9. vartmarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogapratiShedhAdhyAyaH||9|| (2-3) · Śloka 3

વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનાદનન્તરં વર્ત્મરોગપ્રતિષેધ આરભ્યત ઇત્યાહ અથાતો વર્ત્મરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana kRucchronmIle purANAjyamkRucchronmIle nasyadhUmAdi (1) · Śloka 1

કૃચ્છ્રોન્મીલે પુરાણાજ્યં દ્રાક્ષાકલ્કામ્બુસાધિતમ્| સસિરં યોજયેત્સ્નિગ્ધં નસ્યધૂમાઞ્જનાદિ ચ||૧||

Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhanAdi (2) · Śloka 2

કુમ્ભીકાવર્ત્મોપક્રમમાહ કુમ્ભીકાવર્ત્મ લિખિતં સૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| યષ્ટીધાત્રીપટોલીનાં ક્વાથેન પરિષેચયેત્||૨||

Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhanavidhiH (3-9) · Śloka 9

કથં વર્ત્મ લેખનીયમ્ ? ઇત્યાહ નિવાતેઽધિષ્ઠિતસ્યાપ્તૈઃ શુદ્ધસ્યોત્તાનશાયિનઃ| બહિઃ કોષ્ણામ્બુતપ્તેન સ્વેદિતં વર્ત્મ વાસસા||૩|| નિર્ભુજ્ય વસ્ત્રાન્તરિતં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીધૃતમ્| ન સ્રંસતે ચલતિ વા વર્ત્મૈવં સર્વતસ્તતઃ||૪|| મણ્ડલાગ્રેણ તત્તિર્યક્ કૃત્વા શસ્ત્રપદાઙ્કિતમ્| લિખેત્તેનૈવ પત્રૈર્વા શાકશોફાલિકાદિજૈઃ||૫|| ફેનેન તોયરાશેર્વા પિચુના પ્રમૃજન્નસૃક્| સ્થિતે રક્તે સુલિખિતં સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્||૬|| યથાસ્વમુક્તૈરનુ ચ પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા| ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં બધ્નીયાન્મધુસર્પિષા||૭|| ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોર્દત્ત્વા પિણ્ડીં ચ યવસક્તુભિઃ| દ્વિતીયેઽહનિ મુક્તસ્ય પરિષેકં યથાયથમ્||૮|| કુર્યાચ્ચતુર્થે નસ્યાદીન્ મુઞ્ચેદેવાહ્નિ પઞ્ચમે| |૯|

Adhikarana kumbhIkAvartmani sulikhitasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| સમં નખનિભં શોફકણ્ડૂઘાર્ષાદ્યપીડિતમ્||૯|| વિદ્યાત્સુલિખિતં વર્ત્મ લિખેદ્ ભૂયો વિપર્યયે| |૧૦|

Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| રુક્પક્ષ્મવર્ત્મસદનસ્રંસનાન્યતિલેખનાત્||૧૦|| સ્નેહસ્વેદાદિકસ્તસ્મિન્નિષ્ટો વાતહરઃ ક્રમઃ| |૧૧|

Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya cikitsA (11-13) · Śloka 13

| અભ્યજ્ય નવનીતેન શ્વેતરોધ્રં પ્રલેપયેત્||૧૧|| એરણ્ડમૂલકલ્કેન પુટપાકે પચેત્તતઃ| સ્વિન્નં પ્રક્ષાલિતં શુષ્કં ચૂર્ણિતં પોટલીકૃતમ્||૧૨|| સ્ત્રિયાઃ ક્ષીરે છગલ્યા વા મૃદિતં નેત્રસેચનમ્| |૧૩|

Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya pralepo netrasecanAdi ca (13-14) · Śloka 14

| શાલિતન્દુલકલ્કેન લિપ્તં તદ્વત્ પરિષ્કૃતમ્||૧૩|| કુર્યાન્નેત્રેઽતિલિખિતે મૃદિતં દધિમસ્તુના| કેવલેનાપિ વા સેકં મસ્તુના જાઙ્ગલાશિનઃ||૧૪||

Adhikarana kumbhIkAvartmani atilikhitasya piTikAbhedanaM pIDanaM ca (15) · Śloka 15

પિટિકા વ્રીહિવક્રેણ ભિત્ત્વા તુ કઠિનોન્નતાઃ| નિષ્પીડયેદનુ વિધિઃ પરિશેષસ્તુ પૂર્વવત્||૧૫||

Adhikarana kumbhIkAvartmani lekhane bhedane cAyaM kramaH (16) · Śloka 16

લેખને ભેદને ચાયં ક્રમઃ સર્વત્ર વર્ત્મનિ| |૧૬|

Adhikarana pittaraktotkliShTayoH sirvimokShaNAd (16-18) · Śloka 18

| પિત્તાસ્રોત્ક્લિષ્ટયોઃ સ્વાદુસ્કન્ધસિદ્ધેન સર્પિષા||૧૬|| સિરાવિમોક્ષઃ સ્નિગ્ધસ્ય ત્રિવૃચ્છ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્| લિખિતે સ્રુતરક્તે ચ વર્ત્મનિ ક્ષાલનં હિતમ્||૧૭|| યષ્ટીકષાયઃ, સેકસ્તુ ક્ષીરં ચન્દનસાધિતમ્| |૧૮|

Adhikarana pakShmasadane vikuTTanAdi (18-19) · Śloka 19

| પક્ષ્મણાં સદને સૂચ્યા રોમકૂપાન્ વિકુટ્ટયેત્||૧૮|| ગ્રાહયેદ્વા જલૌકોભિઃ પયસેક્ષુરસેન વા| વમનં, નાવનં સર્પિઃ શૃતં મધુરશીતલૈઃ||૧૯||

Adhikarana pakShmasadane shreShThama~jjanam (20) · Śloka 20

સઞ્ચૂર્ણ્ય પુષ્પકાસીસં ભાવયેત્સુરસારસૈઃ| તામ્રે દશાહં પરમં પક્ષ્મશાતે તદઞ્જનમ્||૨૦||

Adhikarana pothakyAM lekhanapratisAraNAdi (21-22) · Śloka 22

પોથકીર્લિખિતાઃ શુણ્ઠીસૈન્ધવપ્રતિસારિતાઃ| ઉષ્ણામ્બુક્ષાલિતાઃ સિઞ્ચેત્ ખદિરાઢકિશિગ્રુભિઃ||૨૧|| અપ્સિદ્ધૈર્દ્વિનિશાશ્રેષ્ઠામધુકૈર્વા સમાક્ષિકૈઃ| |૨૨|

Adhikarana kaphotkliShTe lekhanapratisAraNAdi (22-23) · Śloka 23

| કફોત્ક્લિષ્ટે વિલિખિતે સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્||૨૨|| સૂક્ષ્મૈઃ સૈન્ધવકાસીસમનોહ્વાકણતાર્ક્ષ્યજૈઃ| વમનાઞ્જનનસ્યાદિ સર્વં ચ કફજિદ્ધિતમ્||૨૩||

Adhikarana lagaNe lekhanapratisAraNAdi (24) · Śloka 24

કર્તવ્યં લગણેઽપ્યેતદશાન્તાવગ્નિના દહેત્| |૨૪|

Adhikarana utsa~ggA~jjanayorbhedanAdi (1-25) · Śloka 25

|સ્વિન્નાં ભિત્ત્વા વિનિષ્પીડ્ય ભિષગ(ડ્યોત્સઙ્ગાં ચા)_ ઞ્જનનામિકામ્| શિલૈલાસૈન્ધવનતૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્||૧|| | કુકૂણે ખદિરશ્રેષ્ઠાનિમ્બપત્રશૃતં ઘૃતમ્||૨૪|| પીત્વા ધાત્રી વમેત્કૃષ્ણાયષ્ટીસર્ષપસૈન્ધવૈઃ| |૨૫|

Adhikarana kukUNe dhAtryAH khadirAdighRutam (25) · Śloka 25

| અભયાપિપ્પલીદ્રાક્ષાક્વાથેનૈનાં વિરેચયેત્||૨૫||

Adhikarana kukUNe dhAtryAH vamanarecanAdi (26) · Śloka 26

મુસ્તાદ્વિરજનીકૃષ્ણાકલ્કેનાલેપયેત્સ્તનૌ| ધૂપયેત્સર્ષપૈઃ સાજ્યૈઃ|૨૬|

Adhikarana kukUNe dhAtryAH stAlepanAdi (26-27) · Śloka 27

| શુદ્ધાં ક્વાથં ચ પાયયેત્||૨૬|| પટોલમુસ્તમૃદ્વીકાગુડૂચીત્રિફલોદ્ભવમ્| |૨૭|

Adhikarana kukUNe shishorvartmalekhanAdi (27-28) · Śloka 28

| શિશોસ્તુ લિખિતં વર્ત્મ સ્રુતાસૃગ્વાઽમ્બુજન્મભિઃ||૨૭|| ધાત્ર્યશ્મન્તકજમ્બૂત્થપત્રક્વાથેન સેચયેત્| |૨૮|

Adhikarana kukUNe shishoH vamane hetuH (28-29) · Śloka 29

| પ્રાયઃ ક્ષીરઘૃતાશિત્વાદ્બાલાનાં શ્લેષ્મજા ગદાઃ||૨૮|| તસ્માદ્વમનમેવાગ્રે સર્વવ્યાધિષુ પૂજિતમ્| |૨૯|

Adhikarana kukUNe shishoH vamanayogAH (29-31) · Śloka 31

તદેહ વમનમાહ | સિન્ધૂત્થકૃષ્ણાપામાર્ગબીજાજ્યસ્તન્યમાક્ષિકમ્||૨૯|| ચૂર્ણો વચાયાઃ સક્ષૌદ્રો મદનં મધુકાન્વિતમ્| ક્ષીરં ક્ષીરાન્નમન્નં ચ ભજતઃ ક્રમતઃ શિશોઃ||૩૦|| વમનં સર્વરોગેષુ વિશેષેણ કુકૂણકે| |૩૧|

Adhikarana kukUNe shishoH ubhayashodhanayogaH (31) · Śloka 31

| સપ્તલારસસિદ્ધાજ્યં યોજ્યં ચોભયશોધનમ્||૩૧||

Adhikarana kukUNe shishoH dvinishAdivartiH (32-33) · Śloka 33

દ્વિનિશારોધ્રયષ્ટ્યાહ્વરોહિણીનિમ્બપલ્લવૈઃ| કુકૂણકે હિતા વર્તિઃ પિષ્ટૈસ્તામ્રરજોન્વિતૈઃ||૩૨|| ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતોપેતં દગ્ધં વા લોહજં રજઃ| |૩૩|

Adhikarana kukUNe shishoH lohabhasma (33-34) · Śloka 34

| એલારસોનકતકશઙ્ખોષણફણિજ્જકૈઃ||૩૩|| વર્તિઃ કુકૂણપોથક્યોઃ સુરપિષ્ટૈઃ સકટ્ફલૈઃ| |૩૪|

Adhikarana kukUNe shishoH elAdivartiHpakShmarodhe chedanasIvanAdi (34-39) · Śloka 39

| પક્ષ્મરોધે પ્રવૃદ્ધેષુ શુદ્ધદેહસ્ય રોમસુ||૩૪|| ઉત્સૃજ્ય દ્વૌ ભ્રુવોઽધસ્તાદ્ભાગૌ ભાગં ચ પક્ષ્મતઃ| યવમાત્રં યવાકારં તિર્યક્ છિત્વાઽઽર્દ્રવાસસા||૩૫|| અપનેયમસૃક્ તસ્મિન્નલ્પીભવતિ શોણિતે| સીવ્યેત્કુટિલયા સૂચ્યા મુદ્ગમાત્રાન્તરૈઃ પદૈઃ||૩૬|| બધ્વા લલાટે પટ્ટં ચ તત્ર સીવનસૂત્રકમ્| નાતિગાઢશ્લથં સૂચ્યા નિક્ષિપેદથ યોજયેત્||૩૭|| મધુસર્પિઃકવલિકાં ન ચાસ્મિન્ બન્ધમાચરેત્| ન્યગ્રોધાદિકષાયૈશ્ચ સક્ષીરૈઃ સેચયેદ્રુજિ||૩૮|| પઞ્ચમે દિવસે સૂત્રમપનીયાવચૂર્ણયેત્| ગૈરિકેણ વ્રણં યુઞ્જ્યાત્તીક્ષ્ણં નસ્યાઞ્જનાદિ ચ||૩૯||

Adhikarana pakShmarodhe evamashAntau dAhAdial ajyArbudayoH dAhAdi ghRutam (9) · Śloka 9

દહેદશાન્તૌ નિર્ભુજ્ય વર્ત્મદોષાશ્રયાં વલીમ્| સંદંશોનાધિકં પક્ષ્મ હૃત્વા તસ્યાશ્રયં દહેત્||૪૦|| સૂચ્યગ્રેણાગ્નિવર્ણેન, દાહો બાહ્યાલજેઃ પુનઃ| ભિન્નસ્ય ક્ષારવહ્નિભ્યાં સુચ્છિન્નસ્યાર્બુદસ્ય ચ||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને વર્ત્મરોગપ્રતિષેધો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||