऽधस्ताद्भागौ भागं च पक्ष्मतः| यवमात्रं यवाकारं तिर्यक् छित्वाऽऽर्द्रवाससा||३५|| अपनेयमसृक् तस्मिन्नल्पीभवति शोणिते| सीव्येत्कुटिलया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः||३६|| बध्वा ललाटे पट्टं च तत्र सीवनसूत्रकम्| नातिगाढश्लथं सूच्या निक्षिपेदथ योजयेत्||३७|| मधुसर्पिःकवलिकां न चास्मिन् बन्धमाचरेत्| न्यग्रोधादिकषायैश्च सक्षीरैः सेचयेद्रुजि||३८|| पञ्चमे दिवसे सूत्रमपनीयावचूर्णयेत्| गैरिकेण व्रणं युञ्ज्यात्तीक्ष्णं नस्याञ्जनादि च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmarodhe evamashAntau dAhAdial ajyArbudayoH dAhAdi ghRutam (9) · Śloka 9
দহেদশান্তৌ নির্ভুজ্য বর্ত্মদোষাশ্রযাং বলীম্| সংদংশোনাধিকং পক্ষ্ম হৃত্বা তস্যাশ্রযং দহেত্||৪০|| সূচ্যগ্রেণাগ্নিবর্ণেন, দাহো বাহ্যালজেঃ পুনঃ| ভিন্নস্য ক্ষারবহ্নিভ্যাং সুচ্ছিন্নস্যার্বুদস্য চ||৪১|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবির- চিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং ষষ্ঠে উত্তর- স্থানে বর্ত্মরোগপ্রতিষেধো নাম নবমোঽধ্যাযঃ||৯||
दहेदशान्तौ निर्भुज्य वर्त्मदोषाश्रयां वलीम्| संदंशोनाधिकं पक्ष्म हृत्वा तस्याश्रयं दहेत्||४०|| सूच्यग्रेणाग्निवर्णेन, दाहो बाह्यालजेः पुनः| भिन्नस्य क्षारवह्निभ्यां सुच्छिन्नस्यार्बुदस्य च||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने वर्त्मरोगप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon