Adhikarana athAtIsAracikitsitannAmaikAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'tīsāracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (2) · Śloka 2
prāyēṇātīsārō hyagnimupahatya prāgāmādhiṣṭhānō bhavati| tasmādanilajamapyāmapācanārthamādau laṅghanēnōpakramēta| tatra śūlānāhaprasēkārtaṁ lavaṇāmbunōṣṇēna vāmayēt| na tu sāmē pūrvaṁ saṅgrāhi prayuñjīta vibaddhē vā malē| stimitā- dhmātagurusarujakōṣṭhaḥ prāṇadāmuṣṇāmbunōpayuñjīta vibaddhē vā malē| savyōṣāṁ vā dhānyāmlakvathitaṁ vā| anyadvā sraṁsanadīpanamauṣadham||2||
प्रायेणातीसारो ह्यग्निमुपहत्य प्रागामाधिष्ठानो भवति| तस्मादनिलजमप्यामपाचनार्थमादौ लङ्घनेनोपक्रमेत| तत्र शूलानाहप्रसेकार्तं लवणाम्बुनोष्णेन वामयेत्| न तु सामे पूर्वं सङ्ग्राहि प्रयुञ्जीत विबद्धे वा मले| स्तिमिता- ध्मातगुरुसरुजकोष्ठः प्राणदामुष्णाम्बुनोपयुञ्जीत विबद्धे वा मले| सव्योषां वा धान्याम्लक्वथितं वा| अन्यद्वा स्रंसनदीपनमौषधम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (3) · Śloka 3
api ca- viśuddhasrōtasō hyasya dōṣaśēṣē pravāhitē| sukhaṁ saṁgrahaṇaṁ karttuṁ pācanaiḥ stambhanēna vā||3||
अपि च- विशुद्धस्रोतसो ह्यस्य दोषशेषे प्रवाहिते| सुखं संग्रहणं कर्त्तुं पाचनैः स्तम्भनेन वा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyadoShe kvAthAdikam (4) · Śloka 4
madhyadōṣastu viśōṣayan māgadhīnāgaravacābhūtīkadhanikā harītakīnāṁ kvāthaṁ pibēt| jalajaladabilvapēśikaśuṇṭhī dhānyakānāṁ vā| ubhayamapi caitat pramathyārabhyam| vacā divargaṁ kvathitaṁ cūrṇitaṁ vā| tadvadvacābhayāviḍaṅgapāṭhā śuṇṭhībiḍlavaṇāni vā| mustapippalīndrayavapāṭhātējō vatīrvā| viḍaṅgābhayākaṇālavaṇapañcakāni vā| pippalī ndrayavapāṭhāśuṇṭhīrvā saraktē tu pravr̥tta āmē jagapippalīṁ madhuśarkarāmadhurām||4||
मध्यदोषस्तु विशोषयन् मागधीनागरवचाभूतीकधनिका हरीतकीनां क्वाथं पिबेत्| जलजलदबिल्वपेशिकशुण्ठी धान्यकानां वा| उभयमपि चैतत् प्रमथ्यारभ्यम्| वचा दिवर्गं क्वथितं चूर्णितं वा| तद्वद्वचाभयाविडङ्गपाठा शुण्ठीबिड्लवणानि वा| मुस्तपिप्पलीन्द्रयवपाठातेजो वतीर्वा| विडङ्गाभयाकणालवणपञ्चकानि वा| पिप्पली न्द्रयवपाठाशुण्ठीर्वा सरक्ते तु प्रवृत्त आमे जगपिप्पलीं मधुशर्करामधुराम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpadoShe upavAsAdikam (5) · Śloka 5
alpadōṣē punarupavāsayēt| pānaṁ tvatisāriṇō'mbuvacā tiviṣābhyāṁ kvathitam| śuṇṭhyativiṣābhyāṁ mustaparpaṭa kābhyāṁ nāgaradhānyakābhyāṁ vā| kṣudvatastu laghupañcamūla pañcakōlahastipippalībalābilvapāṭhāhiṅgudhānyakajīra kaśaṭhīgandhapalāśahapuṣāyavānītintiṇīkadāḍimabiḍa saindhavairannapānaṁ yavāgvādi kalpayēt||5||
अल्पदोषे पुनरुपवासयेत्| पानं त्वतिसारिणोऽम्बुवचा तिविषाभ्यां क्वथितम्| शुण्ठ्यतिविषाभ्यां मुस्तपर्पट काभ्यां नागरधान्यकाभ्यां वा| क्षुद्वतस्तु लघुपञ्चमूल पञ्चकोलहस्तिपिप्पलीबलाबिल्वपाठाहिङ्गुधान्यकजीर कशठीगन्धपलाशहपुषायवानीतिन्तिणीकदाडिमबिड सैन्धवैरन्नपानं यवाग्वादि कल्पयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUDhavAtAdiShu visheShaH (6) · Śloka 6
bilvaśalāṭuharīkīpippalīmūlairmūḍhavātasya| aṁśumatī dvayabalābilvaśalāṭubhiḥ pittōlbaṇasya| pibēcca tr̥ṣitaḥ paṭapūtaṁ takram| madhusurādhānyāmlayavāgūmaṇḍānyatamaṁ vā| ēṣa kramō'nilakaphaghnō dīpanapācanōṁ rōcanaḥ saṅgrāhī balyaśca||6||
बिल्वशलाटुहरीकीपिप्पलीमूलैर्मूढवातस्य| अंशुमती द्वयबलाबिल्वशलाटुभिः पित्तोल्बणस्य| पिबेच्च तृषितः पटपूतं तक्रम्| मधुसुराधान्याम्लयवागूमण्डान्यतमं वा| एष क्रमोऽनिलकफघ्नो दीपनपाचनों रोचनः सङ्ग्राही बल्यश्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikA tatra kramashca (7) · Śloka 7
pakvadōṣē'pi yō'tisāryatē bahuśō'nilēna vibaddhaṁ sapicchaṁ saphēnaṁ saśūlaparikartikaṁ sarōmaharṣaṁ niṣpurīṣaṁ ca tāṁ pravā hikāṁ biṁbisīmiti cācakṣatē| tatrōdāvartōpadiṣṭāṁstēnaiva vidhinā saṁskr̥tāṁśchāgapiśitarasān dadyāt||7||
पक्वदोषेऽपि योऽतिसार्यते बहुशोऽनिलेन विबद्धं सपिच्छं सफेनं सशूलपरिकर्तिकं सरोमहर्षं निष्पुरीषं च तां प्रवा हिकां बिंबिसीमिति चाचक्षते| तत्रोदावर्तोपदिष्टांस्तेनैव विधिना संस्कृतांश्छागपिशितरसान् दद्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varcaHkShaye visheShaH (8) · Śloka 8
yūṣāṁśca varcaḥkṣayē tr̥ṣyatō yavamudgamāṣatilakr̥tān| samēna vā tilabālabilvayōḥ kalkēna dadhirasasnēhayuktaṁ khalakam| citrakaśr̥ṅgīvērapūtīkakarañjabilvājamaudairvā takradāḍima tailāḍhyaṁ saindhavōpētamajitākhyam| śaṭhītintiṇīkabiḍa dāḍimakṣārapañcakōlamaricatriphalādhātakīdhanikāpāṭhājamō dājājījīrakakapitthajambvāmrāsthibhirvā tulyabhāgaiḥ ṣaḍguṇabilvamadhyairguḍamudgarasasnēhadadhisiddhō'parājitākhyaḥ khalakō dīpanaḥ pācanō rucyō grāhī biṁbisināśanaḥ| dadhisaraṁ vā saguḍadāḍimaṁ yamakabhr̥ṣṭam| yamaka bhr̥ṣṭān vā saśuṇṭhīcūrṇān saktūn| māṣān vā susiddhān ghr̥ta maṇḍōpasēcanān maricōpadaṁśān| chāgamēṣayōrvāntarādhi rasaṁ dāḍimāmlaṁ dhānyanāgarōpētaṁ snēhavipakvaṁ vyañjanaṁ pānaṁ ca| tadvat surāṁ yamakasnigdhāṁ pibēdvā| śuṇṭhībadara cūrṇaṁ dadhighr̥tatailakṣaudraphāṇitōpētam| hiṅgudāḍimamahauṣadhapakulyācūrṇaṁ vā ghr̥takṣīrōṣṇāmbu madyānyatamēna| lihyādvā lōdhrabilvaśalāṭuguḍāṁstrikaṭu kōtkaṭāṁstailēna| aśvatthavātapōtakvāthasiddhaṁ vā śā lyōdanaṁ ghr̥tatailakṣaudrayuktaṁ dadhnā khajāhatadadhisarānupā maśnīyāt||8||
यूषांश्च वर्चःक्षये तृष्यतो यवमुद्गमाषतिलकृतान्| समेन वा तिलबालबिल्वयोः कल्केन दधिरसस्नेहयुक्तं खलकम्| चित्रकशृङ्गीवेरपूतीककरञ्जबिल्वाजमौदैर्वा तक्रदाडिम तैलाढ्यं सैन्धवोपेतमजिताख्यम्| शठीतिन्तिणीकबिड दाडिमक्षारपञ्चकोलमरिचत्रिफलाधातकीधनिकापाठाजमो दाजाजीजीरककपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा तुल्यभागैः षड्गुणबिल्वमध्यैर्गुडमुद्गरसस्नेहदधिसिद्धोऽपराजिताख्यः खलको दीपनः पाचनो रुच्यो ग्राही बिंबिसिनाशनः| दधिसरं वा सगुडदाडिमं यमकभृष्टम्| यमक भृष्टान् वा सशुण्ठीचूर्णान् सक्तून्| माषान् वा सुसिद्धान् घृत मण्डोपसेचनान् मरिचोपदंशान्| छागमेषयोर्वान्तराधि रसं दाडिमाम्लं धान्यनागरोपेतं स्नेहविपक्वं व्यञ्जनं पानं च| तद्वत् सुरां यमकस्निग्धां पिबेद्वा| शुण्ठीबदर चूर्णं दधिघृततैलक्षौद्रफाणितोपेतम्| हिङ्गुदाडिममहौषधपकुल्याचूर्णं वा घृतक्षीरोष्णाम्बु मद्यान्यतमेन| लिह्याद्वा लोध्रबिल्वशलाटुगुडांस्त्रिकटु कोत्कटांस्तैलेन| अश्वत्थवातपोतक्वाथसिद्धं वा शा ल्योदनं घृततैलक्षौद्रयुक्तं दध्ना खजाहतदधिसरानुपा मश्नीयात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIpanAdika~jca (9) · Śloka 9
api ca - dīpanaṁ pācanaṁ rucyaṁ dadhi vātaharaṁ param| baddhaviḍvā haratyasmāccirōtthāmapi biṁbisīm||9||
अपि च - दीपनं पाचनं रुच्यं दधि वातहरं परम्| बद्धविड्वा हरत्यस्माच्चिरोत्थामपि बिंबिसीम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNolbaNe visheShaH (10) · Śloka 10
tr̥ṣṇōlbaṇastu saraktapicchōpavēśīpānānnaviratō dhārō ṣṇaṁ kṣīramākāṁkṣaṁ pibēt| śr̥taṁ vā gandharvahastamalēnā thavā bilvaśalāṭubhiḥ| tadēva vālpatr̥ṣṇaḥ saguḍatailam| śr̥tēna vā payasā maricakalkaṁ dviguṇatilakalkayuktam| kṣīrēṇaiva vā pippalīm| vyōṣasiddhēna vā payasānnāni bhuñjīta||10||
तृष्णोल्बणस्तु सरक्तपिच्छोपवेशीपानान्नविरतो धारो ष्णं क्षीरमाकांक्षं पिबेत्| शृतं वा गन्धर्वहस्तमलेना थवा बिल्वशलाटुभिः| तदेव वाल्पतृष्णः सगुडतैलम्| शृतेन वा पयसा मरिचकल्कं द्विगुणतिलकल्कयुक्तम्| क्षीरेणैव वा पिप्पलीम्| व्योषसिद्धेन वा पयसान्नानि भुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlAdhikye visheShaH (11) · Śloka 11
śūlādhikyē tu daśamūlakvathitēna payasā sakṣaudrēṇā sthāpanaṁ dadyāt| athavā picchābastimanuvāsanaṁ ca vātaghnaṁ vā pittaghnaṁ vā||11||
शूलाधिक्ये तु दशमूलक्वथितेन पयसा सक्षौद्रेणा स्थापनं दद्यात्| अथवा पिच्छाबस्तिमनुवासनं च वातघ्नं वा पित्तघ्नं वा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudabhraMshe visheShaH (12) · Śloka 12
gudabhraṁśē śūlē cāmlabadaracāṅgērīrasadadhikṣāranāgarakalkēna śr̥tamamlaṁ sarpirnirāmamāturaṁ pāyayēt maricapañcakōlā jājīdhanikābiḍadāḍimagarbhaṁ vā pūrvavadamlam| anu vāsayēdvā daśamūlasiddhēna snēhēna| pippalyādinā vā| gudaṁcābhyaṅgya pūrvaṁ svēdēna mr̥dubhūtaṁ pravēśayēt| sacchidrēṇa cāsya carmaṇā gōṣphaṇābandhaṁ kuryāt| mūṣikamanānvaṁ kr̥tvā mahāpañcamūlakaṣāyañca kṣīrē vipacēt| tēna payasā vātahara kalkapratīvāpaṁ tailampācayēt| tadabhyañjanēna pānēna ca sukr̥ cchramapi gudabhraṁśaṁ sādhayati||12||
गुदभ्रंशे शूले चाम्लबदरचाङ्गेरीरसदधिक्षारनागरकल्केन शृतमम्लं सर्पिर्निराममातुरं पाययेत् मरिचपञ्चकोला जाजीधनिकाबिडदाडिमगर्भं वा पूर्ववदम्लम्| अनु वासयेद्वा दशमूलसिद्धेन स्नेहेन| पिप्पल्यादिना वा| गुदंचाभ्यङ्ग्य पूर्वं स्वेदेन मृदुभूतं प्रवेशयेत्| सच्छिद्रेण चास्य चर्मणा गोष्फणाबन्धं कुर्यात्| मूषिकमनान्वं कृत्वा महापञ्चमूलकषायञ्च क्षीरे विपचेत्| तेन पयसा वातहर कल्कप्रतीवापं तैलम्पाचयेत्| तदभ्यञ्जनेन पानेन च सुकृ च्छ्रमपि गुदभ्रंशं साधयति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAtisAracikitsA (13) · Śloka 13
pittātisāramapi sāmamādau tīkṣṇavarjyairauṣadhairvātāti sāravat pācayēt| tr̥ṣṇāyaṁ saśārivābhūnimbaṁ jvaravihita mambhaḥ ṣaḍaṅgamavacārayēt| upōṣitasya cānnakālē'bhīru hrasvapañcamūlabalādvayasūpyaparṇyādimr̥dumadhuratiktadīpana dravyaniryūhayuktān kālavinmaṇḍapēyāsaktuyūṣarasādīniṣa damlānanamlān vā kavōṣṇān suśītān vā sakṣaudrān||13||
पित्तातिसारमपि साममादौ तीक्ष्णवर्ज्यैरौषधैर्वाताति सारवत् पाचयेत्| तृष्णायं सशारिवाभूनिम्बं ज्वरविहित मम्भः षडङ्गमवचारयेत्| उपोषितस्य चान्नकालेऽभीरु ह्रस्वपञ्चमूलबलाद्वयसूप्यपर्ण्यादिमृदुमधुरतिक्तदीपन द्रव्यनिर्यूहयुक्तान् कालविन्मण्डपेयासक्तुयूषरसादीनिष दम्लाननम्लान् वा कवोष्णान् सुशीतान् वा सक्षौद्रान्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubandhe cikitsA (14) · Śloka 14
anubandhē tu mūrvātiviṣēndrayavaharidrārasāñjanāni kvathi tāni pibēt| kēvalaṁ vā vr̥kṣakabījam| pāṭhāguḍūcī kaṭukākirātatiktāni vā| haridrādigaṇaṁ vā| vatsaka bījātiviṣābilvāmbumustāni vā taṇḍulōdakēna vāti viṣāvr̥kṣakatvakphalāni sakṣaudrāṇi| candanōśīraśuṇṭhī lōdhranīlōtpalāni va| nāgarōtpaladhātakīpuṣpadāḍima tvacō vā| kamalōtpalalōdhramōcarasasaṅgātilān vā| madhukaśr̥ṅgivēradīrghavr̥ntatvacō vā madhuyuktāni śarkarāpadma kēsaramustāpayasyācandanāni vā śālmalīvr̥ntakr̥taṁ vā śītakaṣāyaṁ madhumadhukōpētam| madhukapriyaṅgukaṭvaṅgatvagdāḍimāṅkurakalkēna vā dadhiyutāṁ yavāgūṁ khalakaṁ vā| bilvakapitthajambvāmrāsthibhirvā| madhuyuktān vā lōdhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇān kvā thādiṣu pr̥thakkalpitān| śyāmādimahākaṣāyaṁ vā||14||
अनुबन्धे तु मूर्वातिविषेन्द्रयवहरिद्रारसाञ्जनानि क्वथि तानि पिबेत्| केवलं वा वृक्षकबीजम्| पाठागुडूची कटुकाकिराततिक्तानि वा| हरिद्रादिगणं वा| वत्सक बीजातिविषाबिल्वाम्बुमुस्तानि वा तण्डुलोदकेन वाति विषावृक्षकत्वक्फलानि सक्षौद्राणि| चन्दनोशीरशुण्ठी लोध्रनीलोत्पलानि व| नागरोत्पलधातकीपुष्पदाडिम त्वचो वा| कमलोत्पललोध्रमोचरससङ्गातिलान् वा| मधुकशृङ्गिवेरदीर्घवृन्तत्वचो वा मधुयुक्तानि शर्करापद्म केसरमुस्तापयस्याचन्दनानि वा शाल्मलीवृन्तकृतं वा शीतकषायं मधुमधुकोपेतम्| मधुकप्रियङ्गुकट्वङ्गत्वग्दाडिमाङ्कुरकल्केन वा दधियुतां यवागूं खलकं वा| बिल्वकपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा| मधुयुक्तान् वा लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादिगणान् क्वा थादिषु पृथक्कल्पितान्| श्यामादिमहाकषायं वा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlarte visheShaH (15) · Śloka 15
śūlārttastu rūkṣakōṣṭhō ghr̥taṁ sakṣāraṁ pibēt| kṣīraṁ vā br̥hatībalāṁśumatīkacchurāmūlasiddhaṁ madhukakaṭvaṅgājamō daśarkarāvacūrṇitaṁ satailakṣaudram| kṣīramēva vā dhārōṣṇam||15||
शूलार्त्तस्तु रूक्षकोष्ठो घृतं सक्षारं पिबेत्| क्षीरं वा बृहतीबलांशुमतीकच्छुरामूलसिद्धं मधुककट्वङ्गाजमो दशर्करावचूर्णितं सतैलक्षौद्रम्| क्षीरमेव वा धारोष्णम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavati virekaH (16) · Śloka 16
balavān vibaddhamalō virēkārthaṁ triphalācūrṇayuktaṁ vā palāśaphalakvāthasiddhaṁ vā payaḥ pītvā paya ēva kavōṣṇa manupibēt| ēvamēva ca trāyamāṇayā śr̥tam| tatō nissr̥tē śakr̥ti purāṇē'tisāraḥ śāntimēti||16||
बलवान् विबद्धमलो विरेकार्थं त्रिफलाचूर्णयुक्तं वा पलाशफलक्वाथसिद्धं वा पयः पीत्वा पय एव कवोष्ण मनुपिबेत्| एवमेव च त्रायमाणया शृतम्| ततो निस्सृते शकृति पुराणेऽतिसारः शान्तिमेति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanam (17) · Śloka 17
srutadōṣasya ca saṁsarjanakālē śūlaṁ cēdanuvartēta tatō bilva madhukaśatāhvādvayagarbhaṁ sakṣīraṁ tailacaturguṇaṁ sarpiranuvāsanaṁ dadyāt||17||
स्रुतदोषस्य च संसर्जनकाले शूलं चेदनुवर्तेत ततो बिल्व मधुकशताह्वाद्वयगर्भं सक्षीरं तैलचतुर्गुणं सर्पिरनुवासनं दद्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana picchAbastiH (18) · Śloka 18
tataḥ samyakkr̥tāyāmapi saṁsargyāmatīsārānubandhē picchā bastayō yōjyaḥ| śālmalīvr̥ntānyārdradarbhairvēṣṭayitvā kr̥ṣṇamr̥dāvalipya gōmayāgninā svēdayēt| śuṣkāyāṁ mr̥di svinnāni jñātvā vr̥ntānyulūkhalē samāpōthya tēṣāṁ muṣṭi sammitaṁ piṇḍaṁ kṣīraprasthē vimardayēt| tatastēna payasā pūtēna saghr̥tatailēna madhumadhukakalkayuktēnāsthāpayēt| pratyāgatē ca snātaḥ payasā kacchurāśr̥tēna jāṅgalara sairvā'śnīyāt| ēṣa picchābastiḥ pittaraktātisāra grahaṇīgulmaśōṣajvarān virēcanāsthāpanātiyōgaṁ ca śama yati||18||
ततः सम्यक्कृतायामपि संसर्ग्यामतीसारानुबन्धे पिच्छा बस्तयो योज्यः| शाल्मलीवृन्तान्यार्द्रदर्भैर्वेष्टयित्वा कृष्णमृदावलिप्य गोमयाग्निना स्वेदयेत्| शुष्कायां मृदि स्विन्नानि ज्ञात्वा वृन्तान्युलूखले समापोथ्य तेषां मुष्टि सम्मितं पिण्डं क्षीरप्रस्थे विमर्दयेत्| ततस्तेन पयसा पूतेन सघृततैलेन मधुमधुककल्कयुक्तेनास्थापयेत्| प्रत्यागते च स्नातः पयसा कच्छुराशृतेन जाङ्गलर सैर्वाऽश्नीयात्| एष पिच्छाबस्तिः पित्तरक्तातिसार ग्रहणीगुल्मशोषज्वरान् विरेचनास्थापनातियोगं च शम यति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkaprayogaH (19) · Śloka 19
cirōtthitaṁ tvatīsāramavēdanaṁ pakvamapyaśāmyantaṁ puṭa pākairupācarēt| aralutvakkalkaṁ kāśmaryapatrapracchannaṁ puṭapākavidhinā pācayēt| tadrasaṁ suśītaṁ madhuyutaṁ pibēt| vaṭāditvakprarōhakalkamapyēvaṁ kalpayēt| athavā tittiri mapanītāntrapicchaṁ nyagrōdhādērvalkalasya prarōhāṇāṁ vā kalkēna pūrayitvā pūrvavat puṭapākaṁ kuryāt| tatastasmā drasamādāya sitākṣaudrayuktaṁ pāyayēt| anēna sarvē jāṅgala satvā vyākhyātāḥ||19||
चिरोत्थितं त्वतीसारमवेदनं पक्वमप्यशाम्यन्तं पुट पाकैरुपाचरेत्| अरलुत्वक्कल्कं काश्मर्यपत्रप्रच्छन्नं पुटपाकविधिना पाचयेत्| तद्रसं सुशीतं मधुयुतं पिबेत्| वटादित्वक्प्ररोहकल्कमप्येवं कल्पयेत्| अथवा तित्तिरि मपनीतान्त्रपिच्छं न्यग्रोधादेर्वल्कलस्य प्ररोहाणां वा कल्केन पूरयित्वा पूर्ववत् पुटपाकं कुर्यात्| ततस्तस्मा द्रसमादाय सिताक्षौद्रयुक्तं पाययेत्| अनेन सर्वे जाङ्गल सत्वा व्याख्याताः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre kShIraprayogaH (20) · Śloka 20
yastu pittātisārī pittalānyāsēvēta tasya pittamativr̥ddhaṁ raktātisāraṁ tr̥ḍdāhamōhajvaraśūlapāyupākāṁśca karōti| tatra kṣīramājaṁ nyagrōdhādiprasavaśr̥taṁ sitāmadhuyuktamāhārē gudaprakṣālanē ca vidadhyāt| tadvidhaṁ vā sarpiḥ sapayaskaṁ pibēt| kṣīrōtthaṁ vā sarpiḥ kṣīrānupānaṁ kapiñjalarasāśī kṣīrāśī vā lihyāt||20||
यस्तु पित्तातिसारी पित्तलान्यासेवेत तस्य पित्तमतिवृद्धं रक्तातिसारं तृड्दाहमोहज्वरशूलपायुपाकांश्च करोति| तत्र क्षीरमाजं न्यग्रोधादिप्रसवशृतं सितामधुयुक्तमाहारे गुदप्रक्षालने च विदध्यात्| तद्विधं वा सर्पिः सपयस्कं पिबेत्| क्षीरोत्थं वा सर्पिः क्षीरानुपानं कपिञ्जलरसाशी क्षीराशी वा लिह्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre prayogAntarANi (21) · Śloka 21
sallakīpriyaṅgutiniśaśālmalīplakṣatvaksaṁsr̥ṣṭaṁ siddhaṁ vā sakṣaudraṁ kṣīraṁ pibēt| yaṣṭīlōdhraśārivābhirvā śr̥taṁ samadhusitam| tadvat kr̥ṣṇatilasamaṅgōtpalayaṣṭīmadhubhiḥ śaśakapiñjalapārāvatataṇḍūlīyakamudgakāśmaryabījā dirasāṁśca sēvēta| ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ vā raktamājaṁ mārgaṁ vā| pūrvōktān vā puṭapākān madhukakr̥ṣṇamr̥ttikāśaṅkha kalkaṁ vā sarudhiraṁ pibēt taṇḍulōdakēna| tēna vā samā kṣikaṁ phalinīkalkam| athavā sasitākṣaudraṁ candanam| ētē hi prayōgāḥ tr̥ṣṇādipraśamanā raktātiyōgaghnāśca| vātōttarastu śatāvarīghr̥taṁ lihyāt| saśarkaraṁ vā nava nītam| picchilasvarasasādhitaṁ vā sarpiḥ| lākṣā pippalīśr̥ṅgīvērakaṭukēndrayavadārvītvagbhirghr̥taṁ siddhaṁ pēyā maṇḍēna pītamatisāraṁ tridōṣamapi vārayēt||21||
सल्लकीप्रियङ्गुतिनिशशाल्मलीप्लक्षत्वक्संसृष्टं सिद्धं वा सक्षौद्रं क्षीरं पिबेत्| यष्टीलोध्रशारिवाभिर्वा शृतं समधुसितम्| तद्वत् कृष्णतिलसमङ्गोत्पलयष्टीमधुभिः शशकपिञ्जलपारावततण्डूलीयकमुद्गकाश्मर्यबीजा दिरसांश्च सेवेत| घृतभृष्टं वा रक्तमाजं मार्गं वा| पूर्वोक्तान् वा पुटपाकान् मधुककृष्णमृत्तिकाशङ्ख कल्कं वा सरुधिरं पिबेत् तण्डुलोदकेन| तेन वा समा क्षिकं फलिनीकल्कम्| अथवा ससिताक्षौद्रं चन्दनम्| एते हि प्रयोगाः तृष्णादिप्रशमना रक्तातियोगघ्नाश्च| वातोत्तरस्तु शतावरीघृतं लिह्यात्| सशर्करं वा नव नीतम्| पिच्छिलस्वरससाधितं वा सर्पिः| लाक्षा पिप्पलीशृङ्गीवेरकटुकेन्द्रयवदार्वीत्वग्भिर्घृतं सिद्धं पेया मण्डेन पीतमतिसारं त्रिदोषमपि वारयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre picchAbastyanuvAsanam (22) · Śloka 22
yadā punarvāyunā viḍbaddhaṁ saśōṇitamalpālpaṁ saphēnaṁ kr̥cchrādupavēśyatē tadā pūrvōktaṁ picchābastiṁ dadyāt| madhurauṣadhasiddhēna ca sarpiṣā'nuvāsayēt| prāyēṇa hi durbalagudā gudāśrayāmayinō bhavanti| viśēṣataścira kālātīsāriṇaḥ| atisārātipravr̥ttau svasthānabalavr̥ddhō vāyuḥ pittamanu balamavāpya durjayatarō bhavati| tasmā ttōṣāmabhīkṣṇamanuvāsaṁ prayuñjīta||22||
यदा पुनर्वायुना विड्बद्धं सशोणितमल्पाल्पं सफेनं कृच्छ्रादुपवेश्यते तदा पूर्वोक्तं पिच्छाबस्तिं दद्यात्| मधुरौषधसिद्धेन च सर्पिषाऽनुवासयेत्| प्रायेण हि दुर्बलगुदा गुदाश्रयामयिनो भवन्ति| विशेषतश्चिर कालातीसारिणः| अतिसारातिप्रवृत्तौ स्वस्थानबलवृद्धो वायुः पित्तमनु बलमवाप्य दुर्जयतरो भवति| तस्मा त्तोषामभीक्ष्णमनुवासं प्रयुञ्जीत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudadAhe visheShaH (23) · Śloka 23
gudadāhē punaḥ paṭōlamadhukamadhūkakṣīrivr̥kṣādikaṣāyēṇa saghr̥taśarkarākṣaudrēṇa vā gudaṁ tadāsannāśca pradēśān siñcēt| śatadhautādibhirghr̥taiśca picūnabhyaṅgāṁśca dadyāt| paṭōlādīnāmēva ca kalkēna saghr̥tēna pradihyāt| taccūrṇau rdhātakīlōdhramāṣacūrṇēna ca pāyudvāramavacūrṇayēt| ēvamēva ca śūlē vātaharatailapradēhairupācarēt| yaḥ punarēvamapi pitta lānyāsēvēta sa śīghraṁ gudavalīṣu pakvāsu vyāpadyatē||23||
गुददाहे पुनः पटोलमधुकमधूकक्षीरिवृक्षादिकषायेण सघृतशर्कराक्षौद्रेण वा गुदं तदासन्नाश्च प्रदेशान् सिञ्चेत्| शतधौतादिभिर्घृतैश्च पिचूनभ्यङ्गांश्च दद्यात्| पटोलादीनामेव च कल्केन सघृतेन प्रदिह्यात्| तच्चूर्णौ र्धातकीलोध्रमाषचूर्णेन च पायुद्वारमवचूर्णयेत्| एवमेव च शूले वातहरतैलप्रदेहैरुपाचरेत्| यः पुनरेवमपि पित्त लान्यासेवेत स शीघ्रं गुदवलीषु पक्वासु व्यापद्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (24) · Śloka 24
ślēṣmātīsāraṁ tu prāgēva nitarāmāmapācanārthaṁ laṅhghanēna sādhayēt| anubandhē ca pibēt kaṣāyaṁ mustābhayāśuṇṭhī bilvaśalāṭūnām| vacāviḍaṅgabhūtīkadēvādāruṇāṁ vā| pāthātiviṣākuṣṭhacavyakaṭurōhiṇīnāṁ vā| citraka pippalīdvayapippalīmūlānāṁ vā| sukhāmbunā vā hiṅgvā dyalasakōktam| pathyāsaindhavaśuṇṭhīcūrṇaṁ vā lihyādvā trikaṭucūrṇaṁ kṣaudraśarkarōpētam| kapitthaṁ kṣaudrēṇa vā| kaṭphalaṁ va pippalīrvā| purvavacca sarvaṁ vātapittāmarakta saṁsargamapēkṣya yathāyathamupakalpayēt| saśūlapravāhikasya ca nirāmasya vātē'dhikē vacābilvapippalīkuṣṭhaśatā hvākalkayuktaṁ salavaṇaṁ picchābastimanuvāsanaṁ ca kōṣṇēna bilvatailēna bahuśō vacādigarbhēṇa vā tailēnēti||24||
श्लेष्मातीसारं तु प्रागेव नितरामामपाचनार्थं लङ्ह्घनेन साधयेत्| अनुबन्धे च पिबेत् कषायं मुस्ताभयाशुण्ठी बिल्वशलाटूनाम्| वचाविडङ्गभूतीकदेवादारुणां वा| पाथातिविषाकुष्ठचव्यकटुरोहिणीनां वा| चित्रक पिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलानां वा| सुखाम्बुना वा हिङ्ग्वा द्यलसकोक्तम्| पथ्यासैन्धवशुण्ठीचूर्णं वा लिह्याद्वा त्रिकटुचूर्णं क्षौद्रशर्करोपेतम्| कपित्थं क्षौद्रेण वा| कट्फलं व पिप्पलीर्वा| पुर्ववच्च सर्वं वातपित्तामरक्त संसर्गमपेक्ष्य यथायथमुपकल्पयेत्| सशूलप्रवाहिकस्य च निरामस्य वातेऽधिके वचाबिल्वपिप्पलीकुष्ठशता ह्वाकल्कयुक्तं सलवणं पिच्छाबस्तिमनुवासनं च कोष्णेन बिल्वतैलेन बहुशो वचादिगर्भेण वा तैलेनेति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (25) · Śloka 25
bhavati cātra svasthānē mārutō'vaśyaṁ vardhatē kaphasaṁkṣayāt| sa vr̥ddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṁ tvarayā jayēt||25||
भवति चात्र स्वस्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसंक्षयात्| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajashokajayoH kriyA (26) · Śloka 26
bhīśōkābhyāmapi marucchīghraṁ kupyatyatastayōḥ| kāryā kriyā vātaharā harśaṇāśvāsanāni ca||26||
भीशोकाभ्यामपि मरुच्छीघ्रं कुप्यत्यतस्तयोः| कार्या क्रिया वातहरा हर्शणाश्वासनानि च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vigatAtisAra lakShaNam (27) · Śloka 27
yasyōccārādvinā mūtraṁ pavanō vā pravartatē| dīptāgnērlaghukōṣṭhasya śāntastasyōdarāmayaḥ||27||
यस्योच्चाराद्विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते| दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMkShepeto punaH kramasmaraNam (28) · Śloka 28
āmasya pākō malasaṁgrahō'nu na saṁgrahē ruggudanābhijanmā| vilaṅghanairgrāhibhirīraṇaghnaiḥ kramēṇa taistairvidhibhirvidhēyaḥ||28||
आमस्य पाको मलसंग्रहोऽनु न संग्रहे रुग्गुदनाभिजन्मा| विलङ्घनैर्ग्राहिभिरीरणघ्नैः क्रमेण तैस्तैर्विधिभिर्विधेयः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purIShabandhahetuH (29) · Śloka 29
na riktakōṣṭhasya purīṣabandhō na rūkṣakukṣēḥ suhitasya cāti| pittāsratō'nyatra ca cātiśītaira tyuṣṇatīkṣṇairna kadācidēva||29||
न रिक्तकोष्ठस्य पुरीषबन्धो न रूक्षकुक्षेः सुहितस्य चाति| पित्तास्रतोऽन्यत्र च चातिशीतैर त्युष्णतीक्ष्णैर्न कदाचिदेव||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikopayogI kalpanAsaMgrahaH (11) · Śloka 11
khalarasadādhikā yamakadāḍimasārakr̥tā dadhi saguḍaṁ payō'sitatilāśca sujarjaritāḥ| salavaṇamārutaghnagaṇasādhitatailamalaṁ ghr̥tamapi vā pravāhaṇakr̥tāṁ vijayēdrujām||30|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvagbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē'tīsāra cikitsitannāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
खलरसदाधिका यमकदाडिमसारकृता दधि सगुडं पयोऽसिततिलाश्च सुजर्जरिताः| सलवणमारुतघ्नगणसाधिततैलमलं घृतमपि वा प्रवाहणकृतां विजयेद्रुजाम्||३०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थानेऽतीसार चिकित्सितन्नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon