Adhikarana athAtIsAracikitsitannAmaikAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോऽതീസാരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (2) · Śloka 2
പ്രായേണാതീസാരോ ഹ്യഗ്നിമുപഹത്യ പ്രാഗാമാധിഷ്ഠാനോ ഭവതി| തസ്മാദനിലജമപ്യാമപാചനാര്ഥമാദൌ ലങ്ഘനേനോപക്രമേത| തത്ര ശൂലാനാഹപ്രസേകാര്തം ലവണാമ്ബുനോഷ്ണേന വാമയേത്| ന തു സാമേ പൂര്വം സങ്ഗ്രാഹി പ്രയുഞ്ജീത വിബദ്ധേ വാ മലേ| സ്തിമിതാ- ധ്മാതഗുരുസരുജകോഷ്ഠഃ പ്രാണദാമുഷ്ണാമ്ബുനോപയുഞ്ജീത വിബദ്ധേ വാ മലേ| സവ്യോഷാം വാ ധാന്യാമ്ലക്വഥിതം വാ| അന്യദ്വാ സ്രംസനദീപനമൌഷധമ്||൨||
प्रायेणातीसारो ह्यग्निमुपहत्य प्रागामाधिष्ठानो भवति| तस्मादनिलजमप्यामपाचनार्थमादौ लङ्घनेनोपक्रमेत| तत्र शूलानाहप्रसेकार्तं लवणाम्बुनोष्णेन वामयेत्| न तु सामे पूर्वं सङ्ग्राहि प्रयुञ्जीत विबद्धे वा मले| स्तिमिता- ध्मातगुरुसरुजकोष्ठः प्राणदामुष्णाम्बुनोपयुञ्जीत विबद्धे वा मले| सव्योषां वा धान्याम्लक्वथितं वा| अन्यद्वा स्रंसनदीपनमौषधम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Adau la~gghanam (3) · Śloka 3
അപി ച- വിശുദ്ധസ്രോതസോ ഹ്യസ്യ ദോഷശേഷേ പ്രവാഹിതേ| സുഖം സംഗ്രഹണം കര്ത്തും പാചനൈഃ സ്തമ്ഭനേന വാ||൩||
अपि च- विशुद्धस्रोतसो ह्यस्य दोषशेषे प्रवाहिते| सुखं संग्रहणं कर्त्तुं पाचनैः स्तम्भनेन वा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyadoShe kvAthAdikam (4) · Śloka 4
മധ്യദോഷസ്തു വിശോഷയന് മാഗധീനാഗരവചാഭൂതീകധനികാ ഹരീതകീനാം ക്വാഥം പിബേത്| ജലജലദബില്വപേശികശുണ്ഠീ ധാന്യകാനാം വാ| ഉഭയമപി ചൈതത് പ്രമഥ്യാരഭ്യമ്| വചാ ദിവര്ഗം ക്വഥിതം ചൂര്ണിതം വാ| തദ്വദ്വചാഭയാവിഡങ്ഗപാഠാ ശുണ്ഠീബിഡ്ലവണാനി വാ| മുസ്തപിപ്പലീന്ദ്രയവപാഠാതേജോ വതീര്വാ| വിഡങ്ഗാഭയാകണാലവണപഞ്ചകാനി വാ| പിപ്പലീ ന്ദ്രയവപാഠാശുണ്ഠീര്വാ സരക്തേ തു പ്രവൃത്ത ആമേ ജഗപിപ്പലീം മധുശര്കരാമധുരാമ്||൪||
मध्यदोषस्तु विशोषयन् मागधीनागरवचाभूतीकधनिका हरीतकीनां क्वाथं पिबेत्| जलजलदबिल्वपेशिकशुण्ठी धान्यकानां वा| उभयमपि चैतत् प्रमथ्यारभ्यम्| वचा दिवर्गं क्वथितं चूर्णितं वा| तद्वद्वचाभयाविडङ्गपाठा शुण्ठीबिड्लवणानि वा| मुस्तपिप्पलीन्द्रयवपाठातेजो वतीर्वा| विडङ्गाभयाकणालवणपञ्चकानि वा| पिप्पली न्द्रयवपाठाशुण्ठीर्वा सरक्ते तु प्रवृत्त आमे जगपिप्पलीं मधुशर्करामधुराम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpadoShe upavAsAdikam (5) · Śloka 5
അല്പദോഷേ പുനരുപവാസയേത്| പാനം ത്വതിസാരിണോऽമ്ബുവചാ തിവിഷാഭ്യാം ക്വഥിതമ്| ശുണ്ഠ്യതിവിഷാഭ്യാം മുസ്തപര്പട കാഭ്യാം നാഗരധാന്യകാഭ്യാം വാ| ക്ഷുദ്വതസ്തു ലഘുപഞ്ചമൂല പഞ്ചകോലഹസ്തിപിപ്പലീബലാബില്വപാഠാഹിങ്ഗുധാന്യകജീര കശഠീഗന്ധപലാശഹപുഷായവാനീതിന്തിണീകദാഡിമബിഡ സൈന്ധവൈരന്നപാനം യവാഗ്വാദി കല്പയേത്||൫||
अल्पदोषे पुनरुपवासयेत्| पानं त्वतिसारिणोऽम्बुवचा तिविषाभ्यां क्वथितम्| शुण्ठ्यतिविषाभ्यां मुस्तपर्पट काभ्यां नागरधान्यकाभ्यां वा| क्षुद्वतस्तु लघुपञ्चमूल पञ्चकोलहस्तिपिप्पलीबलाबिल्वपाठाहिङ्गुधान्यकजीर कशठीगन्धपलाशहपुषायवानीतिन्तिणीकदाडिमबिड सैन्धवैरन्नपानं यवाग्वादि कल्पयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUDhavAtAdiShu visheShaH (6) · Śloka 6
ബില്വശലാടുഹരീകീപിപ്പലീമൂലൈര്മൂഢവാതസ്യ| അംശുമതീ ദ്വയബലാബില്വശലാടുഭിഃ പിത്തോല്ബണസ്യ| പിബേച്ച തൃഷിതഃ പടപൂതം തക്രമ്| മധുസുരാധാന്യാമ്ലയവാഗൂമണ്ഡാന്യതമം വാ| ഏഷ ക്രമോऽനിലകഫഘ്നോ ദീപനപാചനോം രോചനഃ സങ്ഗ്രാഹീ ബല്യശ്ച||൬||
बिल्वशलाटुहरीकीपिप्पलीमूलैर्मूढवातस्य| अंशुमती द्वयबलाबिल्वशलाटुभिः पित्तोल्बणस्य| पिबेच्च तृषितः पटपूतं तक्रम्| मधुसुराधान्याम्लयवागूमण्डान्यतमं वा| एष क्रमोऽनिलकफघ्नो दीपनपाचनों रोचनः सङ्ग्राही बल्यश्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikA tatra kramashca (7) · Śloka 7
പക്വദോഷേऽപി യോऽതിസാര്യതേ ബഹുശോऽനിലേന വിബദ്ധം സപിച്ഛം സഫേനം സശൂലപരികര്തികം സരോമഹര്ഷം നിഷ്പുരീഷം ച താം പ്രവാ ഹികാം ബിംബിസീമിതി ചാചക്ഷതേ| തത്രോദാവര്തോപദിഷ്ടാംസ്തേനൈവ വിധിനാ സംസ്കൃതാംശ്ഛാഗപിശിതരസാന് ദദ്യാത്||൭||
पक्वदोषेऽपि योऽतिसार्यते बहुशोऽनिलेन विबद्धं सपिच्छं सफेनं सशूलपरिकर्तिकं सरोमहर्षं निष्पुरीषं च तां प्रवा हिकां बिंबिसीमिति चाचक्षते| तत्रोदावर्तोपदिष्टांस्तेनैव विधिना संस्कृतांश्छागपिशितरसान् दद्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varcaHkShaye visheShaH (8) · Śloka 8
യൂഷാംശ്ച വര്ചഃക്ഷയേ തൃഷ്യതോ യവമുദ്ഗമാഷതിലകൃതാന്| സമേന വാ തിലബാലബില്വയോഃ കല്കേന ദധിരസസ്നേഹയുക്തം ഖലകമ്| ചിത്രകശൃങ്ഗീവേരപൂതീകകരഞ്ജബില്വാജമൌദൈര്വാ തക്രദാഡിമ തൈലാഢ്യം സൈന്ധവോപേതമജിതാഖ്യമ്| ശഠീതിന്തിണീകബിഡ ദാഡിമക്ഷാരപഞ്ചകോലമരിചത്രിഫലാധാതകീധനികാപാഠാജമോ ദാജാജീജീരകകപിത്ഥജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥിഭിര്വാ തുല്യഭാഗൈഃ ഷഡ്ഗുണബില്വമധ്യൈര്ഗുഡമുദ്ഗരസസ്നേഹദധിസിദ്ധോऽപരാജിതാഖ്യഃ ഖലകോ ദീപനഃ പാചനോ രുച്യോ ഗ്രാഹീ ബിംബിസിനാശനഃ| ദധിസരം വാ സഗുഡദാഡിമം യമകഭൃഷ്ടമ്| യമക ഭൃഷ്ടാന് വാ സശുണ്ഠീചൂര്ണാന് സക്തൂന്| മാഷാന് വാ സുസിദ്ധാന് ഘൃത മണ്ഡോപസേചനാന് മരിചോപദംശാന്| ഛാഗമേഷയോര്വാന്തരാധി രസം ദാഡിമാമ്ലം ധാന്യനാഗരോപേതം സ്നേഹവിപക്വം വ്യഞ്ജനം പാനം ച| തദ്വത് സുരാം യമകസ്നിഗ്ധാം പിബേദ്വാ| ശുണ്ഠീബദര ചൂര്ണം ദധിഘൃതതൈലക്ഷൌദ്രഫാണിതോപേതമ്| ഹിങ്ഗുദാഡിമമഹൌഷധപകുല്യാചൂര്ണം വാ ഘൃതക്ഷീരോഷ്ണാമ്ബു മദ്യാന്യതമേന| ലിഹ്യാദ്വാ ലോധ്രബില്വശലാടുഗുഡാംസ്ത്രികടു കോത്കടാംസ്തൈലേന| അശ്വത്ഥവാതപോതക്വാഥസിദ്ധം വാ ശാ ല്യോദനം ഘൃതതൈലക്ഷൌദ്രയുക്തം ദധ്നാ ഖജാഹതദധിസരാനുപാ മശ്നീയാത്||൮||
यूषांश्च वर्चःक्षये तृष्यतो यवमुद्गमाषतिलकृतान्| समेन वा तिलबालबिल्वयोः कल्केन दधिरसस्नेहयुक्तं खलकम्| चित्रकशृङ्गीवेरपूतीककरञ्जबिल्वाजमौदैर्वा तक्रदाडिम तैलाढ्यं सैन्धवोपेतमजिताख्यम्| शठीतिन्तिणीकबिड दाडिमक्षारपञ्चकोलमरिचत्रिफलाधातकीधनिकापाठाजमो दाजाजीजीरककपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा तुल्यभागैः षड्गुणबिल्वमध्यैर्गुडमुद्गरसस्नेहदधिसिद्धोऽपराजिताख्यः खलको दीपनः पाचनो रुच्यो ग्राही बिंबिसिनाशनः| दधिसरं वा सगुडदाडिमं यमकभृष्टम्| यमक भृष्टान् वा सशुण्ठीचूर्णान् सक्तून्| माषान् वा सुसिद्धान् घृत मण्डोपसेचनान् मरिचोपदंशान्| छागमेषयोर्वान्तराधि रसं दाडिमाम्लं धान्यनागरोपेतं स्नेहविपक्वं व्यञ्जनं पानं च| तद्वत् सुरां यमकस्निग्धां पिबेद्वा| शुण्ठीबदर चूर्णं दधिघृततैलक्षौद्रफाणितोपेतम्| हिङ्गुदाडिममहौषधपकुल्याचूर्णं वा घृतक्षीरोष्णाम्बु मद्यान्यतमेन| लिह्याद्वा लोध्रबिल्वशलाटुगुडांस्त्रिकटु कोत्कटांस्तैलेन| अश्वत्थवातपोतक्वाथसिद्धं वा शा ल्योदनं घृततैलक्षौद्रयुक्तं दध्ना खजाहतदधिसरानुपा मश्नीयात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIpanAdika~jca (9) · Śloka 9
അപി ച - ദീപനം പാചനം രുച്യം ദധി വാതഹരം പരമ്| ബദ്ധവിഡ്വാ ഹരത്യസ്മാച്ചിരോത്ഥാമപി ബിംബിസീമ്||൯||
अपि च - दीपनं पाचनं रुच्यं दधि वातहरं परम्| बद्धविड्वा हरत्यस्माच्चिरोत्थामपि बिंबिसीम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNolbaNe visheShaH (10) · Śloka 10
തൃഷ്ണോല്ബണസ്തു സരക്തപിച്ഛോപവേശീപാനാന്നവിരതോ ധാരോ ഷ്ണം ക്ഷീരമാകാംക്ഷം പിബേത്| ശൃതം വാ ഗന്ധര്വഹസ്തമലേനാ ഥവാ ബില്വശലാടുഭിഃ| തദേവ വാല്പതൃഷ്ണഃ സഗുഡതൈലമ്| ശൃതേന വാ പയസാ മരിചകല്കം ദ്വിഗുണതിലകല്കയുക്തമ്| ക്ഷീരേണൈവ വാ പിപ്പലീമ്| വ്യോഷസിദ്ധേന വാ പയസാന്നാനി ഭുഞ്ജീത||൧൦||
तृष्णोल्बणस्तु सरक्तपिच्छोपवेशीपानान्नविरतो धारो ष्णं क्षीरमाकांक्षं पिबेत्| शृतं वा गन्धर्वहस्तमलेना थवा बिल्वशलाटुभिः| तदेव वाल्पतृष्णः सगुडतैलम्| शृतेन वा पयसा मरिचकल्कं द्विगुणतिलकल्कयुक्तम्| क्षीरेणैव वा पिप्पलीम्| व्योषसिद्धेन वा पयसान्नानि भुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlAdhikye visheShaH (11) · Śloka 11
ശൂലാധിക്യേ തു ദശമൂലക്വഥിതേന പയസാ സക്ഷൌദ്രേണാ സ്ഥാപനം ദദ്യാത്| അഥവാ പിച്ഛാബസ്തിമനുവാസനം ച വാതഘ്നം വാ പിത്തഘ്നം വാ||൧൧||
शूलाधिक्ये तु दशमूलक्वथितेन पयसा सक्षौद्रेणा स्थापनं दद्यात्| अथवा पिच्छाबस्तिमनुवासनं च वातघ्नं वा पित्तघ्नं वा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudabhraMshe visheShaH (12) · Śloka 12
ഗുദഭ്രംശേ ശൂലേ ചാമ്ലബദരചാങ്ഗേരീരസദധിക്ഷാരനാഗരകല്കേന ശൃതമമ്ലം സര്പിര്നിരാമമാതുരം പായയേത് മരിചപഞ്ചകോലാ ജാജീധനികാബിഡദാഡിമഗര്ഭം വാ പൂര്വവദമ്ലമ്| അനു വാസയേദ്വാ ദശമൂലസിദ്ധേന സ്നേഹേന| പിപ്പല്യാദിനാ വാ| ഗുദംചാഭ്യങ്ഗ്യ പൂര്വം സ്വേദേന മൃദുഭൂതം പ്രവേശയേത്| സച്ഛിദ്രേണ ചാസ്യ ചര്മണാ ഗോഷ്ഫണാബന്ധം കുര്യാത്| മൂഷികമനാന്വം കൃത്വാ മഹാപഞ്ചമൂലകഷായഞ്ച ക്ഷീരേ വിപചേത്| തേന പയസാ വാതഹര കല്കപ്രതീവാപം തൈലമ്പാചയേത്| തദഭ്യഞ്ജനേന പാനേന ച സുകൃ ച്ഛ്രമപി ഗുദഭ്രംശം സാധയതി||൧൨||
गुदभ्रंशे शूले चाम्लबदरचाङ्गेरीरसदधिक्षारनागरकल्केन शृतमम्लं सर्पिर्निराममातुरं पाययेत् मरिचपञ्चकोला जाजीधनिकाबिडदाडिमगर्भं वा पूर्ववदम्लम्| अनु वासयेद्वा दशमूलसिद्धेन स्नेहेन| पिप्पल्यादिना वा| गुदंचाभ्यङ्ग्य पूर्वं स्वेदेन मृदुभूतं प्रवेशयेत्| सच्छिद्रेण चास्य चर्मणा गोष्फणाबन्धं कुर्यात्| मूषिकमनान्वं कृत्वा महापञ्चमूलकषायञ्च क्षीरे विपचेत्| तेन पयसा वातहर कल्कप्रतीवापं तैलम्पाचयेत्| तदभ्यञ्जनेन पानेन च सुकृ च्छ्रमपि गुदभ्रंशं साधयति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAtisAracikitsA (13) · Śloka 13
പിത്താതിസാരമപി സാമമാദൌ തീക്ഷ്ണവര്ജ്യൈരൌഷധൈര്വാതാതി സാരവത് പാചയേത്| തൃഷ്ണായം സശാരിവാഭൂനിമ്ബം ജ്വരവിഹിത മമ്ഭഃ ഷഡങ്ഗമവചാരയേത്| ഉപോഷിതസ്യ ചാന്നകാലേऽഭീരു ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലബലാദ്വയസൂപ്യപര്ണ്യാദിമൃദുമധുരതിക്തദീപന ദ്രവ്യനിര്യൂഹയുക്താന് കാലവിന്മണ്ഡപേയാസക്തുയൂഷരസാദീനിഷ ദമ്ലാനനമ്ലാന് വാ കവോഷ്ണാന് സുശീതാന് വാ സക്ഷൌദ്രാന്||൧൩||
पित्तातिसारमपि साममादौ तीक्ष्णवर्ज्यैरौषधैर्वाताति सारवत् पाचयेत्| तृष्णायं सशारिवाभूनिम्बं ज्वरविहित मम्भः षडङ्गमवचारयेत्| उपोषितस्य चान्नकालेऽभीरु ह्रस्वपञ्चमूलबलाद्वयसूप्यपर्ण्यादिमृदुमधुरतिक्तदीपन द्रव्यनिर्यूहयुक्तान् कालविन्मण्डपेयासक्तुयूषरसादीनिष दम्लाननम्लान् वा कवोष्णान् सुशीतान् वा सक्षौद्रान्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anubandhe cikitsA (14) · Śloka 14
അനുബന്ധേ തു മൂര്വാതിവിഷേന്ദ്രയവഹരിദ്രാരസാഞ്ജനാനി ക്വഥി താനി പിബേത്| കേവലം വാ വൃക്ഷകബീജമ്| പാഠാഗുഡൂചീ കടുകാകിരാതതിക്താനി വാ| ഹരിദ്രാദിഗണം വാ| വത്സക ബീജാതിവിഷാബില്വാമ്ബുമുസ്താനി വാ തണ്ഡുലോദകേന വാതി വിഷാവൃക്ഷകത്വക്ഫലാനി സക്ഷൌദ്രാണി| ചന്ദനോശീരശുണ്ഠീ ലോധ്രനീലോത്പലാനി വ| നാഗരോത്പലധാതകീപുഷ്പദാഡിമ ത്വചോ വാ| കമലോത്പലലോധ്രമോചരസസങ്ഗാതിലാന് വാ| മധുകശൃങ്ഗിവേരദീര്ഘവൃന്തത്വചോ വാ മധുയുക്താനി ശര്കരാപദ്മ കേസരമുസ്താപയസ്യാചന്ദനാനി വാ ശാല്മലീവൃന്തകൃതം വാ ശീതകഷായം മധുമധുകോപേതമ്| മധുകപ്രിയങ്ഗുകട്വങ്ഗത്വഗ്ദാഡിമാങ്കുരകല്കേന വാ ദധിയുതാം യവാഗൂം ഖലകം വാ| ബില്വകപിത്ഥജമ്ബ്വാമ്രാസ്ഥിഭിര്വാ| മധുയുക്താന് വാ ലോധ്രാമ്ബഷ്ഠാപ്രിയങ്ഗ്വാദിഗണാന് ക്വാ ഥാദിഷു പൃഥക്കല്പിതാന്| ശ്യാമാദിമഹാകഷായം വാ||൧൪||
अनुबन्धे तु मूर्वातिविषेन्द्रयवहरिद्रारसाञ्जनानि क्वथि तानि पिबेत्| केवलं वा वृक्षकबीजम्| पाठागुडूची कटुकाकिराततिक्तानि वा| हरिद्रादिगणं वा| वत्सक बीजातिविषाबिल्वाम्बुमुस्तानि वा तण्डुलोदकेन वाति विषावृक्षकत्वक्फलानि सक्षौद्राणि| चन्दनोशीरशुण्ठी लोध्रनीलोत्पलानि व| नागरोत्पलधातकीपुष्पदाडिम त्वचो वा| कमलोत्पललोध्रमोचरससङ्गातिलान् वा| मधुकशृङ्गिवेरदीर्घवृन्तत्वचो वा मधुयुक्तानि शर्करापद्म केसरमुस्तापयस्याचन्दनानि वा शाल्मलीवृन्तकृतं वा शीतकषायं मधुमधुकोपेतम्| मधुकप्रियङ्गुकट्वङ्गत्वग्दाडिमाङ्कुरकल्केन वा दधियुतां यवागूं खलकं वा| बिल्वकपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा| मधुयुक्तान् वा लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादिगणान् क्वा थादिषु पृथक्कल्पितान्| श्यामादिमहाकषायं वा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlarte visheShaH (15) · Śloka 15
ശൂലാര്ത്തസ്തു രൂക്ഷകോഷ്ഠോ ഘൃതം സക്ഷാരം പിബേത്| ക്ഷീരം വാ ബൃഹതീബലാംശുമതീകച്ഛുരാമൂലസിദ്ധം മധുകകട്വങ്ഗാജമോ ദശര്കരാവചൂര്ണിതം സതൈലക്ഷൌദ്രമ്| ക്ഷീരമേവ വാ ധാരോഷ്ണമ്||൧൫||
शूलार्त्तस्तु रूक्षकोष्ठो घृतं सक्षारं पिबेत्| क्षीरं वा बृहतीबलांशुमतीकच्छुरामूलसिद्धं मधुककट्वङ्गाजमो दशर्करावचूर्णितं सतैलक्षौद्रम्| क्षीरमेव वा धारोष्णम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavati virekaH (16) · Śloka 16
ബലവാന് വിബദ്ധമലോ വിരേകാര്ഥം ത്രിഫലാചൂര്ണയുക്തം വാ പലാശഫലക്വാഥസിദ്ധം വാ പയഃ പീത്വാ പയ ഏവ കവോഷ്ണ മനുപിബേത്| ഏവമേവ ച ത്രായമാണയാ ശൃതമ്| തതോ നിസ്സൃതേ ശകൃതി പുരാണേऽതിസാരഃ ശാന്തിമേതി||൧൬||
बलवान् विबद्धमलो विरेकार्थं त्रिफलाचूर्णयुक्तं वा पलाशफलक्वाथसिद्धं वा पयः पीत्वा पय एव कवोष्ण मनुपिबेत्| एवमेव च त्रायमाणया शृतम्| ततो निस्सृते शकृति पुराणेऽतिसारः शान्तिमेति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuvAsanam (17) · Śloka 17
സ്രുതദോഷസ്യ ച സംസര്ജനകാലേ ശൂലം ചേദനുവര്തേത തതോ ബില്വ മധുകശതാഹ്വാദ്വയഗര്ഭം സക്ഷീരം തൈലചതുര്ഗുണം സര്പിരനുവാസനം ദദ്യാത്||൧൭||
स्रुतदोषस्य च संसर्जनकाले शूलं चेदनुवर्तेत ततो बिल्व मधुकशताह्वाद्वयगर्भं सक्षीरं तैलचतुर्गुणं सर्पिरनुवासनं दद्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana picchAbastiH (18) · Śloka 18
തതഃ സമ്യക്കൃതായാമപി സംസര്ഗ്യാമതീസാരാനുബന്ധേ പിച്ഛാ ബസ്തയോ യോജ്യഃ| ശാല്മലീവൃന്താന്യാര്ദ്രദര്ഭൈര്വേഷ്ടയിത്വാ കൃഷ്ണമൃദാവലിപ്യ ഗോമയാഗ്നിനാ സ്വേദയേത്| ശുഷ്കായാം മൃദി സ്വിന്നാനി ജ്ഞാത്വാ വൃന്താന്യുലൂഖലേ സമാപോഥ്യ തേഷാം മുഷ്ടി സമ്മിതം പിണ്ഡം ക്ഷീരപ്രസ്ഥേ വിമര്ദയേത്| തതസ്തേന പയസാ പൂതേന സഘൃതതൈലേന മധുമധുകകല്കയുക്തേനാസ്ഥാപയേത്| പ്രത്യാഗതേ ച സ്നാതഃ പയസാ കച്ഛുരാശൃതേന ജാങ്ഗലര സൈര്വാऽശ്നീയാത്| ഏഷ പിച്ഛാബസ്തിഃ പിത്തരക്താതിസാര ഗ്രഹണീഗുല്മശോഷജ്വരാന് വിരേചനാസ്ഥാപനാതിയോഗം ച ശമ യതി||൧൮||
ततः सम्यक्कृतायामपि संसर्ग्यामतीसारानुबन्धे पिच्छा बस्तयो योज्यः| शाल्मलीवृन्तान्यार्द्रदर्भैर्वेष्टयित्वा कृष्णमृदावलिप्य गोमयाग्निना स्वेदयेत्| शुष्कायां मृदि स्विन्नानि ज्ञात्वा वृन्तान्युलूखले समापोथ्य तेषां मुष्टि सम्मितं पिण्डं क्षीरप्रस्थे विमर्दयेत्| ततस्तेन पयसा पूतेन सघृततैलेन मधुमधुककल्कयुक्तेनास्थापयेत्| प्रत्यागते च स्नातः पयसा कच्छुराशृतेन जाङ्गलर सैर्वाऽश्नीयात्| एष पिच्छाबस्तिः पित्तरक्तातिसार ग्रहणीगुल्मशोषज्वरान् विरेचनास्थापनातियोगं च शम यति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puTapAkaprayogaH (19) · Śloka 19
ചിരോത്ഥിതം ത്വതീസാരമവേദനം പക്വമപ്യശാമ്യന്തം പുട പാകൈരുപാചരേത്| അരലുത്വക്കല്കം കാശ്മര്യപത്രപ്രച്ഛന്നം പുടപാകവിധിനാ പാചയേത്| തദ്രസം സുശീതം മധുയുതം പിബേത്| വടാദിത്വക്പ്രരോഹകല്കമപ്യേവം കല്പയേത്| അഥവാ തിത്തിരി മപനീതാന്ത്രപിച്ഛം ന്യഗ്രോധാദേര്വല്കലസ്യ പ്രരോഹാണാം വാ കല്കേന പൂരയിത്വാ പൂര്വവത് പുടപാകം കുര്യാത്| തതസ്തസ്മാ ദ്രസമാദായ സിതാക്ഷൌദ്രയുക്തം പായയേത്| അനേന സര്വേ ജാങ്ഗല സത്വാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൯||
चिरोत्थितं त्वतीसारमवेदनं पक्वमप्यशाम्यन्तं पुट पाकैरुपाचरेत्| अरलुत्वक्कल्कं काश्मर्यपत्रप्रच्छन्नं पुटपाकविधिना पाचयेत्| तद्रसं सुशीतं मधुयुतं पिबेत्| वटादित्वक्प्ररोहकल्कमप्येवं कल्पयेत्| अथवा तित्तिरि मपनीतान्त्रपिच्छं न्यग्रोधादेर्वल्कलस्य प्ररोहाणां वा कल्केन पूरयित्वा पूर्ववत् पुटपाकं कुर्यात्| ततस्तस्मा द्रसमादाय सिताक्षौद्रयुक्तं पाययेत्| अनेन सर्वे जाङ्गल सत्वा व्याख्याताः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre kShIraprayogaH (20) · Śloka 20
യസ്തു പിത്താതിസാരീ പിത്തലാന്യാസേവേത തസ്യ പിത്തമതിവൃദ്ധം രക്താതിസാരം തൃഡ്ദാഹമോഹജ്വരശൂലപായുപാകാംശ്ച കരോതി| തത്ര ക്ഷീരമാജം ന്യഗ്രോധാദിപ്രസവശൃതം സിതാമധുയുക്തമാഹാരേ ഗുദപ്രക്ഷാലനേ ച വിദധ്യാത്| തദ്വിധം വാ സര്പിഃ സപയസ്കം പിബേത്| ക്ഷീരോത്ഥം വാ സര്പിഃ ക്ഷീരാനുപാനം കപിഞ്ജലരസാശീ ക്ഷീരാശീ വാ ലിഹ്യാത്||൨൦||
यस्तु पित्तातिसारी पित्तलान्यासेवेत तस्य पित्तमतिवृद्धं रक्तातिसारं तृड्दाहमोहज्वरशूलपायुपाकांश्च करोति| तत्र क्षीरमाजं न्यग्रोधादिप्रसवशृतं सितामधुयुक्तमाहारे गुदप्रक्षालने च विदध्यात्| तद्विधं वा सर्पिः सपयस्कं पिबेत्| क्षीरोत्थं वा सर्पिः क्षीरानुपानं कपिञ्जलरसाशी क्षीराशी वा लिह्यात्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre prayogAntarANi (21) · Śloka 21
സല്ലകീപ്രിയങ്ഗുതിനിശശാല്മലീപ്ലക്ഷത്വക്സംസൃഷ്ടം സിദ്ധം വാ സക്ഷൌദ്രം ക്ഷീരം പിബേത്| യഷ്ടീലോധ്രശാരിവാഭിര്വാ ശൃതം സമധുസിതമ്| തദ്വത് കൃഷ്ണതിലസമങ്ഗോത്പലയഷ്ടീമധുഭിഃ ശശകപിഞ്ജലപാരാവതതണ്ഡൂലീയകമുദ്ഗകാശ്മര്യബീജാ ദിരസാംശ്ച സേവേത| ഘൃതഭൃഷ്ടം വാ രക്തമാജം മാര്ഗം വാ| പൂര്വോക്താന് വാ പുടപാകാന് മധുകകൃഷ്ണമൃത്തികാശങ്ഖ കല്കം വാ സരുധിരം പിബേത് തണ്ഡുലോദകേന| തേന വാ സമാ ക്ഷികം ഫലിനീകല്കമ്| അഥവാ സസിതാക്ഷൌദ്രം ചന്ദനമ്| ഏതേ ഹി പ്രയോഗാഃ തൃഷ്ണാദിപ്രശമനാ രക്താതിയോഗഘ്നാശ്ച| വാതോത്തരസ്തു ശതാവരീഘൃതം ലിഹ്യാത്| സശര്കരം വാ നവ നീതമ്| പിച്ഛിലസ്വരസസാധിതം വാ സര്പിഃ| ലാക്ഷാ പിപ്പലീശൃങ്ഗീവേരകടുകേന്ദ്രയവദാര്വീത്വഗ്ഭിര്ഘൃതം സിദ്ധം പേയാ മണ്ഡേന പീതമതിസാരം ത്രിദോഷമപി വാരയേത്||൨൧||
सल्लकीप्रियङ्गुतिनिशशाल्मलीप्लक्षत्वक्संसृष्टं सिद्धं वा सक्षौद्रं क्षीरं पिबेत्| यष्टीलोध्रशारिवाभिर्वा शृतं समधुसितम्| तद्वत् कृष्णतिलसमङ्गोत्पलयष्टीमधुभिः शशकपिञ्जलपारावततण्डूलीयकमुद्गकाश्मर्यबीजा दिरसांश्च सेवेत| घृतभृष्टं वा रक्तमाजं मार्गं वा| पूर्वोक्तान् वा पुटपाकान् मधुककृष्णमृत्तिकाशङ्ख कल्कं वा सरुधिरं पिबेत् तण्डुलोदकेन| तेन वा समा क्षिकं फलिनीकल्कम्| अथवा ससिताक्षौद्रं चन्दनम्| एते हि प्रयोगाः तृष्णादिप्रशमना रक्तातियोगघ्नाश्च| वातोत्तरस्तु शतावरीघृतं लिह्यात्| सशर्करं वा नव नीतम्| पिच्छिलस्वरससाधितं वा सर्पिः| लाक्षा पिप्पलीशृङ्गीवेरकटुकेन्द्रयवदार्वीत्वग्भिर्घृतं सिद्धं पेया मण्डेन पीतमतिसारं त्रिदोषमपि वारयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktAtisAre picchAbastyanuvAsanam (22) · Śloka 22
യദാ പുനര്വായുനാ വിഡ്ബദ്ധം സശോണിതമല്പാല്പം സഫേനം കൃച്ഛ്രാദുപവേശ്യതേ തദാ പൂര്വോക്തം പിച്ഛാബസ്തിം ദദ്യാത്| മധുരൌഷധസിദ്ധേന ച സര്പിഷാऽനുവാസയേത്| പ്രായേണ ഹി ദുര്ബലഗുദാ ഗുദാശ്രയാമയിനോ ഭവന്തി| വിശേഷതശ്ചിര കാലാതീസാരിണഃ| അതിസാരാതിപ്രവൃത്തൌ സ്വസ്ഥാനബലവൃദ്ധോ വായുഃ പിത്തമനു ബലമവാപ്യ ദുര്ജയതരോ ഭവതി| തസ്മാ ത്തോഷാമഭീക്ഷ്ണമനുവാസം പ്രയുഞ്ജീത||൨൨||
यदा पुनर्वायुना विड्बद्धं सशोणितमल्पाल्पं सफेनं कृच्छ्रादुपवेश्यते तदा पूर्वोक्तं पिच्छाबस्तिं दद्यात्| मधुरौषधसिद्धेन च सर्पिषाऽनुवासयेत्| प्रायेण हि दुर्बलगुदा गुदाश्रयामयिनो भवन्ति| विशेषतश्चिर कालातीसारिणः| अतिसारातिप्रवृत्तौ स्वस्थानबलवृद्धो वायुः पित्तमनु बलमवाप्य दुर्जयतरो भवति| तस्मा त्तोषामभीक्ष्णमनुवासं प्रयुञ्जीत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gudadAhe visheShaH (23) · Śloka 23
ഗുദദാഹേ പുനഃ പടോലമധുകമധൂകക്ഷീരിവൃക്ഷാദികഷായേണ സഘൃതശര്കരാക്ഷൌദ്രേണ വാ ഗുദം തദാസന്നാശ്ച പ്രദേശാന് സിഞ്ചേത്| ശതധൌതാദിഭിര്ഘൃതൈശ്ച പിചൂനഭ്യങ്ഗാംശ്ച ദദ്യാത്| പടോലാദീനാമേവ ച കല്കേന സഘൃതേന പ്രദിഹ്യാത്| തച്ചൂര്ണൌ ര്ധാതകീലോധ്രമാഷചൂര്ണേന ച പായുദ്വാരമവചൂര്ണയേത്| ഏവമേവ ച ശൂലേ വാതഹരതൈലപ്രദേഹൈരുപാചരേത്| യഃ പുനരേവമപി പിത്ത ലാന്യാസേവേത സ ശീഘ്രം ഗുദവലീഷു പക്വാസു വ്യാപദ്യതേ||൨൩||
गुददाहे पुनः पटोलमधुकमधूकक्षीरिवृक्षादिकषायेण सघृतशर्कराक्षौद्रेण वा गुदं तदासन्नाश्च प्रदेशान् सिञ्चेत्| शतधौतादिभिर्घृतैश्च पिचूनभ्यङ्गांश्च दद्यात्| पटोलादीनामेव च कल्केन सघृतेन प्रदिह्यात्| तच्चूर्णौ र्धातकीलोध्रमाषचूर्णेन च पायुद्वारमवचूर्णयेत्| एवमेव च शूले वातहरतैलप्रदेहैरुपाचरेत्| यः पुनरेवमपि पित्त लान्यासेवेत स शीघ्रं गुदवलीषु पक्वासु व्यापद्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (24) · Śloka 24
ശ്ലേഷ്മാതീസാരം തു പ്രാഗേവ നിതരാമാമപാചനാര്ഥം ലങ്ഹ്ഘനേന സാധയേത്| അനുബന്ധേ ച പിബേത് കഷായം മുസ്താഭയാശുണ്ഠീ ബില്വശലാടൂനാമ്| വചാവിഡങ്ഗഭൂതീകദേവാദാരുണാം വാ| പാഥാതിവിഷാകുഷ്ഠചവ്യകടുരോഹിണീനാം വാ| ചിത്രക പിപ്പലീദ്വയപിപ്പലീമൂലാനാം വാ| സുഖാമ്ബുനാ വാ ഹിങ്ഗ്വാ ദ്യലസകോക്തമ്| പഥ്യാസൈന്ധവശുണ്ഠീചൂര്ണം വാ ലിഹ്യാദ്വാ ത്രികടുചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രശര്കരോപേതമ്| കപിത്ഥം ക്ഷൌദ്രേണ വാ| കട്ഫലം വ പിപ്പലീര്വാ| പുര്വവച്ച സര്വം വാതപിത്താമരക്ത സംസര്ഗമപേക്ഷ്യ യഥായഥമുപകല്പയേത്| സശൂലപ്രവാഹികസ്യ ച നിരാമസ്യ വാതേऽധികേ വചാബില്വപിപ്പലീകുഷ്ഠശതാ ഹ്വാകല്കയുക്തം സലവണം പിച്ഛാബസ്തിമനുവാസനം ച കോഷ്ണേന ബില്വതൈലേന ബഹുശോ വചാദിഗര്ഭേണ വാ തൈലേനേതി||൨൪||
श्लेष्मातीसारं तु प्रागेव नितरामामपाचनार्थं लङ्ह्घनेन साधयेत्| अनुबन्धे च पिबेत् कषायं मुस्ताभयाशुण्ठी बिल्वशलाटूनाम्| वचाविडङ्गभूतीकदेवादारुणां वा| पाथातिविषाकुष्ठचव्यकटुरोहिणीनां वा| चित्रक पिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलानां वा| सुखाम्बुना वा हिङ्ग्वा द्यलसकोक्तम्| पथ्यासैन्धवशुण्ठीचूर्णं वा लिह्याद्वा त्रिकटुचूर्णं क्षौद्रशर्करोपेतम्| कपित्थं क्षौद्रेण वा| कट्फलं व पिप्पलीर्वा| पुर्ववच्च सर्वं वातपित्तामरक्त संसर्गमपेक्ष्य यथायथमुपकल्पयेत्| सशूलप्रवाहिकस्य च निरामस्य वातेऽधिके वचाबिल्वपिप्पलीकुष्ठशता ह्वाकल्कयुक्तं सलवणं पिच्छाबस्तिमनुवासनं च कोष्णेन बिल्वतैलेन बहुशो वचादिगर्भेण वा तैलेनेति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (25) · Śloka 25
ഭവതി ചാത്ര സ്വസ്ഥാനേ മാരുതോऽവശ്യം വര്ധതേ കഫസംക്ഷയാത്| സ വൃദ്ധഃ സഹസാ ഹന്യാത്തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൨൫||
भवति चात्र स्वस्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसंक्षयात्| स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhayajashokajayoH kriyA (26) · Śloka 26
ഭീശോകാഭ്യാമപി മരുച്ഛീഘ്രം കുപ്യത്യതസ്തയോഃ| കാര്യാ ക്രിയാ വാതഹരാ ഹര്ശണാശ്വാസനാനി ച||൨൬||
भीशोकाभ्यामपि मरुच्छीघ्रं कुप्यत्यतस्तयोः| कार्या क्रिया वातहरा हर्शणाश्वासनानि च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vigatAtisAra lakShaNam (27) · Śloka 27
യസ്യോച്ചാരാദ്വിനാ മൂത്രം പവനോ വാ പ്രവര്തതേ| ദീപ്താഗ്നേര്ലഘുകോഷ്ഠസ്യ ശാന്തസ്തസ്യോദരാമയഃ||൨൭||
यस्योच्चाराद्विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते| दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMkShepeto punaH kramasmaraNam (28) · Śloka 28
ആമസ്യ പാകോ മലസംഗ്രഹോऽനു ന സംഗ്രഹേ രുഗ്ഗുദനാഭിജന്മാ| വിലങ്ഘനൈര്ഗ്രാഹിഭിരീരണഘ്നൈഃ ക്രമേണ തൈസ്തൈര്വിധിഭിര്വിധേയഃ||൨൮||
आमस्य पाको मलसंग्रहोऽनु न संग्रहे रुग्गुदनाभिजन्मा| विलङ्घनैर्ग्राहिभिरीरणघ्नैः क्रमेण तैस्तैर्विधिभिर्विधेयः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purIShabandhahetuH (29) · Śloka 29
ന രിക്തകോഷ്ഠസ്യ പുരീഷബന്ധോ ന രൂക്ഷകുക്ഷേഃ സുഹിതസ്യ ചാതി| പിത്താസ്രതോऽന്യത്ര ച ചാതിശീതൈര ത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണൈര്ന കദാചിദേവ||൨൯||
न रिक्तकोष्ठस्य पुरीषबन्धो न रूक्षकुक्षेः सुहितस्य चाति| पित्तास्रतोऽन्यत्र च चातिशीतैर त्युष्णतीक्ष्णैर्न कदाचिदेव||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikopayogI kalpanAsaMgrahaH (11) · Śloka 11
ഖലരസദാധികാ യമകദാഡിമസാരകൃതാ ദധി സഗുഡം പയോऽസിതതിലാശ്ച സുജര്ജരിതാഃ| സലവണമാരുതഘ്നഗണസാധിതതൈലമലം ഘൃതമപി വാ പ്രവാഹണകൃതാം വിജയേദ്രുജാമ്||൩൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വഗ്ഭടസ്യ കൃതാവ ഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേऽതീസാര ചികിത്സിതന്നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||
खलरसदाधिका यमकदाडिमसारकृता दधि सगुडं पयोऽसिततिलाश्च सुजर्जरिताः| सलवणमारुतघ्नगणसाधिततैलमलं घृतमपि वा प्रवाहणकृतां विजयेद्रुजाम्||३०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थानेऽतीसार चिकित्सितन्नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon