Adhikarana atha grahaNIdoShacikitsitannAma dvAdasho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো গ্রহণীদোষচিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atideshenAdAvajIrNAdicikitsAnirdeshaH (2) · Śloka 2
গ্রহণিসমাশ্রিতং দোষমাদাবেব যথাস্বমজীর্ণানুসারতো মাত্রাশীতোযোক্তবিধানেনোপক্রমেত| অথাতীসারবিধিনা চ||২||
ग्रहणिसमाश्रितं दोषमादावेव यथास्वमजीर्णानुसारतो मात्राशीतोयोक्तविधानेनोपक्रमेत| अथातीसारविधिना च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmapAcanam (3) · Śloka 3
আমপাচনার্থং পিবেন্মুস্তাতিবিষাবিশ্বভেষজক্বাথম্| তচ্চূর্ণং বা সুখোদকেন তেন বা শুণ্ঠীম্| তদ্বদ্বচাদিবর্গং সসৈন্ধবম্| বারুণীমণ্ডেন বা গুল্মবিধ্যুক্তং ত্রিল বণাদিচূর্ণম্||৩||
आमपाचनार्थं पिबेन्मुस्तातिविषाविश्वभेषजक्वाथम्| तच्चूर्णं वा सुखोदकेन तेन वा शुण्ठीम्| तद्वद्वचादिवर्गं ससैन्धवम्| वारुणीमण्डेन वा गुल्मविध्युक्तं त्रिल वणादिचूर्णम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapravAhaNAdiShu visheShaH (4) · Śloka 4
সপ্রবাহে বা বর্চসি চূর্ণীকৃতান্ বিড্লবণযুক্তান্ বিল্বমধ্যনাগরচিত্রকান্ দাডিমাম্ভসা সকফে বা| অতিমাত্র আমশূলেঽলসকোক্তং হিঙ্গ্বাদিমুষ্ণাম্ভসা পিবেত্| ছর্দিশূলানাহানুগ্রন্থিষু তু মরিচাজাজিসৌবর্চ লাভযাঃ| সপিত্তকফে চামে কটুকেন্দ্রযবপাঠাপিপ্পলী মূলবচাভযানাগরাণি ক্বথিতানি চূর্ণিতানি বা||৪||
सप्रवाहे वा वर्चसि चूर्णीकृतान् बिड्लवणयुक्तान् बिल्वमध्यनागरचित्रकान् दाडिमाम्भसा सकफे वा| अतिमात्र आमशूलेऽलसकोक्तं हिङ्ग्वादिमुष्णाम्भसा पिबेत्| छर्दिशूलानाहानुग्रन्थिषु तु मरिचाजाजिसौवर्च लाभयाः| सपित्तकफे चामे कटुकेन्द्रयवपाठापिप्पली मूलवचाभयानागराणि क्वथितानि चूर्णितानि वा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanaM pAna~jca (5) · Śloka 5
ভোজনকালে চ পঞ্চকোলপরিগৃহীতং পটুলঘুদীপনীযং পেযাদিকমুপকল্পযেত্| পেযাং বা নাগরাতি বিষাভ্যাং তক্র দাডিমবৃক্ষাম্লাণাম্| পানে চ তক্রমস্ত্বারনালমদিরা রিষ্টানতীসারনির্দিষ্টং চাম্বু||৫||
भोजनकाले च पञ्चकोलपरिगृहीतं पटुलघुदीपनीयं पेयादिकमुपकल्पयेत्| पेयां वा नागराति विषाभ्यां तक्र दाडिमवृक्षाम्लाणाम्| पाने च तक्रमस्त्वारनालमदिरा रिष्टानतीसारनिर्दिष्टं चाम्बु||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana takrAriShTaH (6) · Śloka 6
যবানীপথ্যামলকমরিচানি ত্রিপলিকানি লবণপঞ্চকং চ পলাংশকমেকতশ্চূর্ণযিত্বা কংসে সদ্যোমথিতস্যানুসুনু যাত্| ততো ব্যক্তাম্লকটুকং জাতং পিবেত্| এষ তক্রারিষ্টঃ পরমগ্নিদীপনোঽর্শোগুল্মজঠরশ্বাযথুকৃমিপ্রমেহহরঃ||৬||
यवानीपथ्यामलकमरिचानि त्रिपलिकानि लवणपञ्चकं च पलांशकमेकतश्चूर्णयित्वा कंसे सद्योमथितस्यानुसुनु यात्| ततो व्यक्ताम्लकटुकं जातं पिबेत्| एष तक्रारिष्टः परमग्निदीपनोऽर्शोगुल्मजठरश्वायथुकृमिप्रमेहहरः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana takraprayogaprashaMsA (7) · Śloka 7
অপি চ - গ্রহণীদোষিণাং তক্রং দীপনগ্রাহিলাঘবাত্| পথ্যং মধুরপাকিত্বান্ন চ পিত্তপ্রদূষণম্| কষাযোষ্ণবিকাশিত্বাদ্রূক্ষত্বাচ্চ কফে হিতম্| বাতে স্বাদ্বম্লসান্দ্রত্বাত্ সদ্যস্কমবিদাহি তত্| তস্মাত্তক্রপ্রযোগা যে জঠরাণাং তথার্শসাম্| বিহিতা গ্রহণীদোষে সর্বশস্তান্ প্রযোজযেত্||৭||
अपि च - ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात्| पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्| कषायोष्णविकाशित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम्| वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहि तत्| तस्मात्तक्रप्रयोगा ये जठराणां तथार्शसाम्| विहिता ग्रहणीदोषे सर्वशस्तान् प्रयोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dADimAdicUrNamannapAne (8) · Śloka 8
দাডিমকপিত্থবৃক্ষাম্লাম্লীকানাং পৃথক্ পৃথক্ কুডবং লবণপঞ্চককুডবং ত্র্যূষণত্রিফলং শর্করাপলাষ্টকং চৈকধ্যং চূর্ণিতমন্নপানে প্রণীতমজীর্ণারুচিশ্বাসপ্লীহ গুল্মগ্রহণীহৃত্পাণ্ডুরোগঘ্নম্|৮|
दाडिमकपित्थवृक्षाम्लाम्लीकानां पृथक् पृथक् कुडवं लवणपञ्चककुडवं त्र्यूषणत्रिफलं शर्करापलाष्टकं चैकध्यं चूर्णितमन्नपाने प्रणीतमजीर्णारुचिश्वासप्लीह गुल्मग्रहणीहृत्पाण्डुरोगघ्नम्|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ghRutayogaH ( agnighRutam ) (8) · Śloka 8
পরিপক্বামঞ্চ মারুতগ্রহণীরোগিণমগ্নিসন্ধু ক্ষণার্থং সর্পিঃ পাযযেত্| দ্বিপঞ্চমূলপঞ্চকোলসরলসুরদারুসুরভি গজপিপ্পলীশণবীজযবকোলকুলত্থান্মস্তুনারনালেন বা পাচযেত্| তেন পাদাবশেষেণ পঞ্চলবণদ্বিক্ষারাম্ল বদরযুক্তং সর্পৈর্বিপক্বমথবা সৈন্ধবব্যোষক্ষারদ্বযপঞ্চ মূলাভযারাস্নাজাজীগ্রন্থিকশঠীবিডঙ্গগর্ভমার্দ্রকমাতু লুঙ্গকোলাম্লীকাদাডিমস্বরসশুষ্কমূলকক্বাথম স্তুতক্রশুক্তপ্রসন্না সৌবীরকতুষোদকারনালোপেতং পরম গ্নিদীপনমগ্নিঘৃতাখ্যম্||৮||
परिपक्वामञ्च मारुतग्रहणीरोगिणमग्निसन्धु क्षणार्थं सर्पिः पाययेत्| द्विपञ्चमूलपञ्चकोलसरलसुरदारुसुरभि गजपिप्पलीशणबीजयवकोलकुलत्थान्मस्तुनारनालेन वा पाचयेत्| तेन पादावशेषेण पञ्चलवणद्विक्षाराम्ल बदरयुक्तं सर्पैर्विपक्वमथवा सैन्धवव्योषक्षारद्वयपञ्च मूलाभयारास्नाजाजीग्रन्थिकशठीविडङ्गगर्भमार्द्रकमातु लुङ्गकोलाम्लीकादाडिमस्वरसशुष्कमूलकक्वाथम स्तुतक्रशुक्तप्रसन्ना सौवीरकतुषोदकारनालोपेतं परम ग्निदीपनमग्निघृताख्यम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgastyaM ghRutam (9) · Śloka 9
অথবা চব্যচিত্রকপাঠাতেজোবতীপিপ্পলীমূলানি কুড বোন্মিতানি মুস্তাদ্বিকুডবমাস্ফোতজাতীনিম্বসপ্তচ্ছদা শ্বমারকর্কোটকপটোলপল্লবানাঞ্চ মুষ্টিং মুষ্টিমন্তর্নখ মুদকদ্রোণে পক্ত্বা পাদাবশেশমবতারযেত্| অর্ধপলোন্মিতা ঞ্চাত্র চাত্র কল্কিতাং দদ্যাদতিবিষাং কৃষ্ণাসারিবাভদ্রাশ্চ দ্বিপলাংশং সৈন্ধবং বিডং যবক্ষারঞ্চ মাগধিকাযাশ্চতুষ্প লপাত্রং চ ঘৃতস্য| এতদগস্ত্যনির্মিতমলমনলজননম্||৯||
अथवा चव्यचित्रकपाठातेजोवतीपिप्पलीमूलानि कुड वोन्मितानि मुस्ताद्विकुडवमास्फोतजातीनिम्बसप्तच्छदा श्वमारकर्कोटकपटोलपल्लवानाञ्च मुष्टिं मुष्टिमन्तर्नख मुदकद्रोणे पक्त्वा पादावशेशमवतारयेत्| अर्धपलोन्मिता ञ्चात्र चात्र कल्कितां दद्यादतिविषां कृष्णासारिवाभद्राश्च द्विपलांशं सैन्धवं बिडं यवक्षारञ्च मागधिकायाश्चतुष्प लपात्रं च घृतस्य| एतदगस्त्यनिर्मितमलमनलजननम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana analoddIpanottaraH kramaH (10) · Śloka 10
উদ্দীপিতে তু কিঞ্চিদনলে বিবদ্ধমলমাস্থাপযেত্| ততো জিতে মাতরিশ্বনি স্রস্তদোষমেরণ্ডতৈলেন তিল্বকসর্পিষা বা ক্ষারবতা মিশ্রকস্নেহেন বা বিরেচযেত্| কৃতসংসর্গক্রমং চ বদ্ধবর্চসমনুবাসযেদ্বাতহরদীপনীযাম্লদ্রব্যসিদ্ধেন তৈলেন| ততঃ পুনরপি লঘ্বন্নভোজনঃ সর্পিরেব যথাগ্নি বলমল্পশোঽবচারযেত্| অগ্নিঘৃতং চ ছর্দিবিবন্ধশূল শ্বাসকাসিনঃ সবীজপূরকরসম্| অভ্যঙ্গার্থং চ তৈল মগ্নিঘৃতৌষধৈঃ সাধযেত্| অনিলকফসংসর্গে তু চূর্ণমেষা মেবৌষধানামুষ্ণোদকেন পিবেত্||১০||
उद्दीपिते तु किञ्चिदनले विबद्धमलमास्थापयेत्| ततो जिते मातरिश्वनि स्रस्तदोषमेरण्डतैलेन तिल्वकसर्पिषा वा क्षारवता मिश्रकस्नेहेन वा विरेचयेत्| कृतसंसर्गक्रमं च बद्धवर्चसमनुवासयेद्वातहरदीपनीयाम्लद्रव्यसिद्धेन तैलेन| ततः पुनरपि लघ्वन्नभोजनः सर्पिरेव यथाग्नि बलमल्पशोऽवचारयेत्| अग्निघृतं च छर्दिविबन्धशूल श्वासकासिनः सबीजपूरकरसम्| अभ्यङ्गार्थं च तैल मग्निघृतौषधैः साधयेत्| अनिलकफसंसर्गे तु चूर्णमेषा मेवौषधानामुष्णोदकेन पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajagrahaNIcikitsA, tatrAdau pittaharaNam (11) · Śloka 11
পিত্তদুষ্টাযাং তু গ্রহণ্যাং স্বস্থানগতমুত্ক্লিষ্টং দ্রবমনল নির্বাপণং পিত্তমাস্থাপনেন বমনেন বা নির্হরেত্| তিক্তলঘু দ্রব্যৈশ্চ কৃতসংসর্জনস্য দোষশেষশমনার্থং মধুনাবলেহ্য মুষ্ণাম্বুনা বা পাতুং প্রণযেত্||১১||
पित्तदुष्टायां तु ग्रहण्यां स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टं द्रवमनल निर्वापणं पित्तमास्थापनेन वमनेन वा निर्हरेत्| तिक्तलघु द्रव्यैश्च कृतसंसर्जनस्य दोषशेषशमनार्थं मधुनावलेह्य मुष्णाम्बुना वा पातुं प्रणयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrvAcUrNam ( tiktakashcUrNaH ) (12) · Śloka 12
মূর্বাকিরাততিক্তপর্পটকবচাচন্দনমুস্তত্রিকটুকত্রায মাণাযবানীকলিঙ্গত্বক্ফলকটুরোহিণীদেবদারুদার্বীত্ব কপদ্মকোশীরারিষ্টপটোলপত্রাতিবিষাসৌরাষ্ট্রীত্বগেলামধু শিগ্রুবীজচূর্ণম্| অযং হি গ্রহণীদোষশূলাতিসারপাণ্ডু হৃদ্রোগগুল্মজ্বরপ্রমেহকামিলামুখরোগারোচকনিবর্হণঃ||১২||
मूर्वाकिराततिक्तपर्पटकवचाचन्दनमुस्तत्रिकटुकत्राय माणायवानीकलिङ्गत्वक्फलकटुरोहिणीदेवदारुदार्वीत्व कपद्मकोशीरारिष्टपटोलपत्रातिविषासौराष्ट्रीत्वगेलामधु शिग्रुबीजचूर्णम्| अयं हि ग्रहणीदोषशूलातिसारपाण्डु हृद्रोगगुल्मज्वरप्रमेहकामिलामुखरोगारोचकनिबर्हणः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUnimbAdicUrNam (13) · Śloka 13
ভূনিম্বত্রিকটুকামুস্তেন্দ্রযবাঃ সমাশ্চিত্রকভাগৌ দ্বৌ কুটজত্বগ্ভাগাশ্চ ষোডশ সর্বমেকত্র চূর্ণিতং সগুডশীতো দকং পীতং সমানং পূর্বেণ||১৩||
भूनिम्बत्रिकटुकामुस्तेन्द्रयवाः समाश्चित्रकभागौ द्वौ कुटजत्वग्भागाश्च षोडश सर्वमेकत्र चूर्णितं सगुडशीतो दकं पीतं समानं पूर्वेण||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAgarAdicUrNam (14) · Śloka 14
নাগররসাঞ্জনাতিবিষাধাতকীঘনপাঠাকলিঙ্গত্বগ্বী জবিল্বকটুকাঃ সক্ষৌদ্রাস্তণ্ডুলাম্বুপীতাঃ পিত্তগ্রহণী বিকারং রক্তাতিসারমর্শাংসি সপ্রবাহিকং গুদশূলং চ ব্যপোহতি||১৪||
नागररसाञ्जनातिविषाधातकीघनपाठाकलिङ्गत्वग्बी जबिल्वकटुकाः सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुपीताः पित्तग्रहणी विकारं रक्तातिसारमर्शांसि सप्रवाहिकं गुदशूलं च व्यपोहति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnisthairyArthaM ghRutam (15) · Śloka 15
ততশ্চৈবং শমিতপিত্তোদ্রেকস্যাগ্নেঃ স্থিরীকরণায সর্পিঃ পূর্বোক্তমূর্বাদিক্বাথেন সারিবাস্ফোতসপ্তপর্ণাটরূষকে ন্দ্রযববীরাভূনিম্বধান্যন্যগ্রোধাশ্বত্থোদুম্বরপ্লক্ষোপকু ল্যানীলোত্পলগর্ভসিদ্ধং পানায প্রযুঞ্জীত কুষ্ঠোক্তং বা তিক্তকম্||১৫||
ततश्चैवं शमितपित्तोद्रेकस्याग्नेः स्थिरीकरणाय सर्पिः पूर्वोक्तमूर्वादिक्वाथेन सारिवास्फोतसप्तपर्णाटरूषके न्द्रयववीराभूनिम्बधान्यन्यग्रोधाश्वत्थोदुम्बरप्लक्षोपकु ल्यानीलोत्पलगर्भसिद्धं पानाय प्रयुञ्जीत कुष्ठोक्तं वा तिक्तकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmagrahaNIcikitsA (16) · Śloka 16
শ্লেষ্মদুষ্টাযাং পুনর্গ্রহণ্যাং মাগধিকাসিদ্ধার্থকল্কতী ক্ষ্ণেন মদনফলকষাযেণ পুনঃ পুনর্বামযেত্| অব্ধাতুর্হি প্রবৃদ্ধস্তেজো নির্বাপযাতি| ততঃ কৃতপেযাদিক্রমস্য লব ণক্ষারাম্লকটুকোত্কটৈর্যথোক্তৈরন্নপানৌষধৈরনলমুত্তেজযেত্||১৬||
श्लेष्मदुष्टायां पुनर्ग्रहण्यां मागधिकासिद्धार्थकल्कती क्ष्णेन मदनफलकषायेण पुनः पुनर्वामयेत्| अब्धातुर्हि प्रवृद्धस्तेजो निर्वापयाति| ततः कृतपेयादिक्रमस्य लव णक्षाराम्लकटुकोत्कटैर्यथोक्तैरन्नपानौषधैरनलमुत्तेजयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ma~jjiShThAdyAsavaH (17) · Śloka 17
মঞ্জিষ্ঠাচিত্রকারুষ্করকৃমিঘ্নমধূকপুষ্পাণি ক্রমাত্ দ্বিকুডবার্ধাদ্ধাঢকাঢকার্ধদ্রোণদ্রোণাংশান্যপাং দোণত্রযে ক্বাথযেত্| দ্রোণশেষশ্চ পূতশীতঃ স নির্যূহো মধুদ্বিপ্রস্থ বাংশ্চন্দনোশীরসূক্ষ্মৈলাগরুরূষিতং জতুসৃতং ঘৃতকুম্ভম ধ্যুষিতো মাসমাসবঃ| সর্বদোষঘ্নোঽগ্নিজননো বৃংহণঃ শোষকুষ্ঠকিলাসপ্রমেহানাহগুল্মপাণ্ডুহৃদ্রোগ জিচ্চ||১৭||
मञ्जिष्ठाचित्रकारुष्करकृमिघ्नमधूकपुष्पाणि क्रमात् द्विकुडवार्धाद्धाढकाढकार्धद्रोणद्रोणांशान्यपां दोणत्रये क्वाथयेत्| द्रोणशेषश्च पूतशीतः स निर्यूहो मधुद्विप्रस्थ वांश्चन्दनोशीरसूक्ष्मैलागरुरूषितं जतुसृतं घृतकुम्भम ध्युषितो मासमासवः| सर्वदोषघ्नोऽग्निजननो बृंहणः शोषकुष्ठकिलासप्रमेहानाहगुल्मपाण्डुहृद्रोग जिच्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhUkapuShpAdyAsavAH (svarasAsavAH) (18) · Śloka 18
মধূকপুষ্পাণাম্ স্বরসোঽর্ধাবশেষক্বথিতঃ ক্ষৌদ্রপাদ যুক্তঃ সর্বথা সমানঃ পূর্বেণ| অনেন দ্রাক্ষেক্ষুকাশ্মর্য ফলস্বরসাসবা ব্যাখ্যাতাঃ||১৮||
मधूकपुष्पाणाम् स्वरसोऽर्धावशेषक्वथितः क्षौद्रपाद युक्तः सर्वथा समानः पूर्वेण| अनेन द्राक्षेक्षुकाश्मर्य फलस्वरसासवा व्याख्याताः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUlAsavaH (19) · Śloka 19
দশমূলবীরারজনীত্রিফলাজীবকর্ষভকাণাং পৃথক্ পৃথক্ পঞ্চপলান্ ভাগানপাংবহে পক্ত্বা পাদশেষে রসে শীতিভূতে গুডতুলাদ্বযং দদ্যাদর্শকুডবং চ মাক্ষিকাত্তত্ প্রমাণাংশ্চ চূর্ণিতান্ মুস্তাপ্রিযঙ্গুমঞ্জিষ্ঠামধুকবিডঙ্গপ্লবশাবর লোধ্রান্ এষোঽর্ধমাসস্থিতো মূলাসবোঽযং সমানঃ পূর্বেণঃ||১৯||
दशमूलवीरारजनीत्रिफलाजीवकर्षभकाणां पृथक् पृथक् पञ्चपलान् भागानपांवहे पक्त्वा पादशेषे रसे शीतिभूते गुडतुलाद्वयं दद्यादर्शकुडवं च माक्षिकात्तत् प्रमाणांश्च चूर्णितान् मुस्ताप्रियङ्गुमञ्जिष्ठामधुकविडङ्गप्लवशाबर लोध्रान् एषोऽर्धमासस्थितो मूलासवोऽयं समानः पूर्वेणः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvRukShAdikShAraguDikAH (20) · Śloka 20
মহাবৃক্ষকাণ্ডচতুষ্পলং দ্বিগুণার্ককাণ্ডং লবণত্রযত্রিপলং পক্ববার্তাককুডবং চিত্রকমূলপলদ্বযং চান্তর্ধূমং দগ্ধ্বা বার্তাকরসেন গুডিকাঃ কুর্যাত্| তা বোজনোত্তরং ভক্ষিতা গ্রহণীদুর্নামবিষূচিকালসককাসশ্বাসপীনসপ্লীহ পাণ্ডুশ্বযথুমেহারোচকগুল্মহরাঃ||২০||
महावृक्षकाण्डचतुष्पलं द्विगुणार्ककाण्डं लवणत्रयत्रिपलं पक्ववार्ताककुडवं चित्रकमूलपलद्वयं चान्तर्धूमं दग्ध्वा वार्ताकरसेन गुडिकाः कुर्यात्| ता बोजनोत्तरं भक्षिता ग्रहणीदुर्नामविषूचिकालसककासश्वासपीनसप्लीह पाण्डुश्वयथुमेहारोचकगुल्महराः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dashamUlAdikShAraguTikAH (21) · Śloka 21
দশমূলার্কমূলদন্তীত্রিবৃচ্চিত্রকাস্ফোতপাঠারাস্নাস্নু হীকাণ্ডানাং পৃথগ্দশপলান্ ভাগান্ কপালোদরে দগ্ধ্বা ক্ষারমুদকদ্রোণৈশ্চতুর্ভিঃ ক্বাথযেত্| পাদাবশেষঞ্চ পূতং পুনঃ পাদাবশেষমেব ক্বথিতাবতারিতং গুডপলশতোন্মিশ্র মধিশ্রযেত্| ঘনীভবতি চ তস্স্মিন্ সুশ্লক্ষ্ণরজসাং বৃশ্চিকালীদ্বযযাবশূকানাং ত্রিংশত্পলান্যাবপেত্| ত্রিংশদেব বচাভযাব্যোষচিত্রকাণাম্| দ্বিপলঞ্চ পৃথক্ পৃথক্ হিঙ্গ্বম্লবেতসযোঃ| ততোঽক্ষমাত্রাঃ গুডিকাঃ কৃত্বা যথাবলমুপযুক্তাঃ সমানাঃ পূর্বাভিরধিকা বা|২১|
दशमूलार्कमूलदन्तीत्रिवृच्चित्रकास्फोतपाठारास्नास्नु हीकाण्डानां पृथग्दशपलान् भागान् कपालोदरे दग्ध्वा क्षारमुदकद्रोणैश्चतुर्भिः क्वाथयेत्| पादावशेषञ्च पूतं पुनः पादावशेषमेव क्वथितावतारितं गुडपलशतोन्मिश्र मधिश्रयेत्| घनीभवति च तस्स्मिन् सुश्लक्ष्णरजसां वृश्चिकालीद्वययावशूकानां त्रिंशत्पलान्यावपेत्| त्रिंशदेव वचाभयाव्योषचित्रकाणाम्| द्विपलञ्च पृथक् पृथक् हिङ्ग्वम्लवेतसयोः| ततोऽक्षमात्राः गुडिकाः कृत्वा यथाबलमुपयुक्ताः समानाः पूर्वाभिरधिका वा|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atideshacikitsitam (21) · Śloka 21
অর্শোবিহিতাংশ্চ ক্ষারতক্রারিষ্টান্ ঘৃতান্যন্নপানঞ্চ সেবেত্| বট্পলং ভল্লাতকঘৃতং ধান্বন্তরং চ||২১||
अर्शोविहितांश्च क्षारतक्रारिष्टान् घृतान्यन्नपानञ्च सेवेत्| वट्पलं भल्लातकघृतं धान्वन्तरं च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtagrahaNyA~jcikitsAkramaH (22) · Śloka 22
সন্নিপাতে তু পঞ্চ কর্মাণি কুর্যাদ্যথাবস্থং বা গ্রহণী চিকিত্সিতমিতি||২২||
सन्निपाते तु पञ्च कर्माणि कुर्याद्यथावस्थं वा ग्रहणी चिकित्सितमिति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AvasthikI cikitsA, alpAgneH prasekAdiShu (23) · Śloka 23
ভবতি চাত্র- প্রসেকে শ্লৈষ্মিকেঽল্পাগ্নের্দীপনং রূক্ষতিক্তকম্| যোজ্যং কৃশস্য ব্যত্যাসাত্ স্নিগ্ধরূক্ষং কফোদযে|২৩|
भवति चात्र- प्रसेके श्लैष्मिकेऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतिक्तकम्| योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्धरूक्षं कफोदये|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vividhAvasthAsu snehadIpanam (23) · Śloka 23
ক্ষীণক্ষামশরীস্য দীপনং স্নেহসংযুতম্| দীপনং বহুপিত্তস্য তিক্তং মধুরকৈর্যুতম্| স্নেহোঽম্ললবণৈর্যুক্তো বহুবাতস্য শস্যতে| স্নেহমেব পরং বিদ্যাদ্দুর্বলানলদীপনম্| নালং স্নেহসমিদ্ধস্য শমাযান্নং সুগুর্বপি| মলমাংসকফে ক্ষীণে মন্দাগ্নির্যোতিসার্যতে| স পিবেত্সর্পিষো মাত্রাং দীপনীযৌষধৈর্যুতাম্| প্রসন্নো মার্গমাপন্নঃ স্বং সমানোঽনিলস্তথা| অগ্নেঃ সমীপচারিত্বাদাশু প্রকুরুতে বলম্||২৩||
क्षीणक्षामशरीस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्| दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम्| स्नेहोऽम्ललवणैर्युक्तो बहुवातस्य शस्यते| स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्| नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि| मलमांसकफे क्षीणे मन्दाग्निर्योतिसार्यते| स पिबेत्सर्पिषो मात्रां दीपनीयौषधैर्युताम्| प्रसन्नो मार्गमापन्नः स्वं समानोऽनिलस्तथा| अग्नेः समीपचारित्वादाशु प्रकुरुते बलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakAThinyAdiShu dIpanavisheShaH (24) · Śloka 24
পুরীষং যস্তু কৃচ্ছ্রেণ কাঠিনত্বাদ্বিমুঞ্চতি| স ঘৃতং লবণৈর্যুক্তং নরোঽন্নাবগ্রহং পিবেত্| রৌক্ষ্যান্মন্দেঽনলে সর্পিস্তৈলং বা দীপনৈঃ পিবেত্| ক্ষারচূর্ণাসবারিষ্টান্ মন্দে স্নেহাতিপানতঃ||২৪||
पुरीषं यस्तु कृच्छ्रेण काठिनत्वाद्विमुञ्चति| स घृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्| रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तैलं वा दीपनैः पिबेत्| क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAvartAdiShu dIpanasnehavisheShaH (25) · Śloka 25
উদাবর্তাত্তু যোক্তব্যা নিরূহস্নেহবস্তযঃ| দোষাতিবৃদ্ধ্যা মন্দেঽগ্নৌ সংশুদ্ধেঽন্নবিধিং চরেত্| ব্যাধিমুক্তস্য মন্দেঽগ্নৌ সর্পিরেব তু দীপনম্| অধ্বোপবাসক্ষামত্বৈর্যবাগ্বা পাযযেত্ ঘৃতম্| অন্নাবপীডিতং বল্যং দীপনং বৃংহণং চ তত্||২৫||
उदावर्तात्तु योक्तव्या निरूहस्नेहबस्तयः| दोषातिवृद्ध्या मन्देऽग्नौ संशुद्धेऽन्नविधिं चरेत्| व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम्| अध्वोपवासक्षामत्वैर्यवाग्वा पाययेत् घृतम्| अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIrghakAlavyAdhiprasakte visheShaH (26) · Śloka 26
দীর্ঘকালপ্রসঙ্গাত্তু ক্ষামক্ষীণকৃশান্ নরান্| প্রসহানাং রসৈঃ সাম্লৈর্ভোজযেত্ পিশিতাশিনাম্| লঘূষ্ণকটুশোধিত্বৈর্দীপযন্ত্যাশু তেঽনলম্| মাংসোপচিতমাংসত্বাত্ পরং চ বলবর্ধনাঃ||২৬||
दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान् नरान्| प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत् पिशिताशिनाम्| लघूष्णकटुशोधित्वैर्दीपयन्त्याशु तेऽनलम्| मांसोपचितमांसत्वात् परं च बलवर्धनाः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehAsavAdInAM samyakprayogamahattvam (27) · Śloka 27
স্নেহাসবসুরারিষ্টাচূর্ণক্বাথহিতাশনৈঃ| সম্যক্প্রযুক্তৈর্দেহস্য বলমগ্নেশ্চ বর্দ্ধতে| দীপ্তো যথৈব স্থাস্নুশ্চ বাহ্যোঽগ্নিঃ সারদারুভিঃ| সস্নেহৈর্জাযতে তদ্বদাহারৈঃ কোষ্ঠগোঽনলঃ||২৭||
स्नेहासवसुरारिष्टाचूर्णक्वाथहिताशनैः| सम्यक्प्रयुक्तैर्देहस्य बलमग्नेश्च वर्द्धते| दीप्तो यथैव स्थास्नुश्च बाह्योऽग्निः सारदारुभिः| सस्नेहैर्जायते तद्वदाहारैः कोष्ठगोऽनलः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAhArasya prashaMsA (28) · Śloka 28
নাভোজনেন কাযাগ্নির্দীপ্যতে নাতিভোজনাত্| যথা নিরিন্ধনো বহ্নিরল্পো বাতীন্ধনাবৃতঃ||২৮||
नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्| यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वातीन्धनावृतः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagnernidAnam (29) · Śloka 29
যদা ক্ষীণে কফে পিত্তং স্বে স্থানে পবনানুগম্| প্রবৃদ্ধং বর্দ্ধযত্যগ্নিং তথাঽসৌ সানিলোঽনলঃ| পক্ত্বান্নমাশু ধাতূংশ্চ সর্বানোজশ্চ সংক্ষিপন্| মারযেত্স্যাত্স না স্বস্থো ভুক্তে জীর্ণে চ তাম্যতি| তৃট্কাসদাহমূর্চ্ছাযা ব্যাধযোঽত্যগ্নিসম্ভবাঃ||২৯||
यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वे स्थाने पवनानुगम्| प्रवृद्धं वर्द्धयत्यग्निं तथाऽसौ सानिलोऽनलः| पक्त्वान्नमाशु धातूंश्च सर्वानोजश्च संक्षिपन्| मारयेत्स्यात्स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे च ताम्यति| तृट्कासदाहमूर्च्छाया व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagnicikitsA (30) · Śloka 30
তমগ্যগ্নিং গুরুস্নিগ্ধমন্দসান্দ্রহিমস্থিরৈঃ| অন্নপানৈর্নযেচ্ছান্তিং দীপ্তমগ্নিমিবাম্বুভিঃ| মুহুর্মুহুরজীর্ণেঽপি ভোজ্যান্যস্যোপহারযেত্| নিরিন্ধনোঽন্তরং লব্ধ্বা যথৈনং ন বিপাদযেত্| কৃসরাং পাযসং স্নিগ্ধং পৈষ্টিকং গুডবৈকৃতম্| অশ্নীযাদৌদকানূপপিশিতানি ভৃতানি চ| মত্স্যান্ বিশেষতঃ শ্লক্ষ্ণান্ স্থিরতোযচরাশ্চ যে| আবিকং সুভৃতং মাংসমদ্যাদত্যগ্নিবারণম্| পযঃ সহ মধূচ্ছিষ্টং ঘৃতং বা তৃষিতঃ পিবেত্| গোধূমচূর্ণং পযসা বহুসর্পিঃ প্লুতং পিবেত্| আনূপরসযুক্তান্ বা স্নেহাংস্তৈলবিবর্জিতান্| শ্যামাত্রিবৃদ্ধিপক্বং বা পযো দদ্যাদ্বিরেচনম্| অসকৃত্ পিত্তহরণং পযসা প্রতিভোজনম্| যত্কিঞ্চিদ্গুরু মেধ্যঞ্চ শ্লেষ্মকারি চ ভোজনম্| সর্বং তদত্যগ্নিহিতং ভুক্ত্বা চ স্বপনং দিবা||৩০||
तमग्यग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः| अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः| मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्| कृसरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्| अश्नीयादौदकानूपपिशितानि भृतानि च| मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये| आविकं सुभृतं मांसमद्यादत्यग्निवारणम्| पयः सह मधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्| गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिः प्लुतं पिबेत्| आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस्तैलविवर्जितान्| श्यामात्रिवृद्धिपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्| असकृत् पित्तहरणं पयसा प्रतिभोजनम्| यत्किञ्चिद्गुरु मेध्यञ्च श्लेष्मकारि च भोजनम्| सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnirakShAprashaMsA (31-12) · Śloka 12
আহারমগ্নিঃ পচতি দোষানাহারবর্জিতঃ| ধাতূন্ ক্ষীণেষু দোষেষু জীবিতং ধাতুসংক্ষযে| অগ্নিমূলং বলং পুংসাং বলমূলং হি জীবিতম্| এষ সারশ্চিকিত্সাযা যদগ্নেঃ পরিরক্ষণম্||৩১|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতাব ষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং চিকিত্সিতস্থানে গ্রহণী দোষচিকিত্সিতন্নাম দ্বাদশোঽধ্যাযঃ||১২||
आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः| धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातुसंक्षये| अग्निमूलं बलं पुंसां बलमूलं हि जीवितम्| एष सारश्चिकित्साया यदग्नेः परिरक्षणम्||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने ग्रहणी दोषचिकित्सितन्नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon