Adhikarana athAtIsAracikitsitannAmaikAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতোঽতীসারচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (2) · Śloka 2
প্রাযেণাতীসারো হ্যগ্নিমুপহত্য প্রাগামাধিষ্ঠানো ভবতি| তস্মাদনিলজমপ্যামপাচনার্থমাদৌ লঙ্ঘনেনোপক্রমেত| তত্র শূলানাহপ্রসেকার্তং লবণাম্বুনোষ্ণেন বামযেত্| ন তু সামে পূর্বং সঙ্গ্রাহি প্রযুঞ্জীত বিবদ্ধে বা মলে| স্তিমিতা- ধ্মাতগুরুসরুজকোষ্ঠঃ প্রাণদামুষ্ণাম্বুনোপযুঞ্জীত বিবদ্ধে বা মলে| সব্যোষাং বা ধান্যাম্লক্বথিতং বা| অন্যদ্বা স্রংসনদীপনমৌষধম্||২||
प्रायेणातीसारो ह्यग्निमुपहत्य प्रागामाधिष्ठानो भवति| तस्मादनिलजमप्यामपाचनार्थमादौ लङ्घनेनोपक्रमेत| तत्र शूलानाहप्रसेकार्तं लवणाम्बुनोष्णेन वामयेत्| न तु सामे पूर्वं सङ्ग्राहि प्रयुञ्जीत विबद्धे वा मले| स्तिमिता- ध्मातगुरुसरुजकोष्ठः प्राणदामुष्णाम्बुनोपयुञ्जीत विबद्धे वा मले| सव्योषां वा धान्याम्लक्वथितं वा| अन्यद्वा स्रंसनदीपनमौषधम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (3) · Śloka 3
অপি চ- বিশুদ্ধস্রোতসো হ্যস্য দোষশেষে প্রবাহিতে| সুখং সংগ্রহণং কর্ত্তুং পাচনৈঃ স্তম্ভনেন বা||৩||
अपि च- विशुद्धस्रोतसो ह्यस्य दोषशेषे प्रवाहिते| सुखं संग्रहणं कर्त्तुं पाचनैः स्तम्भनेन वा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyadoShe kvAthAdikam (4) · Śloka 4
মধ্যদোষস্তু বিশোষযন্ মাগধীনাগরবচাভূতীকধনিকা হরীতকীনাং ক্বাথং পিবেত্| জলজলদবিল্বপেশিকশুণ্ঠী ধান্যকানাং বা| উভযমপি চৈতত্ প্রমথ্যারভ্যম্| বচা দিবর্গং ক্বথিতং চূর্ণিতং বা| তদ্বদ্বচাভযাবিডঙ্গপাঠা শুণ্ঠীবিড্লবণানি বা| মুস্তপিপ্পলীন্দ্রযবপাঠাতেজো বতীর্বা| বিডঙ্গাভযাকণালবণপঞ্চকানি বা| পিপ্পলী ন্দ্রযবপাঠাশুণ্ঠীর্বা সরক্তে তু প্রবৃত্ত আমে জগপিপ্পলীং মধুশর্করামধুরাম্||৪||
मध्यदोषस्तु विशोषयन् मागधीनागरवचाभूतीकधनिका हरीतकीनां क्वाथं पिबेत्| जलजलदबिल्वपेशिकशुण्ठी धान्यकानां वा| उभयमपि चैतत् प्रमथ्यारभ्यम्| वचा दिवर्गं क्वथितं चूर्णितं वा| तद्वद्वचाभयाविडङ्गपाठा शुण्ठीबिड्लवणानि वा| मुस्तपिप्पलीन्द्रयवपाठातेजो वतीर्वा| विडङ्गाभयाकणालवणपञ्चकानि वा| पिप्पली न्द्रयवपाठाशुण्ठीर्वा सरक्ते तु प्रवृत्त आमे जगपिप्पलीं मधुशर्करामधुराम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpadoShe upavAsAdikam (5) · Śloka 5
অল্পদোষে পুনরুপবাসযেত্| পানং ত্বতিসারিণোঽম্বুবচা তিবিষাভ্যাং ক্বথিতম্| শুণ্ঠ্যতিবিষাভ্যাং মুস্তপর্পট কাভ্যাং নাগরধান্যকাভ্যাং বা| ক্ষুদ্বতস্তু লঘুপঞ্চমূল পঞ্চকোলহস্তিপিপ্পলীবলাবিল্বপাঠাহিঙ্গুধান্যকজীর কশঠীগন্ধপলাশহপুষাযবানীতিন্তিণীকদাডিমবিড সৈন্ধবৈরন্নপানং যবাগ্বাদি কল্পযেত্||৫||
अल्पदोषे पुनरुपवासयेत्| पानं त्वतिसारिणोऽम्बुवचा तिविषाभ्यां क्वथितम्| शुण्ठ्यतिविषाभ्यां मुस्तपर्पट काभ्यां नागरधान्यकाभ्यां वा| क्षुद्वतस्तु लघुपञ्चमूल पञ्चकोलहस्तिपिप्पलीबलाबिल्वपाठाहिङ्गुधान्यकजीर कशठीगन्धपलाशहपुषायवानीतिन्तिणीकदाडिमबिड सैन्धवैरन्नपानं यवाग्वादि कल्पयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUDhavAtAdiShu visheShaH (6) · Śloka 6
বিল্বশলাটুহরীকীপিপ্পলীমূলৈর্মূঢবাতস্য| অংশুমতী দ্বযবলাবিল্বশলাটুভিঃ পিত্তোল্বণস্য| পিবেচ্চ তৃষিতঃ পটপূতং তক্রম্| মধুসুরাধান্যাম্লযবাগূমণ্ডান্যতমং বা| এষ ক্রমোঽনিলকফঘ্নো দীপনপাচনোং রোচনঃ সঙ্গ্রাহী বল্যশ্চ||৬||
बिल्वशलाटुहरीकीपिप्पलीमूलैर्मूढवातस्य| अंशुमती द्वयबलाबिल्वशलाटुभिः पित्तोल्बणस्य| पिबेच्च तृषितः पटपूतं तक्रम्| मधुसुराधान्याम्लयवागूमण्डान्यतमं वा| एष क्रमोऽनिलकफघ्नो दीपनपाचनों रोचनः सङ्ग्राही बल्यश्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikA tatra kramashca (7) · Śloka 7
পক্বদোষেঽপি যোঽতিসার্যতে বহুশোঽনিলেন বিবদ্ধং সপিচ্ছং সফেনং সশূলপরিকর্তিকং সরোমহর্ষং নিষ্পুরীষং চ তাং প্রবা হিকাং বিংবিসীমিতি চাচক্ষতে| তত্রোদাবর্তোপদিষ্টাংস্তেনৈব বিধিনা সংস্কৃতাংশ্ছাগপিশিতরসান্ দদ্যাত্||৭||
पक्वदोषेऽपि योऽतिसार्यते बहुशोऽनिलेन विबद्धं सपिच्छं सफेनं सशूलपरिकर्तिकं सरोमहर्षं निष्पुरीषं च तां प्रवा हिकां बिंबिसीमिति चाचक्षते| तत्रोदावर्तोपदिष्टांस्तेनैव विधिना संस्कृतांश्छागपिशितरसान् दद्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varcaHkShaye visheShaH (8) · Śloka 8
যূষাংশ্চ বর্চঃক্ষযে তৃষ্যতো যবমুদ্গমাষতিলকৃতান্| সমেন বা তিলবালবিল্বযোঃ কল্কেন দধিরসস্নেহযুক্তং খলকম্| চিত্রকশৃঙ্গীবেরপূতীককরঞ্জবিল্বাজমৌদৈর্বা তক্রদাডিম তৈলাঢ্যং সৈন্ধবোপেতমজিতাখ্যম্| শঠীতিন্তিণীকবিড দাডিমক্ষারপঞ্চকোলমরিচত্রিফলাধাতকীধনিকাপাঠাজমো দাজাজীজীরককপিত্থজম্ব্বাম্রাস্থিভির্বা তুল্যভাগৈঃ ষড্গুণবিল্বমধ্যৈর্গুডমুদ্গরসস্নেহদধিসিদ্ধোঽপরাজিতাখ্যঃ খলকো দীপনঃ পাচনো রুচ্যো গ্রাহী বিংবিসিনাশনঃ| দধিসরং বা সগুডদাডিমং যমকভৃষ্টম্| যমক ভৃষ্টান্ বা সশুণ্ঠীচূর্ণান্ সক্তূন্| মাষান্ বা সুসিদ্ধান্ ঘৃত মণ্ডোপসেচনান্ মরিচোপদংশান্| ছাগমেষযোর্বান্তরাধি রসং দাডিমাম্লং ধান্যনাগরোপেতং স্নেহবিপক্বং ব্যঞ্জনং পানং চ| তদ্বত্ সুরাং যমকস্নিগ্ধাং পিবেদ্বা| শুণ্ঠীবদর চূর্ণং দধিঘৃততৈলক্ষৌদ্রফাণিতোপেতম্| হিঙ্গুদাডিমমহৌষধপকুল্যাচূর্ণং বা ঘৃতক্ষীরোষ্ণাম্বু মদ্যান্যতমেন| লিহ্যাদ্বা লোধ্রবিল্বশলাটুগুডাংস্ত্রিকটু কোত্কটাংস্তৈলেন| অশ্বত্থবাতপোতক্বাথসিদ্ধং বা শা ল্যোদনং ঘৃততৈলক্ষৌদ্রযুক্তং দধ্না খজাহতদধিসরানুপা মশ্নীযাত্||৮||
यूषांश्च वर्चःक्षये तृष्यतो यवमुद्गमाषतिलकृतान्| समेन वा तिलबालबिल्वयोः कल्केन दधिरसस्नेहयुक्तं खलकम्| चित्रकशृङ्गीवेरपूतीककरञ्जबिल्वाजमौदैर्वा तक्रदाडिम तैलाढ्यं सैन्धवोपेतमजिताख्यम्| शठीतिन्तिणीकबिड दाडिमक्षारपञ्चकोलमरिचत्रिफलाधातकीधनिकापाठाजमो दाजाजीजीरककपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा तुल्यभागैः षड्गुणबिल्वमध्यैर्गुडमुद्गरसस्नेहदधिसिद्धोऽपराजिताख्यः खलको दीपनः पाचनो रुच्यो ग्राही बिंबिसिनाशनः| दधिसरं वा सगुडदाडिमं यमकभृष्टम्| यमक भृष्टान् वा सशुण्ठीचूर्णान् सक्तून्| माषान् वा सुसिद्धान् घृत मण्डोपसेचनान् मरिचोपदंशान्| छागमेषयोर्वान्तराधि रसं दाडिमाम्लं धान्यनागरोपेतं स्नेहविपक्वं व्यञ्जनं पानं च| तद्वत् सुरां यमकस्निग्धां पिबेद्वा| शुण्ठीबदर चूर्णं दधिघृततैलक्षौद्रफाणितोपेतम्| हिङ्गुदाडिममहौषधपकुल्याचूर्णं वा घृतक्षीरोष्णाम्बु मद्यान्यतमेन| लिह्याद्वा लोध्रबिल्वशलाटुगुडांस्त्रिकटु कोत्कटांस्तैलेन| अश्वत्थवातपोतक्वाथसिद्धं वा शा ल्योदनं घृततैलक्षौद्रयुक्तं दध्ना खजाहतदधिसरानुपा मश्नीयात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIpanAdika~jca (9) · Śloka 9
অপি চ - দীপনং পাচনং রুচ্যং দধি বাতহরং পরম্| বদ্ধবিড্বা হরত্যস্মাচ্চিরোত্থামপি বিংবিসীম্||৯||
अपि च - दीपनं पाचनं रुच्यं दधि वातहरं परम्| बद्धविड्वा हरत्यस्माच्चिरोत्थामपि बिंबिसीम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNolbaNe visheShaH (10) · Śloka 10
তৃষ্ণোল্বণস্তু সরক্তপিচ্ছোপবেশীপানান্নবিরতো ধারো ষ্ণং ক্ষীরমাকাংক্ষং পিবেত্| শৃতং বা গন্ধর্বহস্তমলেনা থবা বিল্বশলাটুভিঃ| তদেব বাল্পতৃষ্ণঃ সগুডতৈলম্| শৃতেন বা পযসা মরিচকল্কং দ্বিগুণতিলকল্কযুক্তম্| ক্ষীরেণৈব বা পিপ্পলীম্| ব্যোষসিদ্ধেন বা পযসান্নানি ভুঞ্জীত||১০||
तृष्णोल्बणस्तु सरक्तपिच्छोपवेशीपानान्नविरतो धारो ष्णं क्षीरमाकांक्षं पिबेत्| शृतं वा गन्धर्वहस्तमलेना थवा बिल्वशलाटुभिः| तदेव वाल्पतृष्णः सगुडतैलम्| शृतेन वा पयसा मरिचकल्कं द्विगुणतिलकल्कयुक्तम्| क्षीरेणैव वा पिप्पलीम्| व्योषसिद्धेन वा पयसान्नानि भुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlAdhikye visheShaH (11) · Śloka 11
শূলাধিক্যে তু দশমূলক্বথিতেন পযসা সক্ষৌদ্রেণা স্থাপনং দদ্যাত্| অথবা পিচ্ছাবস্তিমনুবাসনং চ বাতঘ্নং বা পিত্তঘ্নং বা||১১||
शूलाधिक्ये तु दशमूलक्वथितेन पयसा सक्षौद्रेणा स्थापनं दद्यात्| अथवा पिच्छाबस्तिमनुवासनं च वातघ्नं वा पित्तघ्नं वा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudabhraMshe visheShaH (12) · Śloka 12
গুদভ্রংশে শূলে চাম্লবদরচাঙ্গেরীরসদধিক্ষারনাগরকল্কেন শৃতমম্লং সর্পির্নিরামমাতুরং পাযযেত্ মরিচপঞ্চকোলা জাজীধনিকাবিডদাডিমগর্ভং বা পূর্ববদম্লম্| অনু বাসযেদ্বা দশমূলসিদ্ধেন স্নেহেন| পিপ্পল্যাদিনা বা| গুদংচাভ্যঙ্গ্য পূর্বং স্বেদেন মৃদুভূতং প্রবেশযেত্| সচ্ছিদ্রেণ চাস্য চর্মণা গোষ্ফণাবন্ধং কুর্যাত্| মূষিকমনান্বং কৃত্বা মহাপঞ্চমূলকষাযঞ্চ ক্ষীরে বিপচেত্| তেন পযসা বাতহর কল্কপ্রতীবাপং তৈলম্পাচযেত্| তদভ্যঞ্জনেন পানেন চ সুকৃ চ্ছ্রমপি গুদভ্রংশং সাধযতি||১২||
गुदभ्रंशे शूले चाम्लबदरचाङ्गेरीरसदधिक्षारनागरकल्केन शृतमम्लं सर्पिर्निराममातुरं पाययेत् मरिचपञ्चकोला जाजीधनिकाबिडदाडिमगर्भं वा पूर्ववदम्लम्| अनु वासयेद्वा दशमूलसिद्धेन स्नेहेन| पिप्पल्यादिना वा| गुदंचाभ्यङ्ग्य पूर्वं स्वेदेन मृदुभूतं प्रवेशयेत्| सच्छिद्रेण चास्य चर्मणा गोष्फणाबन्धं कुर्यात्| मूषिकमनान्वं कृत्वा महापञ्चमूलकषायञ्च क्षीरे विपचेत्| तेन पयसा वातहर कल्कप्रतीवापं तैलम्पाचयेत्| तदभ्यञ्जनेन पानेन च सुकृ च्छ्रमपि गुदभ्रंशं साधयति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAtisAracikitsA (13) · Śloka 13
পিত্তাতিসারমপি সামমাদৌ তীক্ষ্ণবর্জ্যৈরৌষধৈর্বাতাতি সারবত্ পাচযেত্| তৃষ্ণাযং সশারিবাভূনিম্বং জ্বরবিহিত মম্ভঃ ষডঙ্গমবচারযেত্| উপোষিতস্য চান্নকালেঽভীরু হ্রস্বপঞ্চমূলবলাদ্বযসূপ্যপর্ণ্যাদিমৃদুমধুরতিক্তদীপন দ্রব্যনির্যূহযুক্তান্ কালবিন্মণ্ডপেযাসক্তুযূষরসাদীনিষ দম্লাননম্লান্ বা কবোষ্ণান্ সুশীতান্ বা সক্ষৌদ্রান্||১৩||
पित्तातिसारमपि साममादौ तीक्ष्णवर्ज्यैरौषधैर्वाताति सारवत् पाचयेत्| तृष्णायं सशारिवाभूनिम्बं ज्वरविहित मम्भः षडङ्गमवचारयेत्| उपोषितस्य चान्नकालेऽभीरु ह्रस्वपञ्चमूलबलाद्वयसूप्यपर्ण्यादिमृदुमधुरतिक्तदीपन द्रव्यनिर्यूहयुक्तान् कालविन्मण्डपेयासक्तुयूषरसादीनिष दम्लाननम्लान् वा कवोष्णान् सुशीतान् वा सक्षौद्रान्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubandhe cikitsA (14) · Śloka 14
অনুবন্ধে তু মূর্বাতিবিষেন্দ্রযবহরিদ্রারসাঞ্জনানি ক্বথি তানি পিবেত্| কেবলং বা বৃক্ষকবীজম্| পাঠাগুডূচী কটুকাকিরাততিক্তানি বা| হরিদ্রাদিগণং বা| বত্সক বীজাতিবিষাবিল্বাম্বুমুস্তানি বা তণ্ডুলোদকেন বাতি বিষাবৃক্ষকত্বক্ফলানি সক্ষৌদ্রাণি| চন্দনোশীরশুণ্ঠী লোধ্রনীলোত্পলানি ব| নাগরোত্পলধাতকীপুষ্পদাডিম ত্বচো বা| কমলোত্পললোধ্রমোচরসসঙ্গাতিলান্ বা| মধুকশৃঙ্গিবেরদীর্ঘবৃন্তত্বচো বা মধুযুক্তানি শর্করাপদ্ম কেসরমুস্তাপযস্যাচন্দনানি বা শাল্মলীবৃন্তকৃতং বা শীতকষাযং মধুমধুকোপেতম্| মধুকপ্রিযঙ্গুকট্বঙ্গত্বগ্দাডিমাঙ্কুরকল্কেন বা দধিযুতাং যবাগূং খলকং বা| বিল্বকপিত্থজম্ব্বাম্রাস্থিভির্বা| মধুযুক্তান্ বা লোধ্রাম্বষ্ঠাপ্রিযঙ্গ্বাদিগণান্ ক্বা থাদিষু পৃথক্কল্পিতান্| শ্যামাদিমহাকষাযং বা||১৪||
अनुबन्धे तु मूर्वातिविषेन्द्रयवहरिद्रारसाञ्जनानि क्वथि तानि पिबेत्| केवलं वा वृक्षकबीजम्| पाठागुडूची कटुकाकिराततिक्तानि वा| हरिद्रादिगणं वा| वत्सक बीजातिविषाबिल्वाम्बुमुस्तानि वा तण्डुलोदकेन वाति विषावृक्षकत्वक्फलानि सक्षौद्राणि| चन्दनोशीरशुण्ठी लोध्रनीलोत्पलानि व| नागरोत्पलधातकीपुष्पदाडिम त्वचो वा| कमलोत्पललोध्रमोचरससङ्गातिलान् वा| मधुकशृङ्गिवेरदीर्घवृन्तत्वचो वा मधुयुक्तानि शर्करापद्म केसरमुस्तापयस्याचन्दनानि वा शाल्मलीवृन्तकृतं वा शीतकषायं मधुमधुकोपेतम्| मधुकप्रियङ्गुकट्वङ्गत्वग्दाडिमाङ्कुरकल्केन वा दधियुतां यवागूं खलकं वा| बिल्वकपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा| मधुयुक्तान् वा लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादिगणान् क्वा थादिषु पृथक्कल्पितान्| श्यामादिमहाकषायं वा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlarte visheShaH (15) · Śloka 15
শূলার্ত্তস্তু রূক্ষকোষ্ঠো ঘৃতং সক্ষারং পিবেত্| ক্ষীরং বা বৃহতীবলাংশুমতীকচ্ছুরামূলসিদ্ধং মধুককট্বঙ্গাজমো দশর্করাবচূর্ণিতং সতৈলক্ষৌদ্রম্| ক্ষীরমেব বা ধারোষ্ণম্||১৫||
शूलार्त्तस्तु रूक्षकोष्ठो घृतं सक्षारं पिबेत्| क्षीरं वा बृहतीबलांशुमतीकच्छुरामूलसिद्धं मधुककट्वङ्गाजमो दशर्करावचूर्णितं सतैलक्षौद्रम्| क्षीरमेव वा धारोष्णम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavati virekaH (16) · Śloka 16
বলবান্ বিবদ্ধমলো বিরেকার্থং ত্রিফলাচূর্ণযুক্তং বা পলাশফলক্বাথসিদ্ধং বা পযঃ পীত্বা পয এব কবোষ্ণ মনুপিবেত্| এবমেব চ ত্রাযমাণযা শৃতম্| ততো নিস্সৃতে শকৃতি পুরাণেঽতিসারঃ শান্তিমেতি||১৬||
बलवान् विबद्धमलो विरेकार्थं त्रिफलाचूर्णयुक्तं वा पलाशफलक्वाथसिद्धं वा पयः पीत्वा पय एव कवोष्ण मनुपिबेत्| एवमेव च त्रायमाणया शृतम्| ततो निस्सृते शकृति पुराणेऽतिसारः शान्तिमेति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanam (17) · Śloka 17
স্রুতদোষস্য চ সংসর্জনকালে শূলং চেদনুবর্তেত ততো বিল্ব মধুকশতাহ্বাদ্বযগর্ভং সক্ষীরং তৈলচতুর্গুণং সর্পিরনুবাসনং দদ্যাত্||১৭||
स्रुतदोषस्य च संसर्जनकाले शूलं चेदनुवर्तेत ततो बिल्व मधुकशताह्वाद्वयगर्भं सक्षीरं तैलचतुर्गुणं सर्पिरनुवासनं दद्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana picchAbastiH (18) · Śloka 18
ততঃ সম্যক্কৃতাযামপি সংসর্গ্যামতীসারানুবন্ধে পিচ্ছা বস্তযো যোজ্যঃ| শাল্মলীবৃন্তান্যার্দ্রদর্ভৈর্বেষ্টযিত্বা কৃষ্ণমৃদাবলিপ্য গোমযাগ্নিনা স্বেদযেত্| শুষ্কাযাং মৃদি স্বিন্নানি জ্ঞাত্বা বৃন্তান্যুলূখলে সমাপোথ্য তেষাং মুষ্টি সম্মিতং পিণ্ডং ক্ষীরপ্রস্থে বিমর্দযেত্| ততস্তেন পযসা পূতেন সঘৃততৈলেন মধুমধুককল্কযুক্তেনাস্থাপযেত্| প্রত্যাগতে চ স্নাতঃ পযসা কচ্ছুরাশৃতেন জাঙ্গলর সৈর্বাঽশ্নীযাত্| এষ পিচ্ছাবস্তিঃ পিত্তরক্তাতিসার গ্রহণীগুল্মশোষজ্বরান্ বিরেচনাস্থাপনাতিযোগং চ শম যতি||১৮||
ततः सम्यक्कृतायामपि संसर्ग्यामतीसारानुबन्धे पिच्छा बस्तयो योज्यः| शाल्मलीवृन्तान्यार्द्रदर्भैर्वेष्टयित्वा कृष्णमृदावलिप्य गोमयाग्निना स्वेदयेत्| शुष्कायां मृदि स्विन्नानि ज्ञात्वा वृन्तान्युलूखले समापोथ्य तेषां मुष्टि सम्मितं पिण्डं क्षीरप्रस्थे विमर्दयेत्| ततस्तेन पयसा पूतेन सघृततैलेन मधुमधुककल्कयुक्तेनास्थापयेत्| प्रत्यागते च स्नातः पयसा कच्छुराशृतेन जाङ्गलर सैर्वाऽश्नीयात्| एष पिच्छाबस्तिः पित्तरक्तातिसार ग्रहणीगुल्मशोषज्वरान् विरेचनास्थापनातियोगं च शम यति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkaprayogaH (19) · Śloka 19
চিরোত্থিতং ত্বতীসারমবেদনং পক্বমপ্যশাম্যন্তং পুট পাকৈরুপাচরেত্| অরলুত্বক্কল্কং কাশ্মর্যপত্রপ্রচ্ছন্নং পুটপাকবিধিনা পাচযেত্| তদ্রসং সুশীতং মধুযুতং পিবেত্| বটাদিত্বক্প্ররোহকল্কমপ্যেবং কল্পযেত্| অথবা তিত্তিরি মপনীতান্ত্রপিচ্ছং ন্যগ্রোধাদের্বল্কলস্য প্ররোহাণাং বা কল্কেন পূরযিত্বা পূর্ববত্ পুটপাকং কুর্যাত্| ততস্তস্মা দ্রসমাদায সিতাক্ষৌদ্রযুক্তং পাযযেত্| অনেন সর্বে জাঙ্গল সত্বা ব্যাখ্যাতাঃ||১৯||
चिरोत्थितं त्वतीसारमवेदनं पक्वमप्यशाम्यन्तं पुट पाकैरुपाचरेत्| अरलुत्वक्कल्कं काश्मर्यपत्रप्रच्छन्नं पुटपाकविधिना पाचयेत्| तद्रसं सुशीतं मधुयुतं पिबेत्| वटादित्वक्प्ररोहकल्कमप्येवं कल्पयेत्| अथवा तित्तिरि मपनीतान्त्रपिच्छं न्यग्रोधादेर्वल्कलस्य प्ररोहाणां वा कल्केन पूरयित्वा पूर्ववत् पुटपाकं कुर्यात्| ततस्तस्मा द्रसमादाय सिताक्षौद्रयुक्तं पाययेत्| अनेन सर्वे जाङ्गल सत्वा व्याख्याताः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre kShIraprayogaH (20) · Śloka 20
যস্তু পিত্তাতিসারী পিত্তলান্যাসেবেত তস্য পিত্তমতিবৃদ্ধং রক্তাতিসারং তৃড্দাহমোহজ্বরশূলপাযুপাকাংশ্চ করোতি| তত্র ক্ষীরমাজং ন্যগ্রোধাদিপ্রসবশৃতং সিতামধুযুক্তমাহারে গুদপ্রক্ষালনে চ বিদধ্যাত্| তদ্বিধং বা সর্পিঃ সপযস্কং পিবেত্| ক্ষীরোত্থং বা সর্পিঃ ক্ষীরানুপানং কপিঞ্জলরসাশী ক্ষীরাশী বা লিহ্যাত্||২০||
यस्तु पित्तातिसारी पित्तलान्यासेवेत तस्य पित्तमतिवृद्धं रक्तातिसारं तृड्दाहमोहज्वरशूलपायुपाकांश्च करोति| तत्र क्षीरमाजं न्यग्रोधादिप्रसवशृतं सितामधुयुक्तमाहारे गुदप्रक्षालने च विदध्यात्| तद्विधं वा सर्पिः सपयस्कं पिबेत्| क्षीरोत्थं वा सर्पिः क्षीरानुपानं कपिञ्जलरसाशी क्षीराशी वा लिह्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre prayogAntarANi (21) · Śloka 21
সল্লকীপ্রিযঙ্গুতিনিশশাল্মলীপ্লক্ষত্বক্সংসৃষ্টং সিদ্ধং বা সক্ষৌদ্রং ক্ষীরং পিবেত্| যষ্টীলোধ্রশারিবাভির্বা শৃতং সমধুসিতম্| তদ্বত্ কৃষ্ণতিলসমঙ্গোত্পলযষ্টীমধুভিঃ শশকপিঞ্জলপারাবততণ্ডূলীযকমুদ্গকাশ্মর্যবীজা দিরসাংশ্চ সেবেত| ঘৃতভৃষ্টং বা রক্তমাজং মার্গং বা| পূর্বোক্তান্ বা পুটপাকান্ মধুককৃষ্ণমৃত্তিকাশঙ্খ কল্কং বা সরুধিরং পিবেত্ তণ্ডুলোদকেন| তেন বা সমা ক্ষিকং ফলিনীকল্কম্| অথবা সসিতাক্ষৌদ্রং চন্দনম্| এতে হি প্রযোগাঃ তৃষ্ণাদিপ্রশমনা রক্তাতিযোগঘ্নাশ্চ| বাতোত্তরস্তু শতাবরীঘৃতং লিহ্যাত্| সশর্করং বা নব নীতম্| পিচ্ছিলস্বরসসাধিতং বা সর্পিঃ| লাক্ষা পিপ্পলীশৃঙ্গীবেরকটুকেন্দ্রযবদার্বীত্বগ্ভির্ঘৃতং সিদ্ধং পেযা মণ্ডেন পীতমতিসারং ত্রিদোষমপি বারযেত্||২১||
सल्लकीप्रियङ्गुतिनिशशाल्मलीप्लक्षत्वक्संसृष्टं सिद्धं वा सक्षौद्रं क्षीरं पिबेत्| यष्टीलोध्रशारिवाभिर्वा शृतं समधुसितम्| तद्वत् कृष्णतिलसमङ्गोत्पलयष्टीमधुभिः शशकपिञ्जलपारावततण्डूलीयकमुद्गकाश्मर्यबीजा दिरसांश्च सेवेत| घृतभृष्टं वा रक्तमाजं मार्गं वा| पूर्वोक्तान् वा पुटपाकान् मधुककृष्णमृत्तिकाशङ्ख कल्कं वा सरुधिरं पिबेत् तण्डुलोदकेन| तेन वा समा क्षिकं फलिनीकल्कम्| अथवा ससिताक्षौद्रं चन्दनम्| एते हि प्रयोगाः तृष्णादिप्रशमना रक्तातियोगघ्नाश्च| वातोत्तरस्तु शतावरीघृतं लिह्यात्| सशर्करं वा नव नीतम्| पिच्छिलस्वरससाधितं वा सर्पिः| लाक्षा पिप्पलीशृङ्गीवेरकटुकेन्द्रयवदार्वीत्वग्भिर्घृतं सिद्धं पेया मण्डेन पीतमतिसारं त्रिदोषमपि वारयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre picchAbastyanuvAsanam (22) · Śloka 22
যদা পুনর্বাযুনা বিড্বদ্ধং সশোণিতমল্পাল্পং সফেনং কৃচ্ছ্রাদুপবেশ্যতে তদা পূর্বোক্তং পিচ্ছাবস্তিং দদ্যাত্| মধুরৌষধসিদ্ধেন চ সর্পিষাঽনুবাসযেত্| প্রাযেণ হি দুর্বলগুদা গুদাশ্রযামযিনো ভবন্তি| বিশেষতশ্চির কালাতীসারিণঃ| অতিসারাতিপ্রবৃত্তৌ স্বস্থানবলবৃদ্ধো বাযুঃ পিত্তমনু বলমবাপ্য দুর্জযতরো ভবতি| তস্মা ত্তোষামভীক্ষ্ণমনুবাসং প্রযুঞ্জীত||২২||
यदा पुनर्वायुना विड्बद्धं सशोणितमल्पाल्पं सफेनं कृच्छ्रादुपवेश्यते तदा पूर्वोक्तं पिच्छाबस्तिं दद्यात्| मधुरौषधसिद्धेन च सर्पिषाऽनुवासयेत्| प्रायेण हि दुर्बलगुदा गुदाश्रयामयिनो भवन्ति| विशेषतश्चिर कालातीसारिणः| अतिसारातिप्रवृत्तौ स्वस्थानबलवृद्धो वायुः पित्तमनु बलमवाप्य दुर्जयतरो भवति| तस्मा त्तोषामभीक्ष्णमनुवासं प्रयुञ्जीत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudadAhe visheShaH (23) · Śloka 23
গুদদাহে পুনঃ পটোলমধুকমধূকক্ষীরিবৃক্ষাদিকষাযেণ সঘৃতশর্করাক্ষৌদ্রেণ বা গুদং তদাসন্নাশ্চ প্রদেশান্ সিঞ্চেত্| শতধৌতাদিভির্ঘৃতৈশ্চ পিচূনভ্যঙ্গাংশ্চ দদ্যাত্| পটোলাদীনামেব চ কল্কেন সঘৃতেন প্রদিহ্যাত্| তচ্চূর্ণৌ র্ধাতকীলোধ্রমাষচূর্ণেন চ পাযুদ্বারমবচূর্ণযেত্| এবমেব চ শূলে বাতহরতৈলপ্রদেহৈরুপাচরেত্| যঃ পুনরেবমপি পিত্ত লান্যাসেবেত স শীঘ্রং গুদবলীষু পক্বাসু ব্যাপদ্যতে||২৩||
गुददाहे पुनः पटोलमधुकमधूकक्षीरिवृक्षादिकषायेण सघृतशर्कराक्षौद्रेण वा गुदं तदासन्नाश्च प्रदेशान् सिञ्चेत्| शतधौतादिभिर्घृतैश्च पिचूनभ्यङ्गांश्च दद्यात्| पटोलादीनामेव च कल्केन सघृतेन प्रदिह्यात्| तच्चूर्णौ र्धातकीलोध्रमाषचूर्णेन च पायुद्वारमवचूर्णयेत्| एवमेव च शूले वातहरतैलप्रदेहैरुपाचरेत्| यः पुनरेवमपि पित्त लान्यासेवेत स शीघ्रं गुदवलीषु पक्वासु व्यापद्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (24) · Śloka 24
শ্লেষ্মাতীসারং তু প্রাগেব নিতরামামপাচনার্থং লঙ্হ্ঘনেন সাধযেত্| অনুবন্ধে চ পিবেত্ কষাযং মুস্তাভযাশুণ্ঠী বিল্বশলাটূনাম্| বচাবিডঙ্গভূতীকদেবাদারুণাং বা| পাথাতিবিষাকুষ্ঠচব্যকটুরোহিণীনাং বা| চিত্রক পিপ্পলীদ্বযপিপ্পলীমূলানাং বা| সুখাম্বুনা বা হিঙ্গ্বা দ্যলসকোক্তম্| পথ্যাসৈন্ধবশুণ্ঠীচূর্ণং বা লিহ্যাদ্বা ত্রিকটুচূর্ণং ক্ষৌদ্রশর্করোপেতম্| কপিত্থং ক্ষৌদ্রেণ বা| কট্ফলং ব পিপ্পলীর্বা| পুর্ববচ্চ সর্বং বাতপিত্তামরক্ত সংসর্গমপেক্ষ্য যথাযথমুপকল্পযেত্| সশূলপ্রবাহিকস্য চ নিরামস্য বাতেঽধিকে বচাবিল্বপিপ্পলীকুষ্ঠশতা হ্বাকল্কযুক্তং সলবণং পিচ্ছাবস্তিমনুবাসনং চ কোষ্ণেন বিল্বতৈলেন বহুশো বচাদিগর্ভেণ বা তৈলেনেতি||২৪||
श्लेष्मातीसारं तु प्रागेव नितरामामपाचनार्थं लङ्ह्घनेन साधयेत्| अनुबन्धे च पिबेत् कषायं मुस्ताभयाशुण्ठी बिल्वशलाटूनाम्| वचाविडङ्गभूतीकदेवादारुणां वा| पाथातिविषाकुष्ठचव्यकटुरोहिणीनां वा| चित्रक पिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलानां वा| सुखाम्बुना वा हिङ्ग्वा द्यलसकोक्तम्| पथ्यासैन्धवशुण्ठीचूर्णं वा लिह्याद्वा त्रिकटुचूर्णं क्षौद्रशर्करोपेतम्| कपित्थं क्षौद्रेण वा| कट्फलं व पिप्पलीर्वा| पुर्ववच्च सर्वं वातपित्तामरक्त संसर्गमपेक्ष्य यथायथमुपकल्पयेत्| सशूलप्रवाहिकस्य च निरामस्य वातेऽधिके वचाबिल्वपिप्पलीकुष्ठशता ह्वाकल्कयुक्तं सलवणं पिच्छाबस्तिमनुवासनं च कोष्णेन बिल्वतैलेन बहुशो वचादिगर्भेण वा तैलेनेति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (25) · Śloka 25
ভবতি চাত্র স্বস্থানে মারুতোঽবশ্যং বর্ধতে কফসংক্ষযাত্| স বৃদ্ধঃ সহসা হন্যাত্তস্মাত্তং ত্বরযা জযেত্||২৫||
भवति चात्र स्वस्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसंक्षयात्| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajashokajayoH kriyA (26) · Śloka 26
ভীশোকাভ্যামপি মরুচ্ছীঘ্রং কুপ্যত্যতস্তযোঃ| কার্যা ক্রিযা বাতহরা হর্শণাশ্বাসনানি চ||২৬||
भीशोकाभ्यामपि मरुच्छीघ्रं कुप्यत्यतस्तयोः| कार्या क्रिया वातहरा हर्शणाश्वासनानि च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vigatAtisAra lakShaNam (27) · Śloka 27
যস্যোচ্চারাদ্বিনা মূত্রং পবনো বা প্রবর্ততে| দীপ্তাগ্নের্লঘুকোষ্ঠস্য শান্তস্তস্যোদরামযঃ||২৭||
यस्योच्चाराद्विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते| दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMkShepeto punaH kramasmaraNam (28) · Śloka 28
আমস্য পাকো মলসংগ্রহোঽনু ন সংগ্রহে রুগ্গুদনাভিজন্মা| বিলঙ্ঘনৈর্গ্রাহিভিরীরণঘ্নৈঃ ক্রমেণ তৈস্তৈর্বিধিভির্বিধেযঃ||২৮||
आमस्य पाको मलसंग्रहोऽनु न संग्रहे रुग्गुदनाभिजन्मा| विलङ्घनैर्ग्राहिभिरीरणघ्नैः क्रमेण तैस्तैर्विधिभिर्विधेयः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purIShabandhahetuH (29) · Śloka 29
ন রিক্তকোষ্ঠস্য পুরীষবন্ধো ন রূক্ষকুক্ষেঃ সুহিতস্য চাতি| পিত্তাস্রতোঽন্যত্র চ চাতিশীতৈর ত্যুষ্ণতীক্ষ্ণৈর্ন কদাচিদেব||২৯||
न रिक्तकोष्ठस्य पुरीषबन्धो न रूक्षकुक्षेः सुहितस्य चाति| पित्तास्रतोऽन्यत्र च चातिशीतैर त्युष्णतीक्ष्णैर्न कदाचिदेव||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikopayogI kalpanAsaMgrahaH (11) · Śloka 11
খলরসদাধিকা যমকদাডিমসারকৃতা দধি সগুডং পযোঽসিততিলাশ্চ সুজর্জরিতাঃ| সলবণমারুতঘ্নগণসাধিততৈলমলং ঘৃতমপি বা প্রবাহণকৃতাং বিজযেদ্রুজাম্||৩০|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বগ্ভটস্য কৃতাব ষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং চিকিত্সিতস্থানেঽতীসার চিকিত্সিতন্নামৈকাদশোঽধ্যাযঃ||১১||
खलरसदाधिका यमकदाडिमसारकृता दधि सगुडं पयोऽसिततिलाश्च सुजर्जरिताः| सलवणमारुतघ्नगणसाधिततैलमलं घृतमपि वा प्रवाहणकृतां विजयेद्रुजाम्||३०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थानेऽतीसार चिकित्सितन्नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon