Adhikarana atha grahaNIdoShacikitsitannAma dvAdasho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō grahaṇīdōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atideshenAdAvajIrNAdicikitsAnirdeshaH (2) · Śloka 2
grahaṇisamāśritaṁ dōṣamādāvēva yathāsvamajīrṇānusāratō mātrāśītōyōktavidhānēnōpakramēta| athātīsāravidhinā ca||2||
ग्रहणिसमाश्रितं दोषमादावेव यथास्वमजीर्णानुसारतो मात्राशीतोयोक्तविधानेनोपक्रमेत| अथातीसारविधिना च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmapAcanam (3) · Śloka 3
āmapācanārthaṁ pibēnmustātiviṣāviśvabhēṣajakvātham| taccūrṇaṁ vā sukhōdakēna tēna vā śuṇṭhīm| tadvadvacādivargaṁ sasaindhavam| vāruṇīmaṇḍēna vā gulmavidhyuktaṁ trila vaṇādicūrṇam||3||
आमपाचनार्थं पिबेन्मुस्तातिविषाविश्वभेषजक्वाथम्| तच्चूर्णं वा सुखोदकेन तेन वा शुण्ठीम्| तद्वद्वचादिवर्गं ससैन्धवम्| वारुणीमण्डेन वा गुल्मविध्युक्तं त्रिल वणादिचूर्णम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapravAhaNAdiShu visheShaH (4) · Śloka 4
sapravāhē vā varcasi cūrṇīkr̥tān biḍlavaṇayuktān bilvamadhyanāgaracitrakān dāḍimāmbhasā sakaphē vā| atimātra āmaśūlē'lasakōktaṁ hiṅgvādimuṣṇāmbhasā pibēt| chardiśūlānāhānugranthiṣu tu maricājājisauvarca lābhayāḥ| sapittakaphē cāmē kaṭukēndrayavapāṭhāpippalī mūlavacābhayānāgarāṇi kvathitāni cūrṇitāni vā||4||
सप्रवाहे वा वर्चसि चूर्णीकृतान् बिड्लवणयुक्तान् बिल्वमध्यनागरचित्रकान् दाडिमाम्भसा सकफे वा| अतिमात्र आमशूलेऽलसकोक्तं हिङ्ग्वादिमुष्णाम्भसा पिबेत्| छर्दिशूलानाहानुग्रन्थिषु तु मरिचाजाजिसौवर्च लाभयाः| सपित्तकफे चामे कटुकेन्द्रयवपाठापिप्पली मूलवचाभयानागराणि क्वथितानि चूर्णितानि वा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanaM pAna~jca (5) · Śloka 5
bhōjanakālē ca pañcakōlaparigr̥hītaṁ paṭulaghudīpanīyaṁ pēyādikamupakalpayēt| pēyāṁ vā nāgarāti viṣābhyāṁ takra dāḍimavr̥kṣāmlāṇām| pānē ca takramastvāranālamadirā riṣṭānatīsāranirdiṣṭaṁ cāmbu||5||
भोजनकाले च पञ्चकोलपरिगृहीतं पटुलघुदीपनीयं पेयादिकमुपकल्पयेत्| पेयां वा नागराति विषाभ्यां तक्र दाडिमवृक्षाम्लाणाम्| पाने च तक्रमस्त्वारनालमदिरा रिष्टानतीसारनिर्दिष्टं चाम्बु||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana takrAriShTaH (6) · Śloka 6
yavānīpathyāmalakamaricāni tripalikāni lavaṇapañcakaṁ ca palāṁśakamēkataścūrṇayitvā kaṁsē sadyōmathitasyānusunu yāt| tatō vyaktāmlakaṭukaṁ jātaṁ pibēt| ēṣa takrāriṣṭaḥ paramagnidīpanō'rśōgulmajaṭharaśvāyathukr̥mipramēhaharaḥ||6||
यवानीपथ्यामलकमरिचानि त्रिपलिकानि लवणपञ्चकं च पलांशकमेकतश्चूर्णयित्वा कंसे सद्योमथितस्यानुसुनु यात्| ततो व्यक्ताम्लकटुकं जातं पिबेत्| एष तक्रारिष्टः परमग्निदीपनोऽर्शोगुल्मजठरश्वायथुकृमिप्रमेहहरः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana takraprayogaprashaMsA (7) · Śloka 7
api ca - grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṁ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam| kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam| vātē svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāttakraprayōgā yē jaṭharāṇāṁ tathārśasām| vihitā grahaṇīdōṣē sarvaśastān prayōjayēt||7||
अपि च - ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात्| पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्| कषायोष्णविकाशित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम्| वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहि तत्| तस्मात्तक्रप्रयोगा ये जठराणां तथार्शसाम्| विहिता ग्रहणीदोषे सर्वशस्तान् प्रयोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dADimAdicUrNamannapAne (8) · Śloka 8
dāḍimakapitthavr̥kṣāmlāmlīkānāṁ pr̥thak pr̥thak kuḍavaṁ lavaṇapañcakakuḍavaṁ tryūṣaṇatriphalaṁ śarkarāpalāṣṭakaṁ caikadhyaṁ cūrṇitamannapānē praṇītamajīrṇāruciśvāsaplīha gulmagrahaṇīhr̥tpāṇḍurōgaghnam|8|
दाडिमकपित्थवृक्षाम्लाम्लीकानां पृथक् पृथक् कुडवं लवणपञ्चककुडवं त्र्यूषणत्रिफलं शर्करापलाष्टकं चैकध्यं चूर्णितमन्नपाने प्रणीतमजीर्णारुचिश्वासप्लीह गुल्मग्रहणीहृत्पाण्डुरोगघ्नम्|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ghRutayogaH ( agnighRutam ) (8) · Śloka 8
paripakvāmañca mārutagrahaṇīrōgiṇamagnisandhu kṣaṇārthaṁ sarpiḥ pāyayēt| dvipañcamūlapañcakōlasaralasuradārusurabhi gajapippalīśaṇabījayavakōlakulatthānmastunāranālēna vā pācayēt| tēna pādāvaśēṣēṇa pañcalavaṇadvikṣārāmla badarayuktaṁ sarpairvipakvamathavā saindhavavyōṣakṣāradvayapañca mūlābhayārāsnājājīgranthikaśaṭhīviḍaṅgagarbhamārdrakamātu luṅgakōlāmlīkādāḍimasvarasaśuṣkamūlakakvāthama stutakraśuktaprasannā sauvīrakatuṣōdakāranālōpētaṁ parama gnidīpanamagnighr̥tākhyam||8||
परिपक्वामञ्च मारुतग्रहणीरोगिणमग्निसन्धु क्षणार्थं सर्पिः पाययेत्| द्विपञ्चमूलपञ्चकोलसरलसुरदारुसुरभि गजपिप्पलीशणबीजयवकोलकुलत्थान्मस्तुनारनालेन वा पाचयेत्| तेन पादावशेषेण पञ्चलवणद्विक्षाराम्ल बदरयुक्तं सर्पैर्विपक्वमथवा सैन्धवव्योषक्षारद्वयपञ्च मूलाभयारास्नाजाजीग्रन्थिकशठीविडङ्गगर्भमार्द्रकमातु लुङ्गकोलाम्लीकादाडिमस्वरसशुष्कमूलकक्वाथम स्तुतक्रशुक्तप्रसन्ना सौवीरकतुषोदकारनालोपेतं परम ग्निदीपनमग्निघृताख्यम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgastyaM ghRutam (9) · Śloka 9
athavā cavyacitrakapāṭhātējōvatīpippalīmūlāni kuḍa vōnmitāni mustādvikuḍavamāsphōtajātīnimbasaptacchadā śvamārakarkōṭakapaṭōlapallavānāñca muṣṭiṁ muṣṭimantarnakha mudakadrōṇē paktvā pādāvaśēśamavatārayēt| ardhapalōnmitā ñcātra cātra kalkitāṁ dadyādativiṣāṁ kr̥ṣṇāsārivābhadrāśca dvipalāṁśaṁ saindhavaṁ biḍaṁ yavakṣārañca māgadhikāyāścatuṣpa lapātraṁ ca ghr̥tasya| ētadagastyanirmitamalamanalajananam||9||
अथवा चव्यचित्रकपाठातेजोवतीपिप्पलीमूलानि कुड वोन्मितानि मुस्ताद्विकुडवमास्फोतजातीनिम्बसप्तच्छदा श्वमारकर्कोटकपटोलपल्लवानाञ्च मुष्टिं मुष्टिमन्तर्नख मुदकद्रोणे पक्त्वा पादावशेशमवतारयेत्| अर्धपलोन्मिता ञ्चात्र चात्र कल्कितां दद्यादतिविषां कृष्णासारिवाभद्राश्च द्विपलांशं सैन्धवं बिडं यवक्षारञ्च मागधिकायाश्चतुष्प लपात्रं च घृतस्य| एतदगस्त्यनिर्मितमलमनलजननम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana analoddIpanottaraH kramaH (10) · Śloka 10
uddīpitē tu kiñcidanalē vibaddhamalamāsthāpayēt| tatō jitē mātariśvani srastadōṣamēraṇḍatailēna tilvakasarpiṣā vā kṣāravatā miśrakasnēhēna vā virēcayēt| kr̥tasaṁsargakramaṁ ca baddhavarcasamanuvāsayēdvātaharadīpanīyāmladravyasiddhēna tailēna| tataḥ punarapi laghvannabhōjanaḥ sarpirēva yathāgni balamalpaśō'vacārayēt| agnighr̥taṁ ca chardivibandhaśūla śvāsakāsinaḥ sabījapūrakarasam| abhyaṅgārthaṁ ca taila magnighr̥tauṣadhaiḥ sādhayēt| anilakaphasaṁsargē tu cūrṇamēṣā mēvauṣadhānāmuṣṇōdakēna pibēt||10||
उद्दीपिते तु किञ्चिदनले विबद्धमलमास्थापयेत्| ततो जिते मातरिश्वनि स्रस्तदोषमेरण्डतैलेन तिल्वकसर्पिषा वा क्षारवता मिश्रकस्नेहेन वा विरेचयेत्| कृतसंसर्गक्रमं च बद्धवर्चसमनुवासयेद्वातहरदीपनीयाम्लद्रव्यसिद्धेन तैलेन| ततः पुनरपि लघ्वन्नभोजनः सर्पिरेव यथाग्नि बलमल्पशोऽवचारयेत्| अग्निघृतं च छर्दिविबन्धशूल श्वासकासिनः सबीजपूरकरसम्| अभ्यङ्गार्थं च तैल मग्निघृतौषधैः साधयेत्| अनिलकफसंसर्गे तु चूर्णमेषा मेवौषधानामुष्णोदकेन पिबेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajagrahaNIcikitsA, tatrAdau pittaharaNam (11) · Śloka 11
pittaduṣṭāyāṁ tu grahaṇyāṁ svasthānagatamutkliṣṭaṁ dravamanala nirvāpaṇaṁ pittamāsthāpanēna vamanēna vā nirharēt| tiktalaghu dravyaiśca kr̥tasaṁsarjanasya dōṣaśēṣaśamanārthaṁ madhunāvalēhya muṣṇāmbunā vā pātuṁ praṇayēt||11||
पित्तदुष्टायां तु ग्रहण्यां स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टं द्रवमनल निर्वापणं पित्तमास्थापनेन वमनेन वा निर्हरेत्| तिक्तलघु द्रव्यैश्च कृतसंसर्जनस्य दोषशेषशमनार्थं मधुनावलेह्य मुष्णाम्बुना वा पातुं प्रणयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrvAcUrNam ( tiktakashcUrNaH ) (12) · Śloka 12
mūrvākirātatiktaparpaṭakavacācandanamustatrikaṭukatrāya māṇāyavānīkaliṅgatvakphalakaṭurōhiṇīdēvadārudārvītva kapadmakōśīrāriṣṭapaṭōlapatrātiviṣāsaurāṣṭrītvagēlāmadhu śigrubījacūrṇam| ayaṁ hi grahaṇīdōṣaśūlātisārapāṇḍu hr̥drōgagulmajvarapramēhakāmilāmukharōgārōcakanibarhaṇaḥ||12||
मूर्वाकिराततिक्तपर्पटकवचाचन्दनमुस्तत्रिकटुकत्राय माणायवानीकलिङ्गत्वक्फलकटुरोहिणीदेवदारुदार्वीत्व कपद्मकोशीरारिष्टपटोलपत्रातिविषासौराष्ट्रीत्वगेलामधु शिग्रुबीजचूर्णम्| अयं हि ग्रहणीदोषशूलातिसारपाण्डु हृद्रोगगुल्मज्वरप्रमेहकामिलामुखरोगारोचकनिबर्हणः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUnimbAdicUrNam (13) · Śloka 13
bhūnimbatrikaṭukāmustēndrayavāḥ samāścitrakabhāgau dvau kuṭajatvagbhāgāśca ṣōḍaśa sarvamēkatra cūrṇitaṁ saguḍaśītō dakaṁ pītaṁ samānaṁ pūrvēṇa||13||
भूनिम्बत्रिकटुकामुस्तेन्द्रयवाः समाश्चित्रकभागौ द्वौ कुटजत्वग्भागाश्च षोडश सर्वमेकत्र चूर्णितं सगुडशीतो दकं पीतं समानं पूर्वेण||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAgarAdicUrNam (14) · Śloka 14
nāgararasāñjanātiviṣādhātakīghanapāṭhākaliṅgatvagbī jabilvakaṭukāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbupītāḥ pittagrahaṇī vikāraṁ raktātisāramarśāṁsi sapravāhikaṁ gudaśūlaṁ ca vyapōhati||14||
नागररसाञ्जनातिविषाधातकीघनपाठाकलिङ्गत्वग्बी जबिल्वकटुकाः सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुपीताः पित्तग्रहणी विकारं रक्तातिसारमर्शांसि सप्रवाहिकं गुदशूलं च व्यपोहति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnisthairyArthaM ghRutam (15) · Śloka 15
tataścaivaṁ śamitapittōdrēkasyāgnēḥ sthirīkaraṇāya sarpiḥ pūrvōktamūrvādikvāthēna sārivāsphōtasaptaparṇāṭarūṣakē ndrayavavīrābhūnimbadhānyanyagrōdhāśvatthōdumbaraplakṣōpaku lyānīlōtpalagarbhasiddhaṁ pānāya prayuñjīta kuṣṭhōktaṁ vā tiktakam||15||
ततश्चैवं शमितपित्तोद्रेकस्याग्नेः स्थिरीकरणाय सर्पिः पूर्वोक्तमूर्वादिक्वाथेन सारिवास्फोतसप्तपर्णाटरूषके न्द्रयववीराभूनिम्बधान्यन्यग्रोधाश्वत्थोदुम्बरप्लक्षोपकु ल्यानीलोत्पलगर्भसिद्धं पानाय प्रयुञ्जीत कुष्ठोक्तं वा तिक्तकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmagrahaNIcikitsA (16) · Śloka 16
ślēṣmaduṣṭāyāṁ punargrahaṇyāṁ māgadhikāsiddhārthakalkatī kṣṇēna madanaphalakaṣāyēṇa punaḥ punarvāmayēt| abdhāturhi pravr̥ddhastējō nirvāpayāti| tataḥ kr̥tapēyādikramasya lava ṇakṣārāmlakaṭukōtkaṭairyathōktairannapānauṣadhairanalamuttējayēt||16||
श्लेष्मदुष्टायां पुनर्ग्रहण्यां मागधिकासिद्धार्थकल्कती क्ष्णेन मदनफलकषायेण पुनः पुनर्वामयेत्| अब्धातुर्हि प्रवृद्धस्तेजो निर्वापयाति| ततः कृतपेयादिक्रमस्य लव णक्षाराम्लकटुकोत्कटैर्यथोक्तैरन्नपानौषधैरनलमुत्तेजयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ma~jjiShThAdyAsavaH (17) · Śloka 17
mañjiṣṭhācitrakāruṣkarakr̥mighnamadhūkapuṣpāṇi kramāt dvikuḍavārdhāddhāḍhakāḍhakārdhadrōṇadrōṇāṁśānyapāṁ dōṇatrayē kvāthayēt| drōṇaśēṣaśca pūtaśītaḥ sa niryūhō madhudviprastha vāṁścandanōśīrasūkṣmailāgarurūṣitaṁ jatusr̥taṁ ghr̥takumbhama dhyuṣitō māsamāsavaḥ| sarvadōṣaghnō'gnijananō br̥ṁhaṇaḥ śōṣakuṣṭhakilāsapramēhānāhagulmapāṇḍuhr̥drōga jicca||17||
मञ्जिष्ठाचित्रकारुष्करकृमिघ्नमधूकपुष्पाणि क्रमात् द्विकुडवार्धाद्धाढकाढकार्धद्रोणद्रोणांशान्यपां दोणत्रये क्वाथयेत्| द्रोणशेषश्च पूतशीतः स निर्यूहो मधुद्विप्रस्थ वांश्चन्दनोशीरसूक्ष्मैलागरुरूषितं जतुसृतं घृतकुम्भम ध्युषितो मासमासवः| सर्वदोषघ्नोऽग्निजननो बृंहणः शोषकुष्ठकिलासप्रमेहानाहगुल्मपाण्डुहृद्रोग जिच्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhUkapuShpAdyAsavAH (svarasAsavAH) (18) · Śloka 18
madhūkapuṣpāṇām svarasō'rdhāvaśēṣakvathitaḥ kṣaudrapāda yuktaḥ sarvathā samānaḥ pūrvēṇa| anēna drākṣēkṣukāśmarya phalasvarasāsavā vyākhyātāḥ||18||
मधूकपुष्पाणाम् स्वरसोऽर्धावशेषक्वथितः क्षौद्रपाद युक्तः सर्वथा समानः पूर्वेण| अनेन द्राक्षेक्षुकाश्मर्य फलस्वरसासवा व्याख्याताः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUlAsavaH (19) · Śloka 19
daśamūlavīrārajanītriphalājīvakarṣabhakāṇāṁ pr̥thak pr̥thak pañcapalān bhāgānapāṁvahē paktvā pādaśēṣē rasē śītibhūtē guḍatulādvayaṁ dadyādarśakuḍavaṁ ca mākṣikāttat pramāṇāṁśca cūrṇitān mustāpriyaṅgumañjiṣṭhāmadhukaviḍaṅgaplavaśābara lōdhrān ēṣō'rdhamāsasthitō mūlāsavō'yaṁ samānaḥ pūrvēṇaḥ||19||
दशमूलवीरारजनीत्रिफलाजीवकर्षभकाणां पृथक् पृथक् पञ्चपलान् भागानपांवहे पक्त्वा पादशेषे रसे शीतिभूते गुडतुलाद्वयं दद्यादर्शकुडवं च माक्षिकात्तत् प्रमाणांश्च चूर्णितान् मुस्ताप्रियङ्गुमञ्जिष्ठामधुकविडङ्गप्लवशाबर लोध्रान् एषोऽर्धमासस्थितो मूलासवोऽयं समानः पूर्वेणः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvRukShAdikShAraguDikAH (20) · Śloka 20
mahāvr̥kṣakāṇḍacatuṣpalaṁ dviguṇārkakāṇḍaṁ lavaṇatrayatripalaṁ pakvavārtākakuḍavaṁ citrakamūlapaladvayaṁ cāntardhūmaṁ dagdhvā vārtākarasēna guḍikāḥ kuryāt| tā bōjanōttaraṁ bhakṣitā grahaṇīdurnāmaviṣūcikālasakakāsaśvāsapīnasaplīha pāṇḍuśvayathumēhārōcakagulmaharāḥ||20||
महावृक्षकाण्डचतुष्पलं द्विगुणार्ककाण्डं लवणत्रयत्रिपलं पक्ववार्ताककुडवं चित्रकमूलपलद्वयं चान्तर्धूमं दग्ध्वा वार्ताकरसेन गुडिकाः कुर्यात्| ता बोजनोत्तरं भक्षिता ग्रहणीदुर्नामविषूचिकालसककासश्वासपीनसप्लीह पाण्डुश्वयथुमेहारोचकगुल्महराः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dashamUlAdikShAraguTikAH (21) · Śloka 21
daśamūlārkamūladantītrivr̥ccitrakāsphōtapāṭhārāsnāsnu hīkāṇḍānāṁ pr̥thagdaśapalān bhāgān kapālōdarē dagdhvā kṣāramudakadrōṇaiścaturbhiḥ kvāthayēt| pādāvaśēṣañca pūtaṁ punaḥ pādāvaśēṣamēva kvathitāvatāritaṁ guḍapalaśatōnmiśra madhiśrayēt| ghanībhavati ca tassmin suślakṣṇarajasāṁ vr̥ścikālīdvayayāvaśūkānāṁ triṁśatpalānyāvapēt| triṁśadēva vacābhayāvyōṣacitrakāṇām| dvipalañca pr̥thak pr̥thak hiṅgvamlavētasayōḥ| tatō'kṣamātrāḥ guḍikāḥ kr̥tvā yathābalamupayuktāḥ samānāḥ pūrvābhiradhikā vā|21|
दशमूलार्कमूलदन्तीत्रिवृच्चित्रकास्फोतपाठारास्नास्नु हीकाण्डानां पृथग्दशपलान् भागान् कपालोदरे दग्ध्वा क्षारमुदकद्रोणैश्चतुर्भिः क्वाथयेत्| पादावशेषञ्च पूतं पुनः पादावशेषमेव क्वथितावतारितं गुडपलशतोन्मिश्र मधिश्रयेत्| घनीभवति च तस्स्मिन् सुश्लक्ष्णरजसां वृश्चिकालीद्वययावशूकानां त्रिंशत्पलान्यावपेत्| त्रिंशदेव वचाभयाव्योषचित्रकाणाम्| द्विपलञ्च पृथक् पृथक् हिङ्ग्वम्लवेतसयोः| ततोऽक्षमात्राः गुडिकाः कृत्वा यथाबलमुपयुक्ताः समानाः पूर्वाभिरधिका वा|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atideshacikitsitam (21) · Śloka 21
arśōvihitāṁśca kṣāratakrāriṣṭān ghr̥tānyannapānañca sēvēt| vaṭpalaṁ bhallātakaghr̥taṁ dhānvantaraṁ ca||21||
अर्शोविहितांश्च क्षारतक्रारिष्टान् घृतान्यन्नपानञ्च सेवेत्| वट्पलं भल्लातकघृतं धान्वन्तरं च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtagrahaNyA~jcikitsAkramaH (22) · Śloka 22
sannipātē tu pañca karmāṇi kuryādyathāvasthaṁ vā grahaṇī cikitsitamiti||22||
सन्निपाते तु पञ्च कर्माणि कुर्याद्यथावस्थं वा ग्रहणी चिकित्सितमिति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AvasthikI cikitsA, alpAgneH prasekAdiShu (23) · Śloka 23
bhavati cātra- prasēkē ślaiṣmikē'lpāgnērdīpanaṁ rūkṣatiktakam| yōjyaṁ kr̥śasya vyatyāsāt snigdharūkṣaṁ kaphōdayē|23|
भवति चात्र- प्रसेके श्लैष्मिकेऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतिक्तकम्| योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्धरूक्षं कफोदये|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vividhAvasthAsu snehadIpanam (23) · Śloka 23
kṣīṇakṣāmaśarīsya dīpanaṁ snēhasaṁyutam| dīpanaṁ bahupittasya tiktaṁ madhurakairyutam| snēhō'mlalavaṇairyuktō bahuvātasya śasyatē| snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṁ snēhasamiddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| malamāṁsakaphē kṣīṇē mandāgniryōtisāryatē| sa pibētsarpiṣō mātrāṁ dīpanīyauṣadhairyutām| prasannō mārgamāpannaḥ svaṁ samānō'nilastathā| agnēḥ samīpacāritvādāśu prakurutē balam||23||
क्षीणक्षामशरीस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्| दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम्| स्नेहोऽम्ललवणैर्युक्तो बहुवातस्य शस्यते| स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्| नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि| मलमांसकफे क्षीणे मन्दाग्निर्योतिसार्यते| स पिबेत्सर्पिषो मात्रां दीपनीयौषधैर्युताम्| प्रसन्नो मार्गमापन्नः स्वं समानोऽनिलस्तथा| अग्नेः समीपचारित्वादाशु प्रकुरुते बलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakAThinyAdiShu dIpanavisheShaH (24) · Śloka 24
purīṣaṁ yastu kr̥cchrēṇa kāṭhinatvādvimuñcati| sa ghr̥taṁ lavaṇairyuktaṁ narō'nnāvagrahaṁ pibēt| raukṣyānmandē'nalē sarpistailaṁ vā dīpanaiḥ pibēt| kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mandē snēhātipānataḥ||24||
पुरीषं यस्तु कृच्छ्रेण काठिनत्वाद्विमुञ्चति| स घृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्| रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तैलं वा दीपनैः पिबेत्| क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAvartAdiShu dIpanasnehavisheShaH (25) · Śloka 25
udāvartāttu yōktavyā nirūhasnēhabastayaḥ| dōṣātivr̥ddhyā mandē'gnau saṁśuddhē'nnavidhiṁ carēt| vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva tu dīpanam| adhvōpavāsakṣāmatvairyavāgvā pāyayēt ghr̥tam| annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca tat||25||
उदावर्तात्तु योक्तव्या निरूहस्नेहबस्तयः| दोषातिवृद्ध्या मन्देऽग्नौ संशुद्धेऽन्नविधिं चरेत्| व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम्| अध्वोपवासक्षामत्वैर्यवाग्वा पाययेत् घृतम्| अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIrghakAlavyAdhiprasakte visheShaH (26) · Śloka 26
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakr̥śān narān| prasahānāṁ rasaiḥ sāmlairbhōjayēt piśitāśinām| laghūṣṇakaṭuśōdhitvairdīpayantyāśu tē'nalam| māṁsōpacitamāṁsatvāt paraṁ ca balavardhanāḥ||26||
दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान् नरान्| प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत् पिशिताशिनाम्| लघूष्णकटुशोधित्वैर्दीपयन्त्याशु तेऽनलम्| मांसोपचितमांसत्वात् परं च बलवर्धनाः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehAsavAdInAM samyakprayogamahattvam (27) · Śloka 27
snēhāsavasurāriṣṭācūrṇakvāthahitāśanaiḥ| samyakprayuktairdēhasya balamagnēśca varddhatē| dīptō yathaiva sthāsnuśca bāhyō'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnēhairjāyatē tadvadāhāraiḥ kōṣṭhagō'nalaḥ||27||
स्नेहासवसुरारिष्टाचूर्णक्वाथहिताशनैः| सम्यक्प्रयुक्तैर्देहस्य बलमग्नेश्च वर्द्धते| दीप्तो यथैव स्थास्नुश्च बाह्योऽग्निः सारदारुभिः| सस्नेहैर्जायते तद्वदाहारैः कोष्ठगोऽनलः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAhArasya prashaMsA (28) · Śloka 28
nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt| yathā nirindhanō vahniralpō vātīndhanāvr̥taḥ||28||
नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्| यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वातीन्धनावृतः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagnernidAnam (29) · Śloka 29
yadā kṣīṇē kaphē pittaṁ svē sthānē pavanānugam| pravr̥ddhaṁ varddhayatyagniṁ tathā'sau sānilō'nalaḥ| paktvānnamāśu dhātūṁśca sarvānōjaśca saṁkṣipan| mārayētsyātsa nā svasthō bhuktē jīrṇē ca tāmyati| tr̥ṭkāsadāhamūrcchāyā vyādhayō'tyagnisambhavāḥ||29||
यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वे स्थाने पवनानुगम्| प्रवृद्धं वर्द्धयत्यग्निं तथाऽसौ सानिलोऽनलः| पक्त्वान्नमाशु धातूंश्च सर्वानोजश्च संक्षिपन्| मारयेत्स्यात्स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे च ताम्यति| तृट्कासदाहमूर्च्छाया व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagnicikitsA (30) · Śloka 30
tamagyagniṁ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ| annapānairnayēcchāntiṁ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt| nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt| kr̥sarāṁ pāyasaṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍavaikr̥tam| aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhr̥tāni ca| matsyān viśēṣataḥ ślakṣṇān sthiratōyacarāśca yē| āvikaṁ subhr̥taṁ māṁsamadyādatyagnivāraṇam| payaḥ saha madhūcchiṣṭaṁ ghr̥taṁ vā tr̥ṣitaḥ pibēt| gōdhūmacūrṇaṁ payasā bahusarpiḥ plutaṁ pibēt| ānūparasayuktān vā snēhāṁstailavivarjitān| śyāmātrivr̥ddhipakvaṁ vā payō dadyādvirēcanam| asakr̥t pittaharaṇaṁ payasā pratibhōjanam| yatkiñcidguru mēdhyañca ślēṣmakāri ca bhōjanam| sarvaṁ tadatyagnihitaṁ bhuktvā ca svapanaṁ divā||30||
तमग्यग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः| अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः| मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्| कृसरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्| अश्नीयादौदकानूपपिशितानि भृतानि च| मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये| आविकं सुभृतं मांसमद्यादत्यग्निवारणम्| पयः सह मधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्| गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिः प्लुतं पिबेत्| आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस्तैलविवर्जितान्| श्यामात्रिवृद्धिपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्| असकृत् पित्तहरणं पयसा प्रतिभोजनम्| यत्किञ्चिद्गुरु मेध्यञ्च श्लेष्मकारि च भोजनम्| सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnirakShAprashaMsA (31-12) · Śloka 12
āhāramagniḥ pacati dōṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇēṣu dōṣēṣu jīvitaṁ dhātusaṁkṣayē| agnimūlaṁ balaṁ puṁsāṁ balamūlaṁ hi jīvitam| ēṣa sāraścikitsāyā yadagnēḥ parirakṣaṇam||31|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē grahaṇī dōṣacikitsitannāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||
आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः| धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातुसंक्षये| अग्निमूलं बलं पुंसां बलमूलं हि जीवितम्| एष सारश्चिकित्साया यदग्नेः परिरक्षणम्||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने ग्रहणी दोषचिकित्सितन्नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon