athātō jīrṇajvaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो जीर्णज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
2. jīrṇajvaracikitsitam
dēhadhātvabalatvēna jvarō jīrṇō'nuvartatē||2||
View original
देहधात्वबलत्वेन ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dēhadhātvityādinā prayuktē'pi viṣayē laṅghanakramē jvarō'nuvr̥ttērhēturucyatē| dēhasyābalatvaṁ dhātūnāṁ cāparipōṣō jvarānuvr̥ttihētuḥ| tasyāñca jīrṇatāyāṁ prathamaṁ kaṣāyapānaṁ paścātsarpirupakṣiptaṁ pūrvādhyāyē| tasyaivātra viśēṣēṇa viṣayapradarśanaṁ kriyatē||2||
rūkṣaṁ hi tējō jvarakr̥ttējasā rūkṣitasya ca| vamanasvēdakālāmbukaṣāyalaghubhōjanaiḥ| yaḥ syādatibalō dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ| tasya saṁśamanaṁ sarpirdīptasyēvāmbuvēśmanaḥ| vātapittajitāmagryaṁ saṁskāramanurudhyatē| sutarāṁ taddhyatō dadyādyathāsvauṣadhasādhitam||3||
View original
रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च| वमनस्वेदकालाम्बुकषायलघुभोजनैः| यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः| तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बुवेश्मनः| वातपित्तजितामग्र्यं संस्कारमनुरुध्यते| सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasmin jīrṇajvarē sarpiḥ śasyatē| kathamityāha- rūkṣamityādi| tējō hi jvarakr̥t pittākhyaṁ tacca tējastvādēva rūkṣam| tēna ca tējasā rūkṣitasya sataḥ puruṣasya vamanādibhirapatarpaṇairyō dhātuḥ sadāgatyākhyaḥ prabhañjanāparanāmā tēna sahacāryātibalaḥ syāt| tasya sadāgatēstējasaḥ sahacāriṇaḥ sarpiḥ saṁśamanaṁ bhavati| yathā dīptasya vēśmanō'mbu| tacca sarpiḥ vātapittajitānāmauṣadhānāmagryam| tathā saṁskāramanurudhyatē| yēnaiva saṁskriyatē tadguṇaiḥ sahātmīyakāryakaraṁ bhavatītyarthaḥ| yataśca saṁskāramanurudhyatē'tastatsutarāṁ yathāsvauṣadhasādhitaṁ jvariṇaṁ dadyāt| vātānvayē tadauṣadhaiḥ siddhamēvaṁ pittakaphayōrapi vijñēyam||3||
viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ jayēt pittaṁ ca śaityataḥ| snēhādvātaṁ ghr̥taṁ tulyaṁ yōgasaṁskārataḥ kapham| pūrvē kaṣāyāḥ saghr̥tāḥ sarvē yōjyā yathāmalam| triphalāpicumandatvaṅmadhukaṁ br̥hatīdvayam| samasūradalaṁ kvāthaḥ saghr̥tō jvarakāsahā||4||
View original
विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत् पित्तं च शैत्यतः| स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्| पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्| त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्मधुकं बृहतीद्वयम्| समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tacca siddhaṁ sarpistrayāṇāmapi dōṣāṇāṁ pathyāmiti pradarśanārthamāha- viparītamityādi| jvarōṣmāṇaṁ pittaṁ ca viparītaṁ śaityājjayēt| vātaṁ tu viparītaṁ snēhājjāyēt| kaphaṁ punastulyamapi tannāśakadravyasaṁyōgasaṁskārābhyāṁ jayēt| atō hētōḥ pūrvē mustāparpaṭakādyāḥ kaṣāyā yathādōṣaṁ saghr̥tā sājyā yōjyāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati - dōṣādyapēkṣayā kadācidauṣadhaiḥ siddhaṁ sarpiḥ pibēt kadācidauṣadhāni sarpiṣā sahēti| subōdham| suyōjyam||4||
nidigdhikātāmalakītrāyamāṇākaliṅgakaiḥ| kr̥ṣṇāṁśumatyativiṣākaṭukāsēvyacandanaiḥ| dhātrībilvaghanadrākṣāsārivābhiśca sādhitam| hanti sadyō ghr̥taṁ jīrṇajvaraṁ kāsaṁ halīmakam| aruciṁ viṣamaṁ vahniṁ yakṣmāṇaṁ ca navōtthitam||5||
View original
निदिग्धिकातामलकीत्रायमाणाकलिङ्गकैः| कृष्णांशुमत्यतिविषाकटुकासेव्यचन्दनैः| धात्रीबिल्वघनद्राक्षासारिवाभिश्च साधितम्| हन्ति सद्यो घृतं जीर्णज्वरं कासं हलीमकम्| अरुचिं विषमं वह्निं यक्ष्माणं च नवोत्थितम्||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nidigdhikādibhiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ sadyō jīrṇajvarādikaṁ hanti| kalkāccaturguṇaśca snēhaḥ palasaṅkhyayā| snēhāttōyaṁ caturguṇam| ētacca pramāṇasyānuktau sarvatra snēhapākēṣvapi vijñēyam| tāmalakī tālī| aṁśumatī sālaparṇī| sēvyamuśīram| vahnērvaiṣamyamuktalakṣaṇam||5||
vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthē kṣīrē ca vipacējjvaraghnam kalkitairghr̥tam| pippalīmustamr̥dvīkācandanōtpalanāgaraiḥ||6||
View original
वासागुडूचीत्रिफलात्रायमाणायवासकात्| क्वाथे क्षीरे च विपचेज्ज्वरघ्नम् कल्कितैर्घृतम्| पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vāsādīnāṁ kvāthakalpanayā kvāthē snēhāccaturguṇē kvāthasamē ca kṣīrē pippalyādibhiśca kalkitairmānēna snēhāccaturthāṁśairjvaraghnaṁ ghr̥taṁ pacēt pūrvavat||6||
balādurālabhāmustātrāyantīnimbaparpaṭam| pañcamūladvayaṁ yacca kvāthayitvā ghr̥taṁ pacēt| sakṣīraṁ kalkitairdrākṣāmēdāmalakapauṣkaraiḥ| śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṁ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahr̥cchūlāṁsābhitāpanut||7||
View original
बलादुरालभामुस्तात्रायन्तीनिम्बपर्पटम्| पञ्चमूलद्वयं यच्च क्वाथयित्वा घृतं पचेत्| सक्षीरं कल्कितैर्द्राक्षामेदामलकपौष्करैः| शठीतामलकीयुक्तैस्तच्च ज्वरहरं परम्| क्षयकासशिरःपार्श्वहृच्छूलांसाभितापनुत्||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
balādikvāthēna drākṣādikalkēna ghr̥taṁ pacēt| atra kṣīrē ghr̥tasamam| tacca ghr̥taṁ paraṁ jvaraharaṁ kṣayādinucca||7||
kulatthakōlatriphalādaśamūlayavān pacēt| dvipalān saliladrōṇē pūtē piṣṭvākṣakān kṣipēt| pañcakōlakasaptāhvayasthānimbatumbarūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ| kirātatiktakaṁ mustaṁ karkaṭākhyāṁ durālabhām| naktamālamubhē pāṭhē kaṭukāśigrutējanīḥ| sōmavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭōlahiṅgugōjihvākēmbukaṁ madanājjhaṭā| lavaṇāni palāṁśāni kṣārānardhapalōnmitān| prasthaṁ cājyasya tatsiddhaṁ dīpanaṁ kaphavātajit| hr̥tplīhagrahaṇīgulmakāsaśvāsārśasāṁ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṁ jvariṇāmamr̥tōpamam||8||
View original
कुलत्थकोलत्रिफलादशमूलयवान् पचेत्| द्विपलान् सलिलद्रोणे पूते पिष्ट्वाक्षकान् क्षिपेत्| पञ्चकोलकसप्ताह्वयस्थानिम्बतुम्बरून्| शठीपुष्करमूलार्कमूलप्रतिविषावचाः| किराततिक्तकं मुस्तं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| नक्तमालमुभे पाठे कटुकाशिग्रुतेजनीः| सोमवल्कद्विरजनीकण्टकीकण्टकारिकाः| पटोलहिङ्गुगोजिह्वाकेम्बुकं मदनाज्झटा| लवणानि पलांशानि क्षारानर्धपलोन्मितान्| प्रस्थं चाज्यस्य तत्सिद्धं दीपनं कफवातजित्| हृत्प्लीहग्रहणीगुल्मकासश्वासार्शसां हितम्| दीर्घज्वराभिभूतानां ज्वरिणाममृतोपमम्||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kulatthādikvāthadravypalāni dvātriṁśat| saliladrōṇaḥ palaśatāni pañcadvādaśapalādhikāni| kvathitaśēṣaṁ caturthāṁśēna palānāṁ śatamaṣṭāviṁśatyadhikam| ajjhaṭāntāni kārṣikāṇi| kaṇṭakī khadiraḥ| gōjihvā gōjī| ajjhaṭā bahupatrā ca bhūdhātrī tāmalakyapi||8||
mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararōhiṇīḥ| dēvadārū haridrāṁ ca drōṇē'pāṁ pālikān pacēt| kvāthē'smin sādhayēt piṣṭairghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ| śr̥ṅgavērakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ| tatkaphāvr̥tasarvōtthajvariṇāmamr̥tōpamam| vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām| galagrahapramēhārśaḥ plīhāpasmāraśōphinām| udāvartaparītānāṁ mandāgnikr̥mikōṣṭhinām||9||
View original
मञ्जिष्ठातिविषापथ्यावचानागररोहिणीः| देवदारू हरिद्रां च द्रोणेऽपां पालिकान् पचेत्| क्वाथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टैर्घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपटुपञ्चकैः| तत्कफावृतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम्| वर्ध्महिध्मारुचिश्वासकासपाण्डुविकारिणाम्| गलग्रहप्रमेहार्शः प्लीहापस्मारशोफिनाम्| उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकोष्ठिनाम्||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvamēva mañjiṣṭhādyam| subōdham| yatra ca sāmānyēna kvāthaśabdaḥ tatra `kvāthaṁ dravyapalē kuryāt prasthārdhaṁ pādaśōṣita'mityētadavagantavyam| tēna dravyāt ṣōḍaśaguṇaṁ kvathanajalam| kvathitaśēṣaṁ caturthāṁśaṁ dravyāccaturguṇam| picuḥ karṇaḥ||9||
guḍūcyā rasakalkābhyāṁ triphalayā vr̥ṣasya ca| mr̥dvīkāyā balāyāśca siddhāḥ snēhā jvaracchidaḥ||10||
View original
गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलया वृषस्य च| मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
guḍūcyāḥ svarasaḥ snēhāccaturguṇaḥ tasyā ēva kalkaḥ snēhāccaturthāṁśaḥ| ēvaṁ triphalāyā vr̥ṣasya ca vācyam||10||
jīrṇē ghr̥tē ca bhuñjīta mr̥dumāṁsarasaudanam| balaṁ hyalaṁ dōṣaharaṁ paraṁ tacca balapradam| kaphapittaharā mudgakāravēllādijā rasāḥ| prāyēṇa tasmānna hitā jīrṇē vātōttarē jvarē| śūlōdāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ||11||
View original
जीर्णे ग़ृते च भुञ्जीत मृदुमांसरसौदनम्| बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्| कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः| प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे| शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasmin kasmiṁścit ghr̥tē jīrṇē mr̥dumāṁsarasāśanaṁ bhuñjīta| yataḥ tanmāṁsarasāśanaṁ paraṁ balapradaṁ balaṁ ca śrēṣṭhaṁ dōṣaharamauṣaḍhaditō yata ēvamataḥ pūrvōktāḥ kāravēllādijā rasā yē pittaślēṣmaharāstē jīrṇajvarē vātōttaratvānna hitāḥ śūlādijananāśca||11||
na śāmyatyēvamapi cējjvaraḥ kurvīta śōdhanam| śōdhanārhasya||12||
View original
न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्| शोधनार्हस्य||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvañca snēhayōjanēnāpi yadi viṣayē prayuktēna jvaraḥ na śāmyati tataḥ śōdhanārhasya garbhiṇīsukumādyatisāryādivarjitasya śōdhanaṁ yōjayēt||12||
vamanaṁ prāguktaṁ tasya yōjayēt| āmāśayagatē dōṣē balinaḥ pālayan balam| santarpaṇōtthē vamanaṁ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhōbhirdāhatr̥ṣṇōlbaṇē jvarē||13||
View original
वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्| आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन् बलम्| सन्तर्पणोत्थे वमनं पिप्पलीलवणाम्बुना| शर्करामाक्षिकाम्भोभिर्दाहतृष्णोल्बणे ज्वरे||१३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vamanaṁ pūrvōktapippalyādi yathāyōgaṁ yōjayēt| tacca vamanaṁ jīrṇajvariṇa āmāśayagatē dōṣē yōjyaṁ balinaśca| yaśca jvaraḥ pūrvaṁ santarpaṇōtthastatra pippalīlavaṇāmbunaiva vamanaṁ yōjyam| dāhatr̥ṣṇōlbaṇē punaḥ sarvaṁ vamanaṁ pittānvayēna śarkarāmākṣikōdakairēva yōjyam||13||
pakvē tu śithilē dōṣē jvarē vā viṣamadyajē| mōdakaṁ triphalāśyāmātrivr̥tpippalikēsaraiḥ| sasitāmadhubhirdadyādvyōṣādyaṁ vā virēcanam| drākṣādhātrīrasaṁ tadvatsadrākṣāṁ vā harītakam| rasamāmalakānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ jvarāpaham| lihyādvā trivr̥taścūrṇaṁ kr̥ṣṇātriphalayōstathā| sarpirmadhubhyāṁ triphalāṁ pibēd drākṣārasēna vā| āragvadhaṁ vā payasā mr̥dvīkānāṁ rasēna vā| triphalāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥ pibēt| saghr̥taṁ triphalākvāthaṁ sarpiṣā vā vinā śr̥tam| payō'nupānamuṣṇaṁ vā mr̥dvīkāsvarasaṁ pibēt| viriktānāṁ ca saṁsargī maṇḍapūrvāṁ yathākramam||14||
View original
पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे| मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः| ससितामधुभिर्दद्याद्व्योषाद्यं वा विरेचनम्| द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकम्| रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्| लिह्याद्वा त्रिवृतश्चूर्णं कृष्णात्रिफलयोस्तथा| सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफलां पिबेद् द्राक्षारसेन वा| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्| सघृतं त्रिफलाक्वाथं सर्पिषा वा विना शृतम्| पयोऽनुपानमुष्णं वा मृद्वीकास्वरसं पिबेत्| विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वां यथाक्रमम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakvē tu dōṣē śithilē nātilīnē virēcanaṁ dadyāt| tathā viṣajē jvarē madyajē jvarē ca sutarām| viṣajō viṣasaṁskārajaḥ| kiṁ virēcanamityāha- mōdakaṁ triphalādibhiḥ sasitāmadhubhiḥ| athavā vyōṣādyaṁ mōdakaṁ virēcanakalpapaṭhitaṁ vyōṣatrijātakāmbhōdētyādinā| tathā drākṣāmalakābhyāṁ vimiśritaṁ rasam| subōdham| triphalākr̥ṣṇamūlasyaikō yōgaḥ sarpirmadhubhyām| tathā dvitīyaḥ triphalāyā drākṣārasēna pānam| āragvadhaṁ vā mr̥dvīkārasēna vā pūrvāpēkṣayā vikalpaḥ| sarvayōgānāṁ ca dōṣādyapēkṣayā bhinnaviṣayatvam| saṁsargī pēyādikramaḥ| atra maṇḍaḥ pūrvaṁ paścāt pēyādiḥ yathākramamagnyutkarṣārtham||14||
cyavamānaṁ jvarōtkliṣṭamupēkṣēta malaṁ sadā| pakvō'pi hi vikurvīta dōṣaḥ kōṣṭhē kr̥tāspadaḥ||15||
View original
च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा| पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yatra tu jvarē saṁtāpādutklēśēna malaḥ svayamūrdhvamadhō vā bahiḥ pravartatē tatra tanmalamupēkṣēta na vidhārayēdityarthaḥ| yatō dōṣaḥ pakvō'pi kōṣṭhē kr̥tāspadaḥ sannavaśyamēva vikāraṁ kuryāt| tasmādupēkṣēta||15||
atipravartamānaṁ vā pācayan saṁgrahaṁ nayēt||16||
View original
अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् संग्रहं नयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā atipravartamānaṁ balahānyādibhayāt pācayan vaidyō malaṁ dōṣaṁ saṁgrahaṁ nayēt||16||
āmasaṁgrahaṇē dōṣā dōṣōpakrama īritāḥ||17||
View original
आमसंग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmē ca dōṣē svayaṁ pravartamānē saṁgr̥̄hītē yē dōṣā upadravā bhavanti tē dōṣōpakramaṇādhyāyē `vidhr̥tāstē hi kurvatē| rōgānutpādanirdiṣṭānatisthaulyādikān gadāni'tyanēna granthēnōditā uktāḥ| ētacca dōṣaharaṇaṁ virēcanaṁ jīrṇajvarē pakvē dōṣē yōjyam||17||
pāyayēddōṣaharaṇaṁ mōhādamajvarē tu yaḥ| prasuptaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ sa karāgrēṇa parāmr̥śēt||18||
View original
पाययेद्दोषहरणं मोहादमज्वरे तु यः| प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yastu bhiṣaṅmūḍhō virēcanamāmajvarē pāyayēt sa svayamanarthakārī prasuptaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ karāgrēṇāpi parāmr̥śēt||18||
jvarakṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virēcanam| kāmaṁ tu payasā tasya nirūhairvā harēnmalān||19||
View original
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्| कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ jīrṇē jvarē'pi jvarakṣīṇasya na vamanaṁ hitaṁ nāpi virēcanam| kāmamityaṅgīkaraṇē| tathāvidhasya kṣīṇasya śōdhanasādhyatāyāṁ payasā nirūhairvā jvaraghnairmalān harēt||19||
kṣīrōcitasya prakṣīṇaślēṣmaṇō dāhatr̥ḍvataḥ| kṣīraṁ pittanilārttasya pathyamapyatisāriṇaḥ| tadvapurlaṅghanōttaptaṁ pluṣṭaṁ vanamivāgninā| divyāmbu jīvayēttasya jvaraṁ cāśu niyacchati| saṁskr̥taṁ śītamuṣṇaṁ vā tasmāddhārōṣṇamēva vā| vibhajya kālē yuñjīta jvariṇaṁ hanyatō'nyathā||20||
View original
क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृड्वतः| क्षीरं पित्तनिलार्त्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः| तद्वपुर्लङ्घनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना| दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति| संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा| विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्यतोऽन्यथा||२०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣīrōcitasyētyādinā payasō viṣayanirdēśaḥ| tat kṣīraṁ laṅghanōttaptaṁ vapurjīvayēt| yathāgninā pluṣṭaṁ vanaṁ divyāmbu jīvayēt| tasya ca kṣīṇasya kṣīraṁ jvaramāśu nāśayati| tasmādyathāyōgaṁ kṣīraṁ kālē vikalpya dōṣādīn yuñjīta| atō'nyathā viparītē viṣayē prayuktaṁ kṣīraṁ jvariṇaṁ hanti||20||
payaḥ saśuṇṭhīkharjūramr̥dvīkāśarkarāghr̥tam| śr̥taśītaṁ madhuyutaṁ tr̥ḍdāhajvaranāśanam| tadvad drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ| caturguṇēnāmbhasā vā pippalyā vā śr̥taṁ pibēt| kāsācchvāsācchiraḥ śūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyatē jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśr̥taṁ payaḥ| śr̥tamēraṇḍamūlēna vālabilvēna vā jvarāt| dhārōṣṇaṁ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisr̥tēḥ satr̥ṭśūlapravāhikāt| siddhaṁ śuṇṭhībalāvyāghrīgōkaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śōphamūtraśakr̥dvātavibandhajvarakāsajit| vr̥ścīvabilvavarṣābhūsādhitaṁ jvaraśōphanut| śiṁśipāsārasiddhaṁ ca kṣīramāśu jvarāpaham||21||
View original
पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्| शृतशीतं मधुयुतं तृड्दाहज्वरनाशनम्| तद्वद् द्राक्षाबलायष्टीसारिवाकणचन्दनैः| चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्| कासाच्छ्वासाच्छिरः शूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः| शृतमेरण्डमूलेन वालबिल्वेन वा ज्वरात्| धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः| सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्| सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्रीगोकण्टकगुडैः पयः| शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्| वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्| शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saśuṇṭhyādikaṁ payaḥśr̥tamanu ca śītaṁ madhuyuktañca tr̥ḍādināśanam| śuṇṭhyādīnāṁ parasparasamānāṁ nātivyāptiḥ| drākṣādibhiḥ payastadvacchr̥taṁ śītaṁ madhuyuktaṁ tr̥ḍādināśanamiti| athavā vikalpya kēvalēnaiva kṣīrāccaturguṇēnaivāmbhasā siddhaṁ pibēt| athavā kēvalēnaiva kṣīrāt caturguṇēnaivāmbhasā siddhaṁ pibēt| athavā pippalyādi siddham| pañcamūlaśr̥taṁ payaḥ pītvā kāsādibhyō mucyatē| ēraṇḍamūlādinā śr̥taṁ payaḥ pītvā jvarān mucyata iti sambandhaḥ| kimbhūtādāha- vibaddhānilavarcasaḥ saraktātisr̥tyādēśca| śuṇṭhyādisiddhaṁ payō jvariṇaḥ śōphādijit vyāghrī kaṇṭakārikā| trikaṇṭakō gōkṣurakaḥ| subōdham| ēkā punarnavā vr̥ścīvō dvitīyā varṣabhūḥ| sāraḥ sthiramābhyantaraṁ śiṁśipāyā iti paya uktam||21||
nirūhastu balaṁ vahniṁ vijvaratvaṁ mudaṁ rucim| dōṣē yuktaḥ karōtyāśu pakvē pakvāśayaṁ gatē| pittaṁ vā kaphapittaṁ vā pakvāśayagataṁ harēt| sraṁsanaṁ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||22||
View original
निरूहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्| दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशयं गते| पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्| स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्||२२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nirūha ucyatē| pakvē dōṣē pakvāśayagatē ca yuktō nirūhaō balādikamāśu karōti| tasyaiva virēcanādguṇātiśaya ucyatē| sraṁsanaṁ virēcanam| tadyapi paraṁ pakvāśayagataṁ pittamēva harēt| kaphapittamēva vā| bastiḥ punastrīnapi vātādīn malān pakvāśayāśrayān harēt||22||
prakṣīṇakaphapittasya trikapr̥ṣṭakaṭīgrahē| dīptāgnērbaddhaśakr̥taḥ prayuñjītānuvāsanam||23||
View original
प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्टकटीग्रहे| दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
prakṣīṇa ityādinā prasaṅgēnānuvāsasya snēhabastērjvarē viṣaya nirdēśaḥ kriyatē||23||
nirūhastatrādau paṭōlādinirūhaḥ paṭōlanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgōkṣurakamadanōśīrabālakaiḥ| payasyardhōdakē kvāthaṁ kṣīraśēṣaṁ vimiśritam| kalkitairmustamadanakr̥ṣṇāmadhukavatsakaiḥ| bastiṁ madhughr̥tābhyāñca pīḍayējvaranāśanam||24||
View original
निरूहस्तत्रादौ पटोलादिनिरूहः पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः| स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरबालकैः| पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्| कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः| बस्तिं मधुघृताभ्याञ्च पीडयेज्वरनाशनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlētyādinā nirūhā ucyantē| tatra paṭōlādyauṣadhāni samāni| tēbhyaścāṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ grāhyaṁ tāvajjalam| dravyāccaturguṇasya kvathitaśēṣasya grahaṇē prāptē bādhakavacanaṁ kṣīraśēṣamiti| `kalkasarpirmadhūni ca| sarvatra cāṣṭamaṁ bhāgaṁ kalkamudbhavati vā yathā| nātyacchasāndratē 'tyādiprakārēṇa| paṭōlanimbayōḥ chādanaṁ patram| caturaṅgulaḥ āragvadhaḥ| sthirā sālaparṇī| kr̥ṣṇā pippalī||24||
catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalōśīranr̥padrumān| kvāthayētkalkayēdyaṣṭīśatāhvāphalinīphalam| mustaṁ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||25||
View original
चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्| क्वाथयेत्कल्कयेद्यष्टीशताह्वाफलिनीफलम्| मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः||२५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
parṇinyādikvāthē kalkādibastividhipradarśitam| parṇinyaḥ sālaparṇī pr̥śniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| yaṣṭī madhuyaṣṭī| phalaṁ madanaphalam| nr̥padrumaḥ āragvadhaḥ| śatāhvā śatapuṣpā| phalinī gandhapriyaṅguḥ||25||
trāyamāṇā'mr̥tāyaṣṭīmadanāṁśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavr̥ṣairjāṅalaiśca mr̥gadvijaiḥ| kvāthē kr̥tē kṣipētpiṣṭvā phalayaṣṭīkaṇāghanam| sa sadyō jvarahā bastiḥ sājyakṣaudrō'lpasaindhavaḥ||26||
View original
त्रायमाणाऽमृतायष्टीमदनांशुमतीद्वयैः| सबलाचन्दनवृषैर्जाङलैश्च मृगद्विजैः| क्वाथे कृते क्षिपेत्पिष्ट्वा फलयष्टीकणाघनम्| स सद्यो ज्वरहा बस्तिः साज्यक्षौद्रोऽल्पसैन्धवः||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
trāyamāṇādyairauṣadhaiḥ saha jāṅgalānāṁ mr̥gānāṁ pakṣiṇāṁ ca yathālābhaṁ kvāthasaṁskārakarāḥ snēhyatvāpādanīśca mātrāḥ| śēṣaṁ pūrvavat| aṁśumatīdvayaṁ sālaparṇīpr̥śniparṇyau| phalaṁ madanaphalam| kaṇā pippalī| ghanō mustaḥ||26||
āmrādināṁ tvacaṁ śaṅkhaṁ candanaṁ madhukōtpalam| svarṇagairikamañjiṣṭhāmr̥ṇālāñjanapadmakam| kṣīrēṇa kalkinaṁ bastiṁ śītaṁ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṁ dadyātsiddhaṁ taiścānuvāsanam||27||
View original
आम्रादिनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पलम्| स्वर्णगैरिकमञ्जिष्ठामृणालाञ्जनपद्मकम्| क्षीरेण कल्किनं बस्तिं शीतं समधुशर्करम्| दाहज्वरहरं दद्यात्सिद्धं तैश्चानुवासनम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmrādikaṁ kṣīrēṇa piṣṭaṁ bastiḥ| āmrādinyamlāni phalāni| madhukaṁ madhuyaṣṭī| añjanaṁ sauvīram| tairēvāmrādibhissiddhaṁ tailamanuvāsanaṁ||27||
jīvantīṁ madanaṁ mēdāṁ pippalīṁ madhukaṁ vacām| r̥ddhiṁ rāsnāṁ balāṁ bilvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm| piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpistailaṁ caikatra sādhitam| jvarē'nuvāsanaṁ kuryāttathā snēhaṁ yathāmalam||28||
View original
जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्पलीं मधुकं वचाम्| ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्| ज्वरेऽनुवासनं कुर्यात्तथा स्नेहं यथामलम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jīvantyādyē kṣīrajalasarpistailānāṁ samānam| snēhāccaturthāṁśaḥ piṣṭānām| tathā snēhaṁ yathāmalamityanēnaitaducyatē| dōṣamadhikaṁ jvarē jñātvā kadācitsarpiradhikamatra kuryāt kadācittailamiti||28||
candanāgarukāśmaryapaṭōlamadanōtpalaiḥ| paṭōlāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi| yē ca siddhiṣu vakṣyantē bastayō jvaranāśanāḥ||29||
View original
चन्दनागरुकाश्मर्यपटोलमदनोत्पलैः| पटोलारिष्टमदनगुडूचीमधुकैरपि| ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
candanadibhirapi sādhitaṁ tailaṁ jvarē'nuvāsanaṁ dadyāditi sambandhaḥ| paṭōlādibhirapi| siddhiṣu bastisiddhyadhyāyē ca jvaranāśanā bastayō vakṣyantē| tānyapi jvarē dadyāt||29||
śirōruggauravaślēṣmaharamindriyabōdhanam| jīrṇajvarē rucikaraṁ dadyānnasyaṁ virēcanam| snaihikaṁ śūnyaśirasō dāhārtē pittanāśanam||30||
View original
शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्| जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्| स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā jīrṇajvarē avasthāviśēṣajñō bhiṣagvirēcanaṁ nāma nasyavidhipradarśitaṁ nasyaṁ dadyāt| taddhi jīrṇajvarataḥ śirōrōgādiharamindriyapāṭavaṁ ruciñca karōti| yō hi jīrṇajvaravān ślēṣmaṇaḥ kṣīṇatvāt śūnyaśirāstasya snaihikaṁ nāma nasyaṁ dadyāt| snaihikaṁ br̥ṁhaṇam| dāhēnārtē pittanāśanaṁ śamanaṁ nasyam||30||
dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādōṣaṁ ca kalpayēt| pratiśyāyasyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||31||
View original
धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्| प्रतिश्यायस्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā jīrṇajvarē kupitadōṣāpēkṣayā dhūmādīnapi kalpayēt| tē hi tasya pratiśyāyādiharāḥ|| 31||
arucau mātuluṅgasya kēsaraṁ sājyasaindhavam| chātrīdrākṣāsitānāṁ vā kalkamāsyēna dhārayēt||32||
View original
अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्| छात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jīrṇajvarē'rucau mātuluṅgakēsaraṁ ghr̥tasaindhavayuktamāsyēna dhārayēt| drākṣādikalkaṁ vā||32||
yathōpaśayasaṁsparśān śītōṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālēpasēkādīn jvarē jīrṇē tvagāśritē| kuryādañjanadhūpāṁśca tathaivāgantujē'pi tān||33||
View original
यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्| अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते| कुर्यादञ्जनधूपांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्||३३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaśca jīrṇō jvarastvacamāśritya vartatē tatrābhyaṅgādīn kuryāt| kimbhūtānāha- yathōpaśayasaṁsparśān| ya ēva saṁsparśa upaśētē śītō vā uṣṇō vā tēna yuktān tathā kadācicchītadravyakalpitāt kadāciduṣṇadravyakalpitāt| añjanadhūpāṁśca tvagāśritē kuryāt|āgantukē'pi jvarē tathaiva yathōpaśayētyādinā tānityabhyaṅgādīn yōjayēt||33||
tatrādau sahasradhautaghr̥tādyabhyaṅgaḥ dāhē sahasradhautēna sarpiṣābhyaṅgamācarēt| sūtrōktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śōdhanādigaṇōditaiḥ| śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkr̥taiḥ pacēt| tailaṁ sakṣīramabhyaṅgāt sadyō dāhajvarāpaham||34||
View original
तत्रादौ सहस्रधौतघृताद्यभ्यङ्गः दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाभ्यङ्गमाचरेत्| सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः| दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः| शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्| तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरापहम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dāha ityādinā dāhajvaracikitsā| sahasradhautaṁ sarpiryattāpitaṁ tāpitaṁ śītōdakēna śataśaḥ styānīkriyatē| sūtrasthānōktairvā taistairmadhurādigaṇairityēvamādau kvāthakalkīkr̥taistailaṁ pacēditi sambadhyatē| ghr̥tamadhvityādi madhurō gaṇaḥ| dāḍimāmalakētyādikō'mlaḥ| harītakyādi kaṣāyaḥ| śōdhanādigaṇādhyāyaḥ tatrōktāni dūrvānantētyādīni pittaghnāni yēṣāmēva kvāthaparibhāṣayā kvāthastēṣāmēva kalkaparibhāṣayā kalkaḥ| kṣīraṁ tailasamam||34||
candanaṁ madhukaṁ kālā drākṣā madhurasā niśā| tatsiddhaṁ pūrvavattailaṁ dāhajvaraharaṁ param||35||
View original
चन्दनं मधुकं काला द्राक्षा मधुरसा निशा| तत्सिद्धं पूर्ववत्तैलं दाहज्वरहरं परम्||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
candanādikē pūrvavat tailamityanēna na sakṣīramiti smaryatē| kālā nīlinī| madhurasā mūrvā||35||
śirōgātraṁ ca tairēva nātipiṣṭaiḥ prakalpayēt| tatkvāthēna parīṣēkamavagāhaṁ ca yōjayēt| tathāranālasalilakṣīraśuktaghr̥tādibhiḥ||36||
View original
शिरोगात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रकल्पयेत्| तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्| तथारनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yānyēva dravyāṇi tailasādhanāyōktāni tairēva nātiślakṣṇapiṣṭaiḥ dāhē śirō gātrañca prakalpayēt| tēṣāmēva kvāthēna parīṣēkamavagāhaṁ ca yōjayēt| tathaivāranālādibhiḥ parīṣēkamavagāhaṁ ca||36||
kapitthamātuluṅgāmlavidārīlōdhradāḍimaiḥ| badarīpallavōtthēna phalēnāriṣṭakasyavā| karpūrapadmakōśīrakālīyāmbukucandanaiḥ| tuṅgapriyaṅguśaivālakamalōtpalakardamaiḥ| vētrāgralōdhrapuṇḍrāhvamāranālēna kalkitaiḥ| lēpā vyastaiḥ samastairvā dāhaghnā varṇakāriṇāḥ||37||
View original
कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीलोध्रदाडिमैः| बदरीपल्लवोत्थेन फलेनारिष्टकस्यवा| कर्पूरपद्मकोशीरकालीयाम्बुकुचन्दनैः| तुङ्गप्रियङ्गुशैवालकमलोत्पलकर्दमैः| वेत्राग्रलोध्रपुण्ड्राह्वमारनालेन कल्कितैः| लेपा व्यस्तैः समस्तैर्वा दाहघ्ना वर्णकारिणाः||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kapitthādibhiryathādōṣādi yathālābhañca vyastaiḥ samastairvā lēpā dāhaghnatvādiyuktāḥ| samastēṣu lēpā iti bahuvacanaṁ punaḥ punaḥ kriyāpēkṣayā| amlō'mlavētasaḥ| badarīpatrāṇāmamlānāṁ ca musalakṣuṇṇānāṁ phēna udgacchati| ariṣṭakō nimbaḥ| kālīyakaṁ candanam| kucandanaṁ raktacandanam| ambu vālakam| tuṅgaḥ punnāgaḥ| padmakēsaraṁ vā| āranālēna kalkitāni nātiślakṣṇapiṣṭāni||37||
dhātrītvakpatranaladaśaṅkhavyāghranakhōtpalaiḥ| candanāñjanamustaiśca savr̥kṣāmlāmlavētasaiḥ| sajīvakaiḥ samadhukaiḥ sapalāśaiḥ sadāḍimaiḥ| bījapūrarasakṣaudraśuktayuktaiḥ pralēpitaiḥ| śirasyaṅgē ca tr̥ṭchardidāhamōhaśirōrujaḥ| naśyanti gaṇḍāḥ piṭakāḥ pralāpaśca jvarārditaḥ| gaurāmalakakalkaśca sāmlaḥ sājyaśca tadguṇaḥ||38||
View original
धात्रीत्वक्पत्रनलदशङ्खव्याघ्रनखोत्पलैः| चन्दनाञ्जनमुस्तैश्च सवृक्षाम्लाम्लवेतसैः| सजीवकैः समधुकैः सपलाशैः सदाडिमैः| बीजपूररसक्षौद्रशुक्तयुक्तैः प्रलेपितैः| शिरस्यङ्गे च तृट्छर्दिदाहमोहशिरोरुजः| नश्यन्ति गण्डाः पिटकाः प्रलापश्च ज्वरार्दितः| गौरामलककल्कश्च साम्लः साज्यश्च तद्गुणः||३८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dhātryādibhirvr̥kṣāmlādibhiśca bījapūrarasādiyuktaiḥ| śirasyaṅgē ca pralēpitaistr̥ḍādayō naśyanti| naladaṁ māṁsī| vr̥kṣāmlastintiṇī| gaurāṇāmāmalakānāṁ kalkō'mlēna kāñjikaśuktādinā yuktaḥ saghr̥taśca tadguṇastr̥ḍādināśanaḥ||38||
madhūkamadhukōdīcyanīlōtpalamadhūlikāḥ| jayanti madhusarpirbhyāṁ līḍhā dāhajvarabhramān| kāsāsr̥kpittavīsarpaśvāsahidhmāvamīrapi| vāmyaṁ ca vāmayēdāśu śitēna madhuvāriṇā| yō varṇitaḥ pittaharō dōṣōpakramaṇē kramaḥ| tañca śīlayataḥ śīghraṁ sadāhō naśyati jvaraḥ||39||
View original
मधूकमधुकोदीच्यनीलोत्पलमधूलिकाः| जयन्ति मधुसर्पिर्भ्यां लीढा दाहज्वरभ्रमान्| कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासहिध्मावमीरपि| वाम्यं च वामयेदाशु शितेन मधुवारिणा| यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः| तञ्च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madhūkādayaḥ sarpirmadhubhyāṁ līḍhā dāhajvarādīn jayanti| udīcyaṁ vālakam| madhūkaṁ madhupuṣpakam| madhukaṁ madhuyaṣṭi| tasmiṁśca jvarē sadāhē'vaśyamadhikaṁ ślēṣmalamāśu śītēna madhuvāriṇā vāmayēt| subōdham||39||
vallakīmadhuraṁ gītaṁ candrikā harmyamastakam| haranti dāhaṁ hārāśca haricandanaśītalāḥ| dāhaṁ mandānilōddhūtāḥ kulyāḥ salilamālinaḥ| calatpravālāṅgulibhistarjayanti mahādrumāḥ| vācaḥ śiśūnāmavyaktā yōṣitō madanāturāḥ| dāhaṁ nirbhartsayantyāśu sajjanānāṁ ca sūnr̥tāḥ||40||
View original
वल्लकीमधुरं गीतं चन्द्रिका हर्म्यमस्तकम्| हरन्ति दाहं हाराश्च हरिचन्दनशीतलाः| दाहं मन्दानिलोद्धूताः कुल्याः सलिलमालिनः| चलत्प्रवालाङ्गुलिभिस्तर्जयन्ति महाद्रुमाः| वाचः शिशूनामव्यक्ता योषितो मदनातुराः| दाहं निर्भर्त्सयन्त्याशु सज्जनानां च सूनृताः||४०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vallakī vīṇā| mahādrumāścalatpravālāṅgulibhirdāhaṁ tarjayanti| kimbhūtāḥ kulyāsalilamālinaḥ tathā mandānilōddhūtāḥ yānyēva calatpravālāni tānyēva tarjanāṅgulyaḥ| śiśūnāmavyaktā vācō dāhamāśu nirbhartsayanti| yōṣitaśca madanāturāḥ kāmālasā vācaḥ| sajjanānāñca sūnr̥tā vācaḥ| sūnr̥tāḥ priyasatyarūpāḥ||40||
rucibhēdānurōdhēna nānāśaktisamanvitaḥ| dāhaśītajvaraharaḥ kāntākāntāṅgasaṅgamaḥ| dāhaśītavyupaśamē tāstatō'panayēt punaḥ||41||
View original
रुचिभेदानुरोधेन नानाशक्तिसमन्वितः| दाहशीतज्वरहरः कान्ताकान्ताङ्गसङ्गमः| दाहशीतव्युपशमे तास्ततोऽपनयेत् पुनः||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā kāntānāṁ priyāṇāṁ yāni kāntāni cāruṇyaṅgāni tēṣāṁ saṅgamō dāhajvaraśītajvaraharaśca| kathamēkō viruddhakārī bhavatītyāha- rucītyādi| rucyanurōdhēna nānāvidhaśaktibhirālēpanālaṅkārādibhiḥ samanvitaḥ| tathā ca kēcit sthūlāmēva kāmayantē| anyē tanvīm| tathā kuṅkumāgarvanulēpanācchītaharāḥ| tāśca dāhē śītē vā prayuktāḥ kāntā dāhaśītavyuparamē punapanēyāḥ na tu tābhiḥ saṅgataṁ ciraṁ kuryāt||41||
vīryōṣṇairuṣṇasaṁsparśaistagarāgarukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇēyaśailēyasaralāmaradārubhiḥ| nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacōrakaiḥ| pr̥thvīkāśigrusurasahiṁsrādhyāmakasarṣapaiḥ| daśamūlāmr̥tairaṇḍadvayapattūrarōhiṣaiḥ| tamālapatrapūtīkasallakīdhānyadīpakaiḥ| misimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śītē tailaṁ jvarē pacēt| kvathitaiḥ kalkitairyuktaiḥ surasauvīrakādibhiḥ| tēnābhyajyātsukhōṣṇēna taiḥ supiṣṭaiśca lēpayēt| kavōṣṇaistaiḥ pariṣēkamavagāhaṁ ca yōjayēt||42||
View original
वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागरुकुङ्कुमैः| कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः| नखरास्नापुरवचाचण्डैलाद्वयचोरकैः| पृथ्वीकाशिग्रुसुरसहिंस्राध्यामकसर्षपैः| दशमूलामृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः| तमालपत्रपूतीकसल्लकीधान्यदीपकैः| मिसिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः| अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्| क्वथितैः कल्कितैर्युक्तैः सुरसौवीरकादिभिः| तेनाभ्यज्यात्सुखोष्णेन तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्| कवोष्णैस्तैः परिषेकमवगाहं च योजयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vīryōṣṇairityādinā śītajvaracikitsā| tagarādibhiranyaiśca vīryē sparśē cōṣṇaiḥ kvathitaistairēva ca kalkitaiḥ sauvīrakasurādiyuktaiḥ śītē jvarē tailaṁ pacēt| tēna tailēnābhyajyāt| pr̥thak snēhasamaṁ kuryāt pañcaprabhr̥ti tu dravam| surādikaṁ cāmlaṁ yathālābhaṁ prayuñjīta| na dvyādikaṁ dravaṁ miśrībhūtaṁ snēhasamam| tairiti tagarādibhiḥ| sthauṇēyam| cāraṭī śukabarhākhyaṁ sthauṇēyaṁ tailapītakam| purō gugguluḥ| pr̥thvīkā hiṅgupatrikā| hiṁsrā māṁsī| patturō matsyākṣakō jalaśākaḥ| rōhiṣō bhūtikam| sallakī surabhiḥ| mōcā mahēruṇyaścamūtrikā| dīpyakō'jamōdaḥ| misiḥ śatapuṣpā| prakīryaḥ pūtikarañjaḥ| nākulī sarpasugandhā||42||
kēvalairapi tadvacca śuktagōmūtramastubhiḥ| kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śailēyacaṇḍātvaṅmustarāsnākapivacāmayaiḥ| pr̥thakpradēhāḥ sarvairvā śītaghnā dr̥ḍhakalkitāḥ| yavacūrṇaṁ ghr̥tābhyaktaṁ pacēt kṣīrē caturguṇē| darvīpralēpanaṁ lēpaṁ jvarārttasya prayōjayēt||43||
View original
केवलैरपि तद्वच्च शुक्तगोमूत्रमस्तुभिः| कुङ्कुमागरुकस्तूरीनखैलासुरदारुभिः| शैलेयचण्डात्वङ्मुस्तरास्नाकपिवचामयैः| पृथक्प्रदेहाः सर्वैर्वा शीतघ्ना दृढकल्किताः| यवचूर्णं घृताभ्यक्तं पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे| दर्वीप्रलेपनं लेपं ज्वरार्त्तस्य प्रयोजयेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuktādibhiḥ kēvalairdravyasahitairapi tadvatpariṣēkamavagāhṁ ca yōjayēdityarthaḥ| kuṅkumādibhiḥ pr̥thaksarvairvā pradēhāḥ ślakṣṇapiṣṭāḥ śītajvaraharāḥ| subōdham||43||
āragvadhādivargaṁ ca pānābhyañjanalēpanē||44||
View original
आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने||४४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āragvadhēndrayavapāṭalītyādivargaṁ pānādyanyatamayā kalpanayā yōjayēt| abhyañjanaṁ tēna pakvaṁ tailam| lēpanē sa ēva jalapiṣṭaḥ||44||
dhūpānagarujānyē ca vakṣyantē viṣamajvarē||45||
View original
धूपानगरुजान्ये च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे||४५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
agarujō dhūpaḥ śītajvarē hitaḥ| yē ca dhūpā viṣamajvarē vakṣyantē palaṅkaṣētyādinā tānyapi śītē yōjayēt||45||
agnyagnikr̥tān svēdān svēdi bhēṣajabhōjanam| saṁsargabalayōgē ca vātaślēṣmanibarhaṇam| garbhabhūvēśmaśayanaṁ kuthakambalarallakān| nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṁ santyūṣaṇaṁ takraṁ kulatthavrīhikōdravān| suśīlayēdvēpathumān yaccānyadapi pittalam| ajājyāḥ saguḍaṁ kalkaṁ saguḍaṁ vāmr̥tārasam| rasaṁ vārtākaphalajaṁ pibēdvā madhusaṁyutam| madhukāgarukauntīnāṁ kalkō vyāghranakhasya ca| madyēna pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ| yauvanāsavamattāśca tamāliṅgēyuraṅganāḥ| vītaśītaṁ ca vijñāya tāstatō'panayētpunaḥ||46||
View original
अग्न्यग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्| संसर्गबलयोगे च वातश्लेष्मनिबर्हणम्| गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्| निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः| मद्यं सन्त्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्रवान्| सुशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्| अजाज्याः सगुडं कल्कं सगुडं वामृतारसम्| रसं वार्ताकफलजं पिबेद्वा मधुसंयुतम्| मधुकागरुकौन्तीनां कल्को व्याघ्रनखस्य च| मद्येन पीतः सक्षौद्रस्तीव्रशीतज्वरापहः| दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः| यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः| वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत्पुनः||४६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anagnikr̥tāḥ svēdāḥ nivātasadanaguruprāvaraṇamuhurmadyapānakṣudvyāyāmavataniyuddhādhvabhāraharaṇāmarṣabhayairiti| hasantīva dīptavātahasantī| hasantikā aṅgāraśakaṭī| tryūṣaṇaṁ maricaṁ pippalī śuṇṭhī ca| vēpathuḥ śītēna prakampaḥ| madhukādīnāṁ caturṇāṁ kalkō madyēna| subōdham||46||
ānāhē kālavitkuryāt kriyāmalasakōditām| pippalīpippalīmūlayavānīcitrasādhitām| yavāgūṁ pāyayēccainamanilasyānulōmanīm||47||
View original
आनाहे कालवित्कुर्यात् क्रियामलसकोदिताम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचित्रसाधिताम्| यवागूं पाययेच्चैनमनिलस्यानुलोमनीम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ānāhē mātrāśitīyē'lasakōktāṁ kriyāṁ kuryāt| kālavit bhiṣagvyādhēstadyōgyaṁ kālaṁ jñātvētyarthaḥ| ēvaṁ cānāhinaṁ pippalyādi siddhāṁ yavāgūṁ pāyayēt||47||
sōpadravō'pi cēdēvaṁ jvaraḥ śītō na śāmyati| atyudīrṇē'nilakaphē svasthānē pittadhāmni vā| takrānupānaṁ trapusaṁ bhakṣayitvā'nalaṁ bhajēt| āsvēdasaṁbhavāttiṣṭēt prāvr̥tastadvadātapē| tatō vimr̥ditasnātō yuktāśī syādgatē jvarē| śamaṁ tau pittavr̥ddhyaivaṁ prapadyētē svadhāma ca| nivartatē tataḥ śīghraṁ vātaślēṣmōdbhavō jvaraḥ|48|
View original
सोपद्रवोऽपि चेदेवं ज्वरः शीतो न शाम्यति| अत्युदीर्णेऽनिलकफे स्वस्थाने पित्तधाम्नि वा| तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वाऽनलं भजेत्| आस्वेदसंभवात्तिष्टेत् प्रावृतस्तद्वदातपे| ततो विमृदितस्नातो युक्ताशी स्याद्गते ज्वरे| शमं तौ पित्तवृद्ध्यैवं प्रपद्येते स्वधाम च| निवर्तते ततः शीघ्रं वातश्लेष्मोद्भवो ज्वरः|४८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvamanantarōktayā kriyayā śītajvarō na śāmyati| sōpadravō yadi vartatē tatō'sminnāturasrapusamāmaṁ bhakṣayitvānalaṁ bhajēt| na tvēvaṁ sarvatra api tvanilakaphē atyudīrṇē svasthānasthē pittasthānasthē vā| kiyantaṁ kālam bhajēdityāha-āsvēdasaṁbhavāttathā tadvattakrānupānaṁ trapusaṁ bhakṣayitvā prāvr̥taḥ sannāsvēdasaṁbhavādātapē tiṣṭhēt| tataḥ svēdē sambhūtē mr̥ditaḥ snātaśca madhyabhōjī bhavēt| gatē jvara ityanēnaitat pradarśatē| sajvarō bhakṣitatrapusaśca tdaharannaṁ na bhuñjītēti| ēvaṁ ca bhavatītyādi| śamamityādi vātakaphāvēvaṁ pittavr̥ddhyā śamaṁ svadhāma ca prapadyētē| tataśca tayōḥ śamaṁ svasthānañca yātayōḥ vātaślēṣmōdbhavaḥ śītajvaraḥ śīghraṁ nivartatē||48||
sōpadravō'pi cēdēvaṁ jvaraḥ śītō na śāmyati| atyudīrṇē'nilakaphē svasthānē pittadhāmni vā| takrānupānaṁ trapusaṁ bhakṣayitvā'nalaṁ bhajēt| āsvēdasaṁbhavāttiṣṭēt prāvr̥tastadvadātapē| tatō vimr̥ditasnātō yuktāśī syādgatē jvarē| śamaṁ tau pittavr̥ddhyaivaṁ prapadyētē svadhāma ca| nivartatē tataḥ śīghraṁ vātaślēṣmōdbhavō jvaraḥ||48||
View original
सोपद्रवोऽपि चेदेवं ज्वरः शीतो न शाम्यति| अत्युदीर्णेऽनिलकफे स्वस्थाने पित्तधाम्नि वा| तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वाऽनलं भजेत्| आस्वेदसंभवात्तिष्टेत् प्रावृतस्तद्वदातपे| ततो विमृदितस्नातो युक्ताशी स्याद्गते ज्वरे| शमं तौ पित्तवृद्ध्यैवं प्रपद्येते स्वधाम च| निवर्तते ततः शीघ्रं वातश्लेष्मोद्भवो ज्वरः||४८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvamanantarōktayā kriyayā śītajvarō na śāmyati| sōpadravō yadi vartatē tatō'sminnāturasrapusamāmaṁ bhakṣayitvānalaṁ bhajēt| na tvēvaṁ sarvatra api tvanilakaphē atyudīrṇē svasthānasthē pittasthānasthē vā| kiyantaṁ kālam bhajēdityāha-āsvēdasaṁbhavāttathā tadvattakrānupānaṁ trapusaṁ bhakṣayitvā prāvr̥taḥ sannāsvēdasaṁbhavādātapē tiṣṭhēt| tataḥ svēdē sambhūtē mr̥ditaḥ snātaśca madhyabhōjī bhavēt| gatē jvara ityanēnaitat pradarśatē| sajvarō bhakṣitatrapusaśca tdaharannaṁ na bhuñjītēti| ēvaṁ ca bhavatītyādi| śamamityādi vātakaphāvēvaṁ pittavr̥ddhyā śamaṁ svadhāma ca prapadyētē| tataśca tayōḥ śamaṁ svasthānañca yātayōḥ vātaślēṣmōdbhavaḥ śītajvaraḥ śīghraṁ nivartatē||48||
svarjikākuṣṭamañjiṣṭhālākṣāmūrvāniśauṣadhaiḥ| satakraṁ sādhitaṁ tailamabhyaṅgāddāhaśītajit||49||
View original
स्वर्जिकाकुष्टमञ्जिष्ठालाक्षामूर्वानिशौषधैः| सतक्रं साधितं तैलमभ्यङ्गाद्दाहशीतजित्||४९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
svarjikādibhiḥ snēhāccaturthāṁśaistakrēṇaiva snēhasamēna sādhitaṁ tailamabhyaṅgāddāhajvarē dāhajit| śītajvarē śītajit| subōdham||49||
vamanaiśca virēkaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupācarēddhīmān kaphapittānilōdbhavān||50||
View original
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्| ज्वरानुपाचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vamanaiḥ kaphōdbhavē bastibhirvātōdbhava iti kramaḥ| parataśca sarvāvasthāsvapratiṣiddhāsu vijñēyaḥ||50||
saṁsr̥ṣṭaiḥ sannipatitairēkānēkōlbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān dōṣakramāpēkṣā yathōktairauṣadhairjayēt||51||
View original
संसृष्टैः सन्निपतितैरेकानेकोल्बणैः समैः| ज्वरान् दोषक्रमापेक्षा यथोक्तैरौषधैर्जयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saṁsr̥ṣṭairdvisaṅkhyairmiśrībhūtaistathā sannipatitaistulyairmiśrībhūtairubhayōrapyēkōlbaṇairvā yō jvarastān jvarān yathōktairēva yathādōṣamauṣadhairjayēt||51||
vardhanēnaikadōṣasya kṣapaṇēnōcchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṁ jayēt||52||
View original
वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा| कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्||५२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣamadōṣaṁ samadōṣañca sannipātamadhikr̥tyāha- vardhanēnētyādi| viṣamadōṣamēkasya dōṣasya vardhanēna jayēt| athavā ēkasyōcchritasya kṣapaṇēna jayēt| athavā yatra dvāvucchritau tatraikō hīnaḥ| yatra dau hīnau tatraika ucchrita iti| samadōṣaṁ tu kaphasthānānupūrvyā jayēt| prathamamēva kaphaviparītamauṣadhaṁ yuñjyāt| tataḥ pittaviparītaṁ tatō vātaviparītamiti||52||
nidrānivāraṇōpāyaḥ saṁnyāsābhihitō hitaḥ| sannipātē viśēṣēṇa dāruṇō'yamupadravaḥ||53||
View original
निद्रानिवारणोपायः संन्यासाभिहितो हितः| सन्निपाते विशेषेण दारुणोऽयमुपद्रवः||५३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvasmin jvarē nidrāyā nivāraṇōpāyaḥ saṁnyāsē yō'bhihitastīkṣṇanasyādikaḥ sahitaḥ| sannipātē tu sa viśēṣēṇa hitaḥ| yō'yaṁ nidrākhya upadravō dāruṇaḥ sannipātē||53|
sannipātajvarasyāntē karṇamūlē sudāruṇaḥ| śōphaḥ sañjāyatē tēna kaścidēva vimucyatē| raktāvasēcanaiḥ śīghraṁ sarpiṣpānaiśca tañjayēt| pradēhaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||54||
View original
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः| शोफः सञ्जायते तेन कश्चिदेव विमुच्यते| रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तञ्जयेत्| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः||५४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātajvarasyāntē sannipātajvarēṇa kṣapitē śarīrē puruṣasya karṇamūlē sudāruṇaḥ śōphaḥ samprāptiviśēṣavaśājjāyatē| tēna śōphēna kaścidēva vimucyatē, prāyō mārayatītyarthaḥ| tasmāttaṁ śōphaṁ kavalagrahāntaiḥ śīghraṁ jayēt||54||
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairjvarō yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcēdvāhvōḥ kramātsirām||55||
View original
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति| शाखानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्वाह्वोः क्रमात्सिराम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasya puṁsaḥ śākhānusārī dhātvāśritō jvarō raktāvasēcanācchēṣēṇa śītōṣṇādikōpakramēṇa na śāmyati tasya vāhvōḥ kramāt sirāṁ muñcēt| na tu dvayōryugapat||55||
ayamēva vidhiḥ kāryō viṣamē'pi yathāyatham| jvarē vibhajya vātādīnyaścānantaramucyatē||56||
View original
अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्| ज्वरे विभज्य वातादीन्यश्चानन्तरमुच्यते||५६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā ya ēva vidhiḥ pūrvamuktaḥ sa ēva viṣamē satatakādikē vātādidōṣaviśēṣē kōpavaśēna yathātmīyaḥ kāryaḥ| yaśca vidhiranantaramucyatē sō'pi kāryaḥ||56||
paṭōlakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kr̥tāḥ| tricatuṣpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||2||
View original
पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः| त्रिचतुष्पञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः||२||
🔊 Audio coming soon
yōjayēttriphalāṁ patthyāṁ guḍūcīṁ pippalīṁ pr̥thak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṁ bhallātakamathāpi vā||57||
View original
योजयेत्त्रिफलां पत्थ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्| तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा||५७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
subōdham| tathā triphalādīrnānāvidhairvidhānaiḥ pr̥thagyōjayēt| kadāciddōṣādyapēkṣayā viṣamajvarē triphalāḥ| kadāciddharītakī| kadācidguḍūcīti pr̥thakśbdārthaḥ|subōdham||57||
laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vāpi jvarāgamanavāsarē| prātaḥ satailaṁ laśunaṁ prāgbhaktaṁ vā tathā ghr̥tam| jīrṇaṁ tadvaddadhipayastakraṁ sarpiśca ṣaṭphalam| kalyāṇakaṁ pañcagavyaṁ tiktākhyaṁ vr̥ṣasādhitam||58||
View original
लङ्घनं बृंहणं वापि ज्वरागमनवासरे| प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्तं वा तथा घृतम्| जीर्णं तद्वद्दधिपयस्तक्रं सर्पिश्च षट्फलम्| कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख्यं वृषसाधितम्||५८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣamē satatakādicatuṣṭayē yasmin dinē jvarē āgacchati tasmiṁllaṅghanaṁ vōpakramaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā kurvīta dōṣādyapēkṣayā| subōdham| ghr̥taṁ jīrṇamiti sambadhyatē| tathēti satailam| tadviditi prāgbhaktaṁ dadhyādikam| ṣaṭpalādikaṁ sarpiśca| ṣaṭpalaṁ pañcakōlayavakṣāraiḥ rājayakṣmaṇyuktam| kalyāṇamunmādē| pañcagavyamapasmārē| tiktakaṁ kuṣṭhē| vr̥ṣaghr̥taṁ raktapittē||58||
pañcagavyasya mahatō vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṁ caturōṣṭrañca siddhaṁ siddhaṁ ghr̥̄taṁ ||59||
View original
पञ्चगव्यस्य महतो विधिना पञ्चमाहिषम्| पञ्चाजं चतुरोष्ट्रञ्च सिद्धं सिद्धं घॄतं ||५९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā mahataḥ pañcagavyasya vidhānēnāpasmārōktēna dvipañcamūlādikvāthēna bhārṅgyādikalkēna ca pañcamāhiṣamapi siddhaḥ| pañcamāhiṣāṇi viḍrasamūtrādīni| tadvadēva pañcājam| tathā caturōṣṭraṁ viḍrasahīnam| siddhaṁ pakvam| siddhaṁ nāma phalasādhanāya||59||
tathā| kaṭurōhiṇimañjiṣṭhāvr̥ṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu| prasthēṣu saṁyutaiḥ sēvyaṁ viṣamajvarajit param| vāksvarasmr̥timēdhāgnibalārōgyavr̥ṣatvakr̥t||60||
View original
तथा| कटुरोहिणिमञ्जिष्ठावृषग्रन्थिकचित्रकैः| पाठास्वगुप्ताद्विनिशैः पञ्चगव्यस्य पञ्चसु| प्रस्थेषु संयुतैः सेव्यं विषमज्वरजित् परम्| वाक्स्वरस्मृतिमेधाग्निबलारोग्यवृषत्वकृत्||६०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā kaṭurōhikādibhiḥ susaṁktaiḥ pañcagavyaprasthēṣu siddhaṁ ghr̥̄taṁ siddham| gōmayasvarasakṣīradadhimūtraghr̥tāni ca pañcagavyāni| kalkasya snēhāccaturthēnāṁśaḥ| granthikaṁ pippalīmūlam||60||
kōlāgnimanthatriphalākvāthē dadhnā ghr̥̄taṁ pacēt| tilvakāvāpamētacca viṣamajvaranāśanam||61||
View original
कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घॄतं पचेत्| तिल्वकावापमेतच्च विषमज्वरनाशनम्||६१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kōlādikvāthē dadhnā snēhasamēna paṭṭikālōdhracūrṇasya snēhāt caturthāṁśēna ghr̥̄taṁ pacēt||61||
śr̥takṣīraghr̥̄takṣaudrasitākr̥ṣṇāḥ khajāhatāḥ| viṣamajvarahr̥drōgakṣatakāsakṣayāpahāḥ||62||
View original
शृतक्षीरघॄतक्षौद्रसिताकृष्णाः खजाहताः| विषमज्वरहृद्रोगक्षतकासक्षयापहाः||६२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śr̥taṁ kṣīraṁ ghr̥̄taṁ kṣaudraṁ samaṁ gr̥hītvā śarkarāpippalīcūrṇaṁ gāḍhtvaparihārēṇa sammiśrya tē khajāhatāḥ santō viṣamajvaranāśanāḥ||62||
surō tīkṣṇaṁ ca yanmadyaṁ śikhitittiridakṣajam| māṁsaṁ mēdhyōṣṇavīryaṁ ca sahānnēna prakāmataḥ| sēvitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhēt| sarpiṣō mahatīṁ mātrāṁ pītvā vā chardayēt punaḥ||63||
View original
सुरो तीक्ष्णं च यन्मद्यं शिखितित्तिरिदक्षजम्| मांसं मेध्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः| सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा पुनरुल्लिखेत्| सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः||६३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā surādikaṁ sēvitvā tadahaḥ svapyādathavā tatsēvitvā vamēt| ghr̥tasya vā mahatīṁ mātrāmahōrātrajaraṇalakṣaṇāṁ pītvā chardayēt||63||
nīlinīmajagandhāñca trivr̥tāṁ kaṭurōhiṇīm| pibējjvarasyāgamanē snēhasvēdōpapāditaḥ||64||
View original
नीलिनीमजगन्धाञ्च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्| पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः||६४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jvarāgamanadivasē tu viṣamajvarēṣu nīlinyādīn jalēna pibēt| kimbhūta āha- snēhasvēdābhyāṁ saṁskr̥taḥ||64||
āsthāpanaṁ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam| payasā pr̥ṣadaṁśasya śakr̥dvā tadahaḥ pibēt| mastunā vā vr̥ṣaśakr̥t surayā vātha saindhavam||65||
View original
आस्थापनं वा तदहर्दद्यात्स्विन्नस्य यापनम्| पयसा पृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्| मस्तुना वा वृषशकृत् सुरया वाथ सैन्धवम्||६५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā tadaharjvarāgamanadivasē svinnasya satō yāpanākhyamāsthāpanaṁ dadyāt| yāpanaḥ kalpasiddhiṣu vakṣyantē| subōdham| pr̥ṣadaṁśō mārjāraḥ| vr̥ṣaḥ vr̥ṣapuṅgavaḥ| tasya viṇmastvaṁśēna ca saṁyuktam| saindhavaṁ surayaiva||65||
manōhvāsaindhavaṁ kr̥ṣṇātailēna nayanāñjanam| yōjyā hiṅgusamā vyāghrīvasa nasyē sasaindhavā| purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvat sasaindhavā||66||
View original
मनोह्वासैन्धवं कृष्णातैलेन नयनाञ्जनम्| योज्या हिङ्गुसमा व्याघ्रीवस नस्ये ससैन्धवा| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा||६६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vyāghrīvasā hiṅgusamā saindhavēna ca stōkēna yuktā nasyam| purāṇasarpiḥ kēvalam||66||
palaṅkaṣā nimbapatraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpō viḍvā biḍālajāḥ| pūradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ| dhūpō jvarēṣu sarvēṣu kāryō'yamaparājitaḥ||67||
View original
पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपो विड्वा बिडालजाः| पूरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः| धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्योऽयमपराजितः||६७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
palaṅkaṣādikaṁ ghr̥tābhyaktaṁ dhūpaḥ| biḍālaviṭ kēvalā| pūrādibhiraparājitākhyō dhūpaḥ sarvajvarēṣu kāryaḥ| pūrō gugguluḥ||67||
sahadēvāvacābhadrānākulībhiḥ prayōjayēt| dhūpanōdvartanālēpān sarvajvaranibarhaṇān||68||
View original
सहदेवावचाभद्रानाकुलीभिः प्रयोजयेत्| धूपनोद्वर्तनालेपान् सर्वज्वरनिबर्हणान्||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sahadēvādibhiḥ sarvajvaraharān dhūpādīn yōjayēt| bhadrā kr̥ṣṇasārivā| nākulī sarpasugandhā||68||
dhūmanasyāñjanōttrāsā yē cōktāścittavaikr̥tē| daivāśrayaṁ ca bhaiṣajyaṁ jvarān sarvānapōhati| viśēṣādviṣamān prāyastē hyagantvanubandhajāḥ||69||
View original
धूमनस्याञ्जनोत्त्रासा ये चोक्ताश्चित्तवैकृते| दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वानपोहति| विशेषाद्विषमान् प्रायस्ते ह्यगन्त्वनुबन्धजाः||६९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
cittavaikr̥tē ca bhūtōnmādapasmārēṣu dhūpādaya uktāstē'pi jvarēṣu yōjyāḥ| daivāśrayaṁ bhaiṣajyaṁ maṇimantrādi| viṣamān jvarānna tathānyadauṣadhaṁ vyapōhati yathā daivavyapāśrayam| yatastē viṣamāḥ prāyēṇāgantōrabhicāragrahāvēśādēranubandhēna jāyantē| tatra ca balavat daivavyapāśrayaṁ karma||69||
yathāsvaṁ ca sirāṁ vidhyēdaśāntau viṣamajvarē||70||
View original
यथास्वं च सिरां विध्येदशान्तौ विषमज्वरे||७०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣamajvarē ca tīkṣṇōṣṇādibhiḥ sarvathā aśāntau yathāsvaṁ sirāṁ vidhyēt| `tr̥tīyakēṁ'sayōrmadhyē skandhasyādhaścaturthakē| bāhvōścē'tyādi yathāsvaśabdārthaḥ||70||
rasasaṁsthē tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghanē| sēkasaṁśamanālēparaktamōkṣānasr̥ksthitē| tīkṣṇān virēkānmāṁsasthē mēdōghnaṁ mēdasi sthitē| asthisthē vātaśamanamabhyaṅgasvēdamardanam| jvarē vātārtiśamanaṁ viśēṣādbastikarma ca||71||
View original
रससंस्थे तु सर्वस्मिन् कुर्याद्वमनलङ्घने| सेकसंशमनालेपरक्तमोक्षानसृक्स्थिते| तीक्ष्णान् विरेकान्मांसस्थे मेदोघ्नं मेदसि स्थिते| अस्थिस्थे वातशमनमभ्यङ्गस्वेदमर्दनम्| ज्वरे वातार्तिशमनं विशेषाद्बस्तिकर्म च||७१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rasasaṁsthē prādhānyēna vamanam| anyadyathāyōgyaṁ laṅghanam| raktasthē jvaraharān sēkādīn| subōdham| mēdōghnaṁ yatkiñcit| asthisthē jvarē vātaśamanamabhyaṅgādikaṁ kuryāt| jvarē cānyatra tathā vātārtiśamanaṁ yathā bastiratastamapi kuryāt| majjaśukrasthayōḥ kaṣṭatvādviśēṣēṇa nōktam| sāmānyēnatu majjñaścaturthakōktyaivōktam||71||
kēvalānilavīsarpavisphōṭābhihatajvarē| sarpiṣpānahimālēpasēkamāṁsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktañca raktamōkṣādisādhanam| grahōtthē bhūtavidyōktaṁ maṇimantrādisādhanam| ōṣadhīgandhajē pittaśamanaṁ viṣajidviṣē||72||
View original
केवलानिलवीसर्पविस्फोटाभिहतज्वरे| सर्पिष्पानहिमालेपसेकमांसरसाशनम्| कुर्याद्यथास्वमुक्तञ्च रक्तमोक्षादिसाधनम्| ग्रहोत्थे भूतविद्योक्तं मणिमन्त्रादिसाधनम्| ओषधीगन्धजे पित्तशमनं विषजिद्विषे||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kēvalānilādikē jvarē sarpiṣpānādikaṁ kuryāt| yathāsvaṁ cādhyāyēṣūktaṁ visarpādiṣu raktamōkṣādi| cikitsitaṁ tadapi jvarē kuryāt| subōdham||72||
iṣṭairarthairmanōjñaiśca yathādōṣaśamēna ca| hitāhitavivēkaiśca jvaraṁ krōdhādijaṁ jayēt| krōdhajō yāti kāmēna śāntiṁ krōdhēna kāmajaḥ| bhayaśōkōdbhavau tābhyāṁ bhīśōkābhyāṁ tathētarau| śāpātharvaṇamantrōtthē vidhirdaivavyapāśrayaḥ||73||
View original
इष्टैरर्थैर्मनोज्ञैश्च यथादोषशमेन च| हिताहितविवेकैश्च ज्वरं क्रोधादिजं जयेत्| क्रोधजो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन कामजः| भयशोकोद्भवौ ताभ्यां भीशोकाभ्यां तथेतरौ| शापाथर्वणमन्त्रोत्थे विधिर्दैवव्यपाश्रयः||७३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
krōdhakāmabhayaśōkajāt jvarāniṣṭaiḥ priyairmanōjñai ramaṇīyairjayēt| pittaśamanēna krōdhajam| bhīśōkakāmajān vātaśamanēnētyarthaḥ| idaṁ hitaṁ tadatvānubandhayōridamahitamiti jñātvā tadācaraṇaparihārābhyāñca jayēt| krōdhajastu jvaraḥ krōdhaviṣayē kāmōtpādēna śamaṁ yāti| kāmajaśca kāmaviṣayē krōdhōtpādēna| bhayōdbhavō jvaraḥ śōkōdbhavaśca tābhyāṁ kāmakrōdhābhyāṁ śamaṁ yātaḥ bhayaviṣayē krōdhaviṣayē ca dōṣādyapēkṣayā kadacit krōdhaḥ kadacit kāmaḥ| tathētarau kāmakrōdhōdbhavau bhīśōkābhyāṁ śamaṁ yātaḥ| subōdham| daivavyapāśrayō vidhimaṇimantrādiḥ||73||
tē jvarāḥ kēvalāḥ pūrvaṁ vyāpyantē'nantaraṁ malaiḥ| tasmāddōṣānusārēṇa tēṣvāhārādi kalpayēt| na hi jvarō'nubadhnāti mārutādyairvinā kr̥taḥ||74||
View original
ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्तेऽनन्तरं मलैः| तस्माद्दोषानुसारेण तेष्वाहारादि कल्पयेत्| न हि ज्वरोऽनुबध्नाति मारुताद्यैर्विना कृतः||७४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētēṣu cāgantujvarēṣu āhārādikaṁ dōṣānusārēṇa kalpayēt| yataḥ tē āgantavō jvarā āgantusamavadhānavēlāyāṁ kēvalāḥ santāpamātrarūpā ēva bhavanti| tathāpyanantaraṁ malairvātādibhirvyāpyantē yasmāt jvarō mārutādyairvinākr̥tō'nubandhaṁ na gr̥hṇāti| anubandhaścēt sthitā ēva mārutādaya iti||74||
kathāstrivargasaṁyuktā ruṅnidrādivinōdinīḥ| śastā vicitrāḥ śr̥ṇuyānna prētavyādhitāśrayāḥ| jvarakālasmr̥tiṁ cāsya hāribhirviṣayairharēt||75||
View original
कथास्त्रिवर्गसंयुक्ता रुङ्निद्रादिविनोदिनीः| शस्ता विचित्राः शृणुयान्न प्रेतव्याधिताश्रयाः| ज्वरकालस्मृतिं चास्य हारिभिर्विषयैर्हरेत्||७५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca jvarī jvarahētukaruṅnidrāratyāthādivinōdanāya vicitrāḥ praśastāśca dharmārthakāmasaṁyuktāḥ kathāḥ śr̥ṇuyāt na tathā prētāśritāśca| asyāturasya jvarāgamanakālasmr̥tiṁ manōharaiḥ śabdādibhirharēt||75||
tyajēdābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam gurvāsātmyaṁ vidāhyannaṁ yaccānyajjvarakāraṇam| na vijvarō'pi sahasā sarvānnīnō bhavēt | avasthānusāraṁ yōgyaṁ cikitsitam tathā| nivr̥ttō hi jvaraḥ śīghraṁ vyāpādayati durbalam| sadyaḥ prāṇaharō yasmāttasmāttasya viśēṣataḥ| tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ kuryāttattadbhiṣagjitam||76||
View original
त्यजेदाबललाभाच्च व्यायामस्नानमैथुनम् गुर्वासात्म्यं विदाह्यन्नं यच्चान्यज्ज्वरकारणम्| न विज्वरोऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत् | अवस्थानुसारं योग्यं चिकित्सितम् तथा| निवृत्तो हि ज्वरः शीघ्रं व्यापादयति दुर्बलम्| सद्यः प्राणहरो यस्मात्तस्मात्तस्य विशेषतः| तस्यां तस्यामवस्थायां कुर्यात्तत्तद्भिषग्जितम्||७६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathēti sarvānnāharatvē| hiśabdō yasmādarthē| yasmājjvarō nivr̥ttō gatvā punaḥ pratyāvr̥ttaḥ pūrvakṣapitatvāt durbalaṁ naraṁ śīghraṁ vyāpādayatīti| sa ca nivr̥ttō jvarō yasmāt sadyaḥ prāṇaharastasmāt tasyavasthāviśēṣaṁ vikalpya yōgyamauṣadhaṁ kuryāt||76||
manōbhirāmā viṣayā vacanaṁ hlādi dakṣiṇam| karuṇārdraṁ manaṁ śuddhaṁ sarvajvaraniṣūdanam||77||
View original
मनोभिरामा विषया वचनं ह्लादि दक्षिणम्| करुणार्द्रं मनं शुद्धं सर्वज्वरनिषूदनम्||७७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
manasō balābalēna tadā tadā jvaraḥ syādityuktamatō manaḥ puṣṭayē manōbhirāma ityādikamucyatē| viṣayāḥ śabdādikāḥ| dakṣiṇamanukūlam| śuddhaṁ rāgādibhiranupahatam||77||
mātaraṁ pitaraṁ dēvān vaidyān haraṁ harim| pūjayēcchīlayēddānadamasatyadayārjavān| dhārayēcca sadā mantramaṇiratnamahauṣadhīḥ||78||
View original
मातरं पितरं देवान् वैद्यान् हरं हरिम्| पूजयेच्छीलयेद्दानदमसत्यदयार्जवान्| धारयेच्च सदा मन्त्रमणिरत्नमहौषधीः||७८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mātrādīn pūjayēt| dānādīṁśca śīlayēt| śuciśca sanmūrdhnā siddhamantrādikaṁ dhārayēt||78||
āryāvalōkitaṁ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamēdāryatārāṁ ca sarvajvaranivr̥ttayē||79||
View original
आर्यावलोकितं पर्णशबरीमपराजिताम्| प्रणमेदार्यतारां च सर्वज्वरनिवृत्तये||७९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āryāvalōkitākhyaṁ bauddhaṁ dēvaṁ praṇamēt| tathaiva parṇaśabarīṁ nāma vidyāṁ tathāparājitāmāryatārāṁ ca sarvajvaranivr̥ttayē praṇamēdēva||79||
japaṁstathā gatōṣṇīṣaṁ sarvavyādhicikitsitam| āgantudōṣasahajaiḥ sarvarōgairvimucyatē||80|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē jīrṇajwaracikitsitannāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
जपंस्तथा गतोष्णीषं सर्वव्याधिचिकित्सितम्| आगन्तुदोषसहजैः सर्वरोगैर्विमुच्यते||८०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने जीर्णज्वरचिकित्सितन्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā gatōṣṇīṣaṁ nāma mantraviśēṣaṁ japannāgantujairdōṣajaiḥ sahajaiśca rōgairvimucyata iti| tacca tathā gatōṣṇīṣavat sarvavyādhicikitsitamasmābhiḥ parṇaśabaryāyāḥ paṭhyantē||80|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ