🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nidānasthānē jwarādikramēṇa pradhānarōgāṇām hētwādikamuktvā tēṣāmēva tēnaiva kramēṇa sādhyānāṁ satāmavasaraprāptaṁ pratīkāraṁ pradarśayituṁ caturthasthānamārabhyatē|
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
1. jvaracikitsitam
athātō jwaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādi pūrvavadvyākhyēyam| itītyadi ca| cikitsitaṁ pratīkāraḥ|1|
āmāśayasthō hatvā'gniṁ sāmō mārgānpidhāya yat| vidadhāti jwaraṁ dōṣastasmāt kurvīta laṅghanam| prāgrūpēṣu jvarādau vā balam yatnēna pālayan| balādhiṣṭhānamārōgyamārōgyārthaḥ kriyākramaḥ||2||
View original
आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान्पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात् कुर्वीत लङ्घनम्| प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वा बलम् यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmāśayastha ityādinā prakr̥tārthaprastāvanā| yadyasmādāmāśayasthatvādirūpō dōṣōḥ duṣṭō vātādirjvaraṁ vidadhāti tasmājjvarē prathamaṁ laṅghanaṁ kurvītēti sambandhaḥ| yadyapi laṅghanaṁ dvādaśasu paribhāṣitaṁ laṅghanabr̥ṁhaṇīyē'tra punarupavāsē vartatē| kutaḥ? tēṣāmavasthāvaśāt prayōgaḥ iti jējjaṭaḥ| hētunirdēśēnaitat pradarśyatē yēṣu jvarēṣvēvaṁrupatasamprāptēstatraiva laṅghanaṁ vidhēyaṁ nā'nyatra| tathā ca vakṣyati - `śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanaṁ| nēṣyata' iti| atra ca laṅghana śabdēna na vamanādikam sarvaṁ laṅghanamucyatē; kintu upavāsa ēva| nanu tallaṅghanaṁ kasyāmavasthāyāṁ kurvītētyāha-prāgrūpēṣvityādi| jwarasya pūrvarūpadarśana ēva laṅghanaṁ kurvīta| yadā tu prāgrūpadarśanakālē nidānasya sādhāraṇatwādaparijñānādvā laṅghanaviṣayatā āśaṅkyatē tadā jwarādāvapi yōjyam| jwarasyādirjwarādiḥ, jwarō prārambha ityuktaṁ prāgrūpēṣu jwarādau vēti| anyē punarēvaṁ varṇayanti jwarasya prāgrūpēṣu laṅghanamavaśyaṁ kurvīta jwarādau jwaravyaktatā prādurbhāvē vā laṅghanaṁ kurvīta ;tēna śuddhavātādiviṣayē vyaktē jwarē laṅghanaṁ na vidhēyam| balaṁ yatnēna pālayannityanēnaitaducyatē- tāvallaṅghanaṁ kurvīta yāvatā balahānirna bhavati| tēna laṅghitaliṅaprādurbhāvē'pi balapālanānurōdhēna laṅghanādviramēt| balādhiṣṭhādinamityādinā balapālanē hēturucyatē||2||
laṅghanaiḥ kṣapitē dōṣē dīptē'pnau lāghavē sati| swāsthyaṁ kṣutr̥ḍr̥ciḥ paktirbalamōjaśca jāyatē||3||
View original
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽप्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुतृडृचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
laṅghanairityādinā sarvalaṅghanānāṁ jwaraviṣayāṇāṁ suprayuktānāṁ phalanirūpaṇam| laṅghanairvamanādibhirdōṣē tatsādhyē jwarārambhakē kṣapitē tatkṣapaṇācca bhasmāpanayanēnēvāgnau dīptē lāghavē cōtpannē svāsthyādikaṁ jāyatē| dōṣakṣapaṇādūrdhwaṁ laṅghanēnānindhanatvādagnērnāśa ēvaṁ swāsthyādyabhāvaśca| tathā cōktam- saṁśōdhanāsravisrāvasnēhayōjanalaṅghanaiḥ| yātyagnirmandatā|| iti| tatra ca bhaṇyatē-swāsthaṁ rōgābhāvaḥ| paktirannādīnāṁ pākaḥ||3||
tatrōtkr̥ṣṭē samutkliṣṭē kaphaprāyē calēmalē| sahr̥llāsaprasēkānnadwēṣakāsaviṣūcikē| sadyōbhuktasya sañjātē jwara sāmē viśēṣataḥ| vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ kuryāttadanyathā| śwāsātīsārasammōhahr̥drōgaviṣamajwarān|4|
View original
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्|४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nanu kiṁ sarvatra niyamēna sarvamēva laṅghanaṁ vidhēyamāhōsvit kēnacidviśēṣēṇētyāha -tatrētyādi| utkr̥ṣṭaḥ prabhūtaḥ| samutkliṣṭaḥ sthānātsamantāccalitaḥ| kaphaprāyaḥ ślēṣmapradhānaḥ| calō naikatra sthitiśīlaḥ| saha hr̥llāsādibhirvartatē yō malaḥ tathāvidhē malē dōṣē vamanārhasya satō jwaritasya vamanamēva śastaṁ nātyalaṅghanamiti sambandhaḥ|sadyōbhuktasya twaṣṭavidhē'pi jwarē sañjātē vamanamēva śasyatē|āgantāvapi bhōjanasyājāraṇādinā dōṣānubandharakṣaṇārthaḥ| sāmē tu jwarē sadyōbhuktasya sañjātē viśēṣatō vamanam| vamanārhagrahaṇēna pratiṣiddhavamanānāṁ garbhiṇyādīnāṁ vamanaviṣayē'pi jwarē vamanaṁ pratiṣiddhyatē| tacca vamanamanyathā utkliṣṭatvādilakṣaṇaviparītē malē prayuktaṁ śwāsādīn jwaritasya kuryāt| anutkliṣṭasyōtklēśēna vāyōrmārgarōdhācchvāsaḥ| īṣadutkliṣṭsya syandanēnāgnināśādatīsāraḥ| upaśuṣkē dōṣē auṣadhasya taikṣṇyātsammōhaḥ| tathāvidha ēvōrdhvanayanād hr̥drōgaḥ| dōṣasya swalpatwāt bahiranirharaṇāddūradūratarasrōtaḥ pūraṇēna vā yathāhētuḥ satatakādikō viṣamajvaraḥ||4||
tatrōtkr̥ṣṭē samutkliṣṭē kaphaprāyē calēmalē| sahr̥llāsaprasēkānnadwēṣakāsaviṣūcikē| sadyōbhuktasya sañjātē jwara sāmē viśēṣataḥ| vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ kuryāttadanyathā| śwāsātīsārasammōhahr̥drōgaviṣamajwarān||4||
View original
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nanu kiṁ sarvatra niyamēna sarvamēva laṅghanaṁ vidhēyamāhōsvit kēnacidviśēṣēṇētyāha -tatrētyādi| utkr̥ṣṭaḥ prabhūtaḥ| samutkliṣṭaḥ sthānātsamantāccalitaḥ| kaphaprāyaḥ ślēṣmapradhānaḥ| calō naikatra sthitiśīlaḥ| saha hr̥llāsādibhirvartatē yō malaḥ tathāvidhē malē dōṣē vamanārhasya satō jwaritasya vamanamēva śastaṁ nātyalaṅghanamiti sambandhaḥ|sadyōbhuktasya twaṣṭavidhē'pi jwarē sañjātē vamanamēva śasyatē|āgantāvapi bhōjanasyājāraṇādinā dōṣānubandharakṣaṇārthaḥ| sāmē tu jwarē sadyōbhuktasya sañjātē viśēṣatō vamanam| vamanārhagrahaṇēna pratiṣiddhavamanānāṁ garbhiṇyādīnāṁ vamanaviṣayē'pi jwarē vamanaṁ pratiṣiddhyatē| tacca vamanamanyathā utkliṣṭatvādilakṣaṇaviparītē malē prayuktaṁ śwāsādīn jwaritasya kuryāt| anutkliṣṭasyōtklēśēna vāyōrmārgarōdhācchvāsaḥ| īṣadutkliṣṭsya syandanēnāgnināśādatīsāraḥ| upaśuṣkē dōṣē auṣadhasya taikṣṇyātsammōhaḥ| tathāvidha ēvōrdhvanayanād hr̥drōgaḥ| dōṣasya swalpatwāt bahiranirharaṇāddūradūratarasrōtaḥ pūraṇēna vā yathāhētuḥ satatakādikō viṣamajvaraḥ||4||
pippalībhiryutāṁ gālāṁ kaliṅgairmadhukēna vā| pītvōṣṇatōyēna vamēnmadhvambulavaṇāmbu vā||5||
View original
पिप्पलीभिर्युतां गालां कलिङ्गैर्मधुकेन वा| पीत्वोष्णतोयेन वमेन्मध्वम्बुलवणाम्बु वा||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pippalītyādinā vamanayōgamāha - dōṣadēśādyapēkṣayā yathāyōgyaṁ yōgavikalpaḥ| gālā madanaphalam| tāṁ gālāṁ kadācit pippalībhiryuktatāmuṣṇāmāmbunā pītvā vamēt| kadācidindrayavaiḥ kadācinmadhuyaṣṭyā athavā madhunā saṁyuktamuṣṇāmāmbu pītvā vamēt| lavaṇēna vā saṁyuktamatra madhunō'prayōgaḥ| gālānāṁ saṁyōgināṁ samānāṁ kōṣṭāpēkṣā mātrā| madhulavaṇayōrauṣadhaṁ yāti yōgyatā mātrā||5||
paṭōlanimbakarkōṭavētrapatrajalāni vā| pēyāṁ manḍaṁ rasaṁ cēkṣōrmadhyaṁ kalpōditāni ca| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||6||
View original
पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रजलानि वा| पेयां मन्डं रसं चेक्षोर्मध्यं कल्पोदितानि च| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā paṭōlādīnāṁ patrajalaṁ pītvā vamēditi sambandhaḥ| patrāṇāṁ jalasya ca jalasaṁskārāpādanī mātrā| pānē tu jalasya kōṣṭhādyapēkṣayā tr̥ptyavasānaṁ vā mātrā| pēyāmaṇḍādīnāmivātrāpi pītvā vamēditi sambadhyatē| vamēdityangulyādinōpāyēnōdgirēt| madyaṁ pūrvabhukāhārāpēkṣayā yathāyōgyamiti| vamanāni balakālavibhāgavit prayuñjīta| vamanānīti bahuvacanaṁ kiṁ ucyatē| na sakr̥dyāvannirhatadōṣa iti jējjaṭaḥ| tēnaitaduktaṁ vyādhyauṣadhabalānurōdhēna cānyatamasya vamanasya prayōga iti||6||
kr̥tē'kr̥tē vā vamanē jvarī kuryādviśōṣaṇam| dōṣāṇām samudīrṇānāṁ pācanāya śamāya ca||7||
View original
कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणाम् समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anantarōktaprakārēṇa kr̥tē vamanē viśōṣaṇamupāsādinā kuryānnatu samygyōgē'pyavaśyaṁ tadaharēva vamanavidhipradarśitaprakārēṇa pēyāṁ sēvēta| tathā yatrāpi vamanasyāviṣayatwādviṣayē'pi vā nimittāntarādvamanaṁ na kr̥taṁ tatrāpi viśōṣaṇaṁ kuryāt| dōṣāṇāmityādinā yathōktōpaśōṣaṇaprayōjanapradarśanam||7||
āmēna bhasmanēvāgnau chhannē'nnaṁ na vipacyatē| tasmādādōṣapacanajjvaritānupavāsayēt||8||
View original
आमेन भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनज्ज्वरितानुपवासयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmēnētyādinōpavāsāvadhipradarśanam| yathā bāhyē'gnau bhasmanā chhannē'nnaṁ na vipacyatē ēvamāntarē'pyāmēna cchhannē| tasmāddōṣasya nirāmatōtpattirupavāsānāmavadhiḥ| upapūrvō vasirbhōjananivr̥ttau vartatē||8||
tr̥ṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibēdvātakaphajvarē| tatkaphaṁ vilayaṁ nītvā tr̥ṣṇāmāśu nivartayēt| udīrya cāgniṁ srōtāṁsi mr̥dūkr̥tya viśōdhayēt| līnapittānilasvēdaśakr̥nmūtrānulōmanam| nidrājāḍyāruciharaṁ prāṇānāmavalambanam||9||
View original
तृष्णगल्पाल्पमुष्णाम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्| उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasmiṁśca laṅghanē kriyamāṇē tr̥ṣṇāgatimātrāṁ tr̥ṣṇāmanubhavannēva vātakaphajvarē dvandvasamuttha ēva nētyāha| vātē ślēṣmaṇi vā kavōṣṇaṁ jalaṁ hitam| tayōḥ samuditayōrapyuṣṇamavirōdhīti ca| taccōṣṇāmbu pītaṁ mārgāvarakaṁ kaphaṁ vilayaṁ nītvā tr̥ṣṇāṁ nivartayēt| tathā līnānāmanutkliṣṭarūpāṇāmapi pittādīnāmanulōmanaṁ mārgaprērakaṁ nidrādiharaṁ ca| nidrā hyasvāsthyahētukā gr̥hītā| prāṇānāmavalambanamambusantarpaṇasvabhāvatvāt| ēvaṁ yathōktaviṣayē uṣṇāmbunā ēva prayōgaḥ||9||
viparītamataḥ śītaṁ dōṣasaṅghātavardhanam||10||
View original
विपरीतमतः शीतं दोषसङ्घातवर्धनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viparītamityādinā tatraiva śītāmbuparihārē hēturucyatē-uṣṇāmbunō guṇairviparītaṁ śītāmbu dōṣasaṅghātavarddhanañca||10||
uṣṇamēvaṅguṇatvē'pi yuñjyānnaikāntapittalē| udriktapittē davathudāhamōhātisāriṇi| viṣamadyōtthitē grīṣmē kṣatakṣīṇē'srapittini||11||
View original
उष्णमेवङ्गुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uṣṇamityādinā kēvalapittādīnāmuṣṇāmbupratiṣēdhaṁ darśayati- uṣṇamanantarapradarśitāgnyudīraṇasrōtaśśōdhanatwādiguṇasaṁyuktatwē'pyēkāntapittalādau vyādhāvāturē vā na yuñjyāt| udriktamanyadōṣābhibhāvi pittaṁ yatra| davathuścakṣurādīndriyāśrayēṣu dāhaḥ| dāhaḥ sarvāṅgīṇastīvra ēva| grīṣmē dēśādiviśēṣavaśādvātakaphasyōtkr̥ṣṭatā; tadā stōkaṁ hitamēva||11||
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam| śītaṁ tēbhyō hitaṁ tōyaṁ pācanaṁ truḍjvarāpaham||12||
View original
घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं त्रुड्ज्वरापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śītāmbuprayōgaṁ darśayati- tēbhyaścaikāntapittalādibhyō ghanādisāditaṁ śītaṁ tōyaṁ hitaṁ , taddhi pācanaṁ tr̥ḍjvarāpahaṁ ca| nanu nāgarasya kaṭukatwāt kathaṁ prayōgaḥ; ucyatē - āmāśayasamutthatwājjvarasyēṣyata ēvānyadravyasaṁyuktasya jalasaṁskārarthamāvāpa ēti jējjaṭaḥ| tatha cānyē paṭhanti- yaccāsya śrutaśītāmbu ṣaḍaṅgādi prayujjyatē| karṣamātram tatō datvā kvathayētprāsthikē'mbhasi|| iti||12||
uṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nātyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajētpittādhikē'dhikam| snānābhyaṅgapradēhāṁśca pariśēṣaṁ ca laṅghanam||13||
View original
उष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नात्यूष्मणा विना| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत्पित्ताधिकेऽधिकम्| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uṣṇāmbupratiṣēdhaprasaṅgē sarvēṣāṁ pittaviruddhānāṁ jvarē pratiṣēdha ucyatē- uṣmētyādi| pittādhikē tu jvarē pittaviruddhānyādhikaṁ tyajēt| pittaviruddhaṁ yat pittakāri tacca kaphajvarādau kiñcit tyajēdityadhikaśabdāllbhyatē| snanādīṁśca sarvasmin jvarē tyajēt| tathā pariśēṣaṁ laṅghanaṁ avasthāviśēṣavaśēnōktāllaṅghanādanyalaṅghanaṁ pariśēṣam||13||
ajīrṇa iva śūlaghnaṁ sāmē tīvraruji jvarē| na pibēdauṣadhaṁ taddhi bhūya ēvāmamāvahēt| āmābhibhūtakōṣṭhasya kṣīraṁ viṣamahēriva||14||
View original
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ajīrṇa ityādinā sāmē jwarē auṣadhapratiṣēdhapradarśanam| ivētyādinā- tīvrārtirapi nājīrṇī pibēcchūlaghnamauṣadham| āmasannō'nalō nālaṁ paktuṁ dōṣauṣadhāśanam| nihanyādapi caitēṣāṁ vibhramaḥ sahasāturam| iti smārayati| tīvrarujāgrahaṇaṁ prabhūtōpalakṣaṇārtham| alpētVvāmē'gnēḥ kiñcicchaktatvāt kvāthādikaṁ prayujyata| ēvaṁ na kēvalaṁ sāma auṣadhaṁ tyajēt yāvat kṣīramapi tyajēditi pradarśanārthamāha-āmābhibhūtakōṣṭhsyētyādi| yasya hyāmēnābhibhūtaḥ kōṣṭhastasya dīpanatvādiyuktamapyauṣadhaṁ na yujyatē kimuta kṣīram| ahidr̥ṣṭāntēna viṣasya duṣṭatā pradarśitā||14||
sōdardapīnasaśvāsē jaṅghāparVvāsthiśūlini| vātaślēṣmātmakē svēdaḥ praśastaḥ sa pravartayēt| svēdamūtraśakr̥dvātān kuryādagnēśca pāṭavam| snēhōktamācāravidhiṁ sarvataścānupālayēt||15||
View original
सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्Vवास्थिशूलिनि| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्| स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वतश्चानुपालयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
iti prasaṅgēna jvarē parihāryadarśanaṁ kr̥tvā sōdardētyādinā'vasthāviśēṣēṇa vidhēyaviśēṣaṁ niyamayati| vātaślēṣmātmakē jvarē udardādinā yathāsaṁbhavaṁ saṁyuktē svēdākhya upakramaḥ śastaḥ| sa svēdaḥ svēdādīni pravartayēt| udrdōnāma kapharōgaḥ pradarśitaḥ| snēhākta ācāravidhiruṣṇōdakōpacārī syādityādikaḥ||15||
laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ| malānāṁ pācanāni syuryathāvasthaṁ kramēṇa vā||16||
View original
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
laṅghanamityādinā pūrvōktasyāniyamēna kramaniyamēna ca pradarśanam| `laṅghanādi tiktarasāntaṁ pañcavidhaṁ pācanamiti' jējjaṭaḥ| laṅghanamupavāsaḥ| svēdanaṁ svēdaḥ| kālaḥ parivāsakramaḥ| yavāgvaḥ pēyāḥ| tiktō rasastiktarasayuktadravyōpayōgaḥ|vamanaṁ śōdhanaṁ na tu pācanam| yathāsvamityuktaviṣayānatikramēṇa malānāṁ pācanāni syuḥ| athavā kramēṇa laṅghanē kriyamāṇē dōṣasya niviḍatvavināśāya prathamamēva svēdanaṁ, tataḥ upavāsēna svēdēna kālakramēṇa ca dōṣē mārdavaṁ yātē bubhukṣāyāṁ jātāyāṁ yavāgvastatastiktō rasō mustāparpaṭādiḥ||16||
śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| nēṣyatē tēṣu hi hitaṁ śamanaṁ yanna karśanam||17||
View original
शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनम्| नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāmānyēna navajvarē laṅghanōpakramācchuddhavātādijvarāṇāṁ laṅghanasya pratiṣēdhaḥ jīrṇajvarē ca laṅghanaviṣayē'pi| tēṣu ca śuddhavātādiṣu yasmācchamanaṁ tacca śamanaṁ yanna karśanaṁ nāpyatibr̥ṁhaṇaṁ rōgasvabhāvādityarthāllabhyatē||17||
tatra sāmajvarākr̥tyā jānīyādaviśōṣitam| dvividhōpakramajñānamavēkṣēta ca laṅghanē||18||
View original
तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने||१८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā laṅghanasyāyōgasamyagyōgapradarśanam| jvarōpadravatīkṣṇatvādikaṁ sāmajvarākr̥tiḥ| ākr̥tirllakṣaṇamiti paryāyau||18||
yuktaṁ laṅghitaliṅgaistu taṁ pēyābhirupācarēt| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṁ vā mr̥dutvaṁ vā jvarō yāvadavāpnuyāt| tasyāgnirdīpyatē tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmikāḥ| svēdanāya dravōṣṇatvānmr̥dutvāttr̥ṭpraśāntayē| āhārabhavātprāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyō jvarasātmyatvāttasmātpēyābhirāditaḥ| upakramējjvarān sarvānr̥tē madyasamutthitān||19||
View original
युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिकाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वान्मृदुत्वात्तृट्प्रशान्तये| आहारभवात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात्पेयाभिरादितः| उपक्रमेज्ज्वरान् सर्वानृते मद्यसमुत्थितान्||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tañca jvaritañca śabdābhihitēna sāmajvaraliṅgaviparyāsēna dvividhōpakramaṇīyōktaiśca laṅghitaliṅgairyuktaṁ jñātvā pēyābhirupācarēt| kimbhūtābhirāha- yathāsvauṣadhasiddhābhiryasmin jvarē yadēva kāṣāyakalpanauṣadhayuktaṁ tēnauṣadhēna sādhitābhiḥ| maṇḍaḥ pūrvō yāsāṁ tābhiḥ| laṅghanē kr̥tē maṇḍaḥ tataḥ pēyā| kiyatkālamityāha- āditō jvarārambhadināt prabhr̥ti ṣaḍahaṁ yāvat| yatra tu ṣaḍahāt pūrvaṁ laṅghitaliṅgābhāvāt pēyā na prayuktā tatra yadā prayujyatē tadā tāsāṁ jvaramārdavōtpattiryāvat prayōgaḥ| subōdham| (athavā yavāgūnāṁ prati swaṁ saṁskārakapippalīnāgarādikamiti jējjaṭaḥ )|
prāgjalājapēyāṁ sujarāṁ saśuṇṭhīdhānyapippalīm| sasaindhavāṁ tathāmlārthī tāṁ pibētsaha dāḍimām| sr̥ṣṭaviḍ bahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himām| bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgōkṣurasādhitām| pr̥śniparṇī balāvilvanāgarōtpaladhānyakaiḥ| siddhāṁ jvarāsāryamlāṁ pēyāṁ dīpanapācanīm| hrasvēna pañcamūlēna hikkārukśvāsakāsavān| pañcamūlēna mahatā kaphārtō yavasādhitām| vibaddhavarcāṁ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ kr̥tām| yavāgūṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭāṁ maladōṣānulōmanīm| cavikāpippalīmūladrākṣā''malakanāgaraiḥ| kōṣṭē vibaddhē saruji pibēttu parikartini| kōlavr̥kṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kr̥tām| asvēdanidrastr̥ṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramr̥dvīkāsārivāmustacandanam| tr̥ṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṁ kṣaudrasaṁyutām| kuryāt pēyauṣadairēva rasayūṣādikānapi||20||
View original
प्राग्जलाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्| ससैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत्सह दाडिमाम्| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्| बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| पृश्निपर्णी बलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः| सिद्धां ज्वरासार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्| पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधिताम्| विबद्धवर्चां सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षाऽऽमलकनागरैः| कोष्टे विबद्धे सरुजि पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनम्| तृष्णाच्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| कुर्यात् पेयौषदैरेव रसयूषादिकानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā pēyānāmavasarastadā maṇḍādanu sujaratvāllājapēyāṁ pibēt| prāglājapēyāṁ sujarāmiti ślēṣmaṇyēṣā prathamā| amlābhilāṣī tāmēva dāḍimāmlāṁ ityaiṣā vātē dvitīyā| sr̥ṣṭaviḍ bahupittō vētyēṣā tr̥tīyā pittē| atra nāgaraṁ madhurapākitvāt pittēna viruddhyatē| āmapācanārthamiṣyata ēva| śēṣāṇāṁ viṣayanirdēśastu śāstrasya kartrā kr̥ta ēva iti jējjaṭaḥ| tatastaṇḍulapēyāṁ saindhavalājapēyāṁ vā| amlārthī grahaṇēna `kurvatē hi rucirdōṣā' iti smāryatē| natvarthitamātrē prayōgaḥ| sarvāsāṁ ca pēyānāṁ sādhanajalasaṁskārakārī dōṣādyapēkṣayā cauṣadhamātrā| anyē paṭhanti- yavāgūrasayūṣēṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṁ prayuñjīta lōkasiddhaṁ yathārhataḥ| athavā yāvatā vyāptirnāti syādbhēṣajēna tu|| subōdham| yavasādhitā yasyāṁ taṇḍulā na praviśanti| sayavā yatra stōkaṁ yavānām| parikartini kōṣṭhē kōlādibhiḥ śrīphalaṁ bilvam||20||
madyōdbhavē madyanityē pittasthānagatē kaphē| grīṣmē tayōrvādhikayōstahr̥cchardidāhapīḍitē| ūrdhvaṁ pravr̥ttē raktē ca pēyāṁ nēcchanti ||21||
View original
मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाधिकयोस्तहृच्छर्दिदाहपीडिते| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति ||२१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madyōdbhavādikē viṣayē pēyamācāryā nēcchanti madyanityē puruṣē| tayōrityanantaraśrutayōḥ pittaślēṣmaṇōḥ| grīṣmakālē vr̥ddhayōrvēti samuccayē| nēcchatītyanēnānupayujyamānē yuktiviśēṣataivāgamasya pradarśitā||21||
tēṣu tu| drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparūṣakaiḥ| samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitōpalān| jvaraghnaistōyamr̥ditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibēt susūkṣmarajasastatō jīrṇē tu tarpaṇē| yavāgvāṁ vaudanaṁ kṣudvānaśnīyādbhr̥śatāṇḍulam| dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| ityayaṁ ṣaḍahō nēyō balṁ dōṣaṁ ca rakṣatā||22||
View original
तेषु तु| द्राक्षादाडिमकाश्मर्यपथ्यापीलुपरूषकैः| समधूकैः सबदरैः सक्षौद्रान् ससितोपलान्| ज्वरघ्नैस्तोयमृदितैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्| पिबेत् सुसूक्ष्मरजसस्ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृशताण्डुलम्| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||२२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣu tu madyōdbhavādiṣu pēyāprasaṅgē lājatarpaṇān pibēt| tarpaṇāḥ saktavaḥ kēna pibēdāha- jvarāpahairdāḍimādibhistōyamr̥ditairyathāyōgyamathavā kēvalābhirēvādbhiḥ| kimbhūtānāha- saśarkarākṣaudrān| tathā susūkṣmarajasaḥ vastratitaūccāritavān| tataḥ pītvā tadaharēva jīrṇē yavāgvāṁ vā svaviṣayaprayuktāyāṁ tadaharēva tarpaṇē jīrṇē yavāgvāṁ vā svaviṣayaprayuktāyāṁ jīrṇāyāṁ yadā kṣudvān bhavati tadā bhr̥ṣṭataṇḍulakr̥tamōdanamadyāt kēnētyāha- dakalāvaṇikairyūṣairvā mudgalāvābhyāṁ vā rasaiḥ| ityanēna pēyādikramēṇāyaṁ laṅghitōttaraḥ ṣaḍaha āturēṇa balaṁ dēhasya dōṣaṁ ca kṣayavr̥ddhitō rakṣatā nēyaḥ|
tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyō dōṣaśēṣasya pācanaḥ śamanō'thavā||23||
View original
ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||२३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataḥ payōkramādanantaraṁ laṅghanasvēdanakālē yavāgūbhirdōṣēṣu jvarārambhakēṣu pakvēṣu dōṣaśēṣasya pācanō vā śamanō vā kaṣāyaḥ pañcavidhakalpanaḥ praśasyatē| kaṣāya iti pākēnōpalabdhatvādauṣadhasya saṁjñā- laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā dōṣō na pacyatē| tadā taṁ mukhavairasyatr̥ṣṇārōcakanāśanaiḥ| kaṣāyaiḥ pācanairhr̥dyairjvaraghnaṁ samupācarēt| pācanīyaviṣayō'yam| saṁśamanīyaviṣayaśca| mr̥dau jvarē laghau dēhē pracalēṣu malēṣu ca| pakvaṁ dōṣaṁ vijānīyādyadā dēyaṁ tadauṣadham|| tasmāt saṁśamanīyakālō'yamiti jējjaṭaḥ||23||
tiktaḥ pittē viśēṣēṇa prayōjyaḥ kaṭukaḥ kaphē| pittaślēṣmaharatvē'pi kaṣāyaḥ sa na śasyatē| navajvarē malastambhāt kaṣāyō viṣamajvarān| kurutē'rucihr̥llāsahidhmā''dhmānādikānapi| na cyavantē na pacyantē kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram||24||
View original
तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते| नवज्वरे मलस्तम्भात् कषायो विषमज्वरान्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माऽऽध्मानादिकानपि| न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायस्तम्भिता मलाः| तिर्यग्गता विमार्गा वा वर्धयन्त्यपि च ज्वरम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca kaṣāyastiktarasaḥ pittē viśēṣēṇa yōjyaḥ| viśēṣagrahaṇāt kaphē'pi yōjyā iti labhyatē| kaṭukaśca kapha ēva yōjyaḥ| sa ca kaṣāyaḥ kaṣāyō rasēna pittaślēṣmaharō'pi navajvarē na śasyatē|tatrā hi navajvarē kaṣāyō malānāṁ stambhāt bahirgamanapācanābhāvēna tiryaggamanavimārgagamanābhyāṁ yathāsaṁprāptiviṣayajvarānarucyādīnapi karōti| kaṣāyarasastambhitā malāḥ na cyavantē nāpyantaḥ pacyantē; pratyuta tiryaksrōtassu viparītaṁ vā mārgēṣu gamanāt jvaraṁ vardhayanti| baddhāmāditvācca kaṣāyō yathāsamprāptiśūlādikāryapi bhavatīti tiryaggamanēna vimārgagamanēna ca viṣamajvarasya svarūpaṁ pradarśitaṁ bhavati| navatāyāṁ tvatītāyāṁ harītakyādēḥ prayōgō dr̥ṣṭaḥ;,ēvaṁ ṣaḍahādauṣadhayōjanam||24||
saptāhādauṣadhaṁ kēcidāhuranyē daśāhataḥ| kēcillaghvannabhuktasya yōjyamāmōlbaṇēna tu||25||
View original
सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणेन तु||२५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kēcidācāryāḥ saptāhādauṣadhamāhuḥ| anyē tu daśāhāt| kēcitvēvamāhuḥ-yathā laṅghanādanantaraṁ yadauṣadhamupayujyatē tadā yē laghvannaṁ bhuktaṁ tasyaiva yōjyam| pakṣatrayē'pi samānayōjyamālōlbaṇē tvauṣadhaṁ nēti| kēvalaṁ kēṣāñcit ṣaḍahamāmōlbaṇatvaṁ kēṣāñcitsaptāhaṁ kēṣāñciddaśāhamiti||25||
tīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayē yataḥ| dōṣē'thavātinicitē tandrāstaimityakāriṇī||26||
View original
तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवातिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणी||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmōlbaṇē na yōjyamityatra hēturucyatē yatō yasmāttīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayē sati prayuktamauṣadhamata ēvāpacyamānaṁ bhūyōjvaraṁ jvalayati| athavā navajvarē'tinicitē dōṣē tandrāstaimityakāriṇī auṣadhaṁ prayuktaṁ bhūyō jvaraṁ jvalayati||26||
yadā jvarō mr̥durdēhō laghuḥ pracalitā malāḥ| acirajvaritasyā'pi yōjayēdbhēṣajaṁ tadā||27||
View original
यदा ज्वरो मृदुर्देहो लघुः प्रचलिता मलाः| अचिरज्वरितस्याऽपि योजयेद्भेषजं तदा||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā mr̥dujvarō dēhaśca laghurmalaścālitā na tu stimitāstadā acirajvaritasyāpi bhēṣajaṁ yōjayēt| kaistaiḥ taduktam| yadyapi pakṣatrayaṁ pradarśitaṁ tatrāpyēvamēvāvagantavyam| yasya jvarasya tīvratvaṁ prāptasya ca laṅghanasyāyōjanāddōṣasyātivr̥ddhatvaṁ sāmatvañca tatrāvaśyamauṣadhaṁ na yōjyam| ētadviparyayē tu yōjyamēva na tu ṣaḍahādikamapēkṣaṇīyamiti||27||
mustayā parpaṭaṁ yuktaṁ śuṇṭhyā duḥsparśayāpi vā| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pāṭhōśīraṁ savālakam| pibēttadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram| yathāyōgyamimē yōjyāḥ kaṣāyā dōṣapācanāḥ| jvarārōcakatr̥ṣṇā''syavairasyāpaktināśanāḥ| pāṭhēndrayavabhūnimbamustaparpaṭakā mr̥tā| jayantyāmamatīsāraṁ jvaraṁ ca samahauṣadhāḥ||28||
View original
मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयापि वा| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्वच्च भूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्| यथायोग्यमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णाऽऽस्यवैरस्यापक्तिनाशनाः| पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटका मृता| जयन्त्याममतीसारं ज्वरं च समहौषधाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mustayētyādinā tadēvauṣadhamucyatē| ēvaṁ dōṣādiviśēṣāpēkṣayā parpaṭaṁ kadāciddurālabhayā| pāṭhāditrayaṁ śr̥taṁ vā śītaṁ vā| bhūnimbādicatuṣṭayaṁ tadvacchr̥taṁ vā śītaṁ vā| imē ca mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ niyatāniyatakalpanā yathāyōgaṁ dōṣādyapēkṣayā yōgānatikramēṇa yōjyāḥ| ētē ca jvarādināśanāḥ pāṭhādayaḥ sanāgarā āmādikaṁ jvariṇō yajanti yathēcchakalpanāprayuktāvātapittaślēṣmaṇi| yathāyōgyamityatra jējjaṭaḥ pākyaṁ śītakaṣāyañca mustāparpaṭakaṁ pibēt| pākyaṁ kvāthyaṁ śītakaṣāyamanutkvathitamēvōṣṇōdakē saṁkṣudya dravyaṁ yadrātriparyuṣitaṁ pīyatē tatkēvalapittē| paittikē ca sa nāgaraṁ parpaṭakaṁ mandāgniḥ| pittakaphaprāyē sadurālabhaṁ parpaṭakaṁ durālabhapittaślēṣmōpaśamanānāmityābhnānāt| dāhabahulaṁ pāṭhōśīraṁ vālakam| śītaprāyē bhūnimbaguḍūcīmustanāgaramiti| anyē vyākhyānayanti - pañcāpyamī sarvayaugikāḥ kutaḥ vyādhipratyānīkatvādyathā kuṣṭhē khadiraṁ grahaṇyāṁ takraṁ pramēhē haridrēti|28||
durālabhā'mr̥tāmustānāgaraṁ vātajē jvarē| athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabhēṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṁ ca pittē kṣaudrasamanvitāḥ| kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṁ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṁ vatsakādyō gaṇaḥ kaphē| athavā vr̥ṣagāṅgēyīśr̥ṅgavēradurālabhāḥ| rugvibandhānilaślēṣmayuktē dīpanapācanam| abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam||29||
View original
दुरालभाऽमृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च पित्ते क्षौद्रसमन्विताः| कलिङ्गमुस्तकटुका मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं वत्सकाद्यो गणः कफे| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गवेरदुरालभाः| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
durālabhādikaṁ vātajvarē| pippalīmūlāditrayaṁ vātajvara ēva| kēvalamēva hrusvapñcamūlakaṁ vātē| kaliṅgāditrayaṁ sakṣaudraṁ pittē|mustāparpaṭakaṁ durālabhākirātatiktasaṁyuktaṁ pittē|kaphē vatsakādyō gaṇaḥ| athavā vr̥ṣādayaḥ| gāṅgēyī mustā|rugādiyuktē vātaślēṣmajvarē abhayādikaṁ tacca dīpanaṁ pācanaṁ ca||29||
kaliṅgakāḥ paṭōlasya patraṁ kaṭukarōhiṇī| paṭōlaṁ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarōhiṇī| paṭōlanimbatriphalāmr̥ddīkāmustavatsakāḥ| kirātatiktamamr̥tāḥ candanaṁ viśvabhēṣajam| dhātrīmustāmr̥tākṣaudramardhaślōkasamāpanāḥ| pañcaitē santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ| paṭōlēndriyavāriṣṭabhadramustāmr̥tā'bhayāḥ| sārivādvitayaṁ pāṭhā trayantī kaṭurōhiṇī| paṭōlāriṣṭamr̥dvīkāśamyākātriphalāvr̥ṣam| candanōśīradhānyābdaguḍūcīviśvabhēṣajam| dēvadārūsthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ| pañca pañcajvarān ghnanti yōgā madhusitōtkaṭāḥ||30||
View original
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्दीकामुस्तवत्सकाः| किराततिक्तममृताः चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाः| पञ्चैते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| पटोलेन्द्रियवारिष्टभद्रमुस्तामृताऽभयाः| सारिवाद्वितयं पाठा त्रयन्ती कटुरोहिणी| पटोलारिष्टमृद्वीकाशम्याकात्रिफलावृषम्| चन्दनोशीरधान्याब्दगुडूचीविश्वभेषजम्| देवदारूस्थिराशुण्ठीवासाधात्रीहरीतकीः| पञ्च पञ्चज्वरान् घ्नन्ति योगा मधुसितोत्कटाः||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaliṅgadibhiḥ pañcabhirarddhaślōkaiḥ pañca yathāyōgyakalpanāḥ kaṣāyāḥ yathāsaṁkhyēna pañcānāṁ santatādīnāṁ śamanā matā ācāryāṇām| ēvamēva paṭōlādibhiryōgayōgyakalpanā madhusitōtkaṭāḥ prabhūtamadhusitāḥ||30||
saguḍāḥ sārivā drākṣāśatāhvākaṇarēṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrayāṇā'mr̥tāguḍaḥ| śatapuṣpāvacākuṣṭhadēvadārūharēṇukāḥ| śarkarāmadhusaṁyuktāḥ samāṁsīmustadhānyakāḥ| kr̥ṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ| āragvadhō balā rāsnā kāśmaryaṁ madhukaṁ guḍāḥ| śatāvarīcchinnarūhāsvarasō vā guḍānvitaḥ| sakr̥ṣṇājīrakasitānāgaraścāmr̥tārasaḥ| vātajvaraṁ jayantyāśu kēvalō vā'mr̥tārasaḥ| bhārṅgīsaralagāṅgēyīdārūkuṣṭhailavālukam| kōṣṇaṁ ghr̥taguḍōpētaṁ pibēdvā vātajē jvarē||31||
View original
सगुडाः सारिवा द्राक्षाशताह्वाकणरेणुकाः| काश्मर्यसारिवाद्राक्षात्रयाणाऽमृतागुडः| शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारूहरेणुकाः| शर्करामधुसंयुक्ताः समांसीमुस्तधान्यकाः| कृष्णापुनर्नवाद्राक्षाशताह्वागुडसारिवाः| शालिपर्णीबलाद्राक्षासारिवाच्छिन्नसम्भवाः| आरग्वधो बला रास्ना काश्मर्यं मधुकं गुडाः| शतावरीच्छिन्नरूहास्वरसो वा गुडान्वितः| सकृष्णाजीरकसितानागरश्चामृतारसः| वातज्वरं जयन्त्याशु केवलो वाऽमृतारसः| भार्ङ्गीसरलगाङ्गेयीदारूकुष्ठैलवालुकम्| कोष्णं घृतगुडोपेतं पिबेद्वा वातजे ज्वरे||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saguḍā ityādinā navayōgā vātajvarē niyatāḥ niyamakalpanāḥ| tatra sārivādayō rēṇukāntāḥ saguḍāḥ| śatapuṣpādayaḥ samāṁsīmustadhānyakāḥ śarkarāmadhusaṁyuktāḥ| kr̥ṣṇādayaḥ sārivāntāḥ śālaparṇyādayaśchinnasambhavāntāḥ| āragvadhādikaḥ saguḍaḥ| śatāvarīguḍūcyōḥ svarasaḥ saguḍaḥ| guḍūcīrasaḥ sakr̥ṣṇājīrakādiḥ| kēvalaśca guḍūcīrasaḥ| sarvatra ca madhuguḍaśarkarāṇāṁ vyaptijanikā mātrā| bhārṅgyādighr̥taguḍasaṁyuktō vātajvarē|gāṅgēyī mustā| ēlavālukamailēyaṁ sugandhi harivālukamiti paryāyāḥ||31||
paṭōlādiguḍūcyādi sūtrōktau pittajē jvarē| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ| sitāmadhukakāśmaryaśītōśīraparūṣakam| guḍūcīsārivōrōdhrakamalōtpalaśarkaraḥ| drākṣ0ā'bhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvr̥ṣāḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kēvalō vā'pi parpaṭaḥ| kaṣāyō vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇapiṣṭā saśarkarā||32||
View original
पटोलादिगुडूच्यादि सूत्रोक्तौ पित्तजे ज्वरे| अञ्जनादिः सकाश्मर्यः सारिवादिः सशर्करः| सितामधुककाश्मर्यशीतोशीरपरूषकम्| गुडूचीसारिवोरोध्रकमलोत्पलशर्करः| द्राक्ष्०आऽभयातिक्तघनशम्याकफलपर्पटम्| श्यामापर्पटदुःस्पर्शातिक्तातिक्तसितावृषाः| शर्करातिक्तकटुकात्रायमाणाबिभीतकम्| गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः| कषायो वा हिमस्तिक्ताद्राक्षामधुकनिम्बजः| पित्तज्वरघ्नी कटुका श्लक्ष्णपिष्टा सशर्करा||३२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittajvarē paṭōlādigaṇō guḍūcyādirvā|sakāśmaryō'ñjanādiḥ| saśarkaraḥ sārivādiḥ| pañcabhirarddhaślōkaiḥ sitētyādinā yathāyōgyakalpanam|subōdham| śītañcandanam| tiktaḥ kirātatiktaḥ| ghanō mustaḥ| śamyāka āragvadhaḥ| tasya phalam| guḍūcyāmalakayuktaḥ parpaṭaḥ kēvalō vā| tiktādijō vā śītaḥ kaṣāya iti pittajē jvarē| kaṭukā śarkarācūrṇañca pittajvarē||32||
kaphajētiviṣōśīrapaṭōlamaricakṣapāḥ| samūrvēndrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ| saptacchadāmr̥tānimbasphūrjātaṁ mākṣikānvitam| niśātrikaṭukaṁ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ| sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ| parūṣaṁ triphalā tiktā bījaṁ vr̥ṣakajaṁ ghanam| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ||33||
View original
कफजेतिविषोशीरपटोलमरिचक्षपाः| समूर्वेन्द्रयवद्वीपिकुष्ठनिम्बवचागुडाः| सप्तच्छदामृतानिम्बस्फूर्जातं माक्षिकान्वितम्| निशात्रिकटुकं तिक्तानागपुष्पकलिङ्गकाः| सारिवातिविषाकुष्ठदुःस्पर्शामुस्तगुग्गुलुः| परूषं त्रिफला तिक्ता बीजं वृषकजं घनम्| नागरत्रिफलामुस्तामूर्वापाठाः समाक्षिकाः||३३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ativiṣādayō vacāntāḥ saguḍāḥ kaphē| kṣapā haridrā| dvīpiḥ citrakaḥ| saptacchadādikaṁ samākṣikam| saptacchadaḥ saptaparṇaḥ| sphūrjātaṁ kākatiktaḥ| niśā sārivāparūṣanāgarādyāścatvāraḥ kaṣayāḥ samākṣikāḥ| niśā haridrā| kaliṅgakaḥ indrayavaḥ| vr̥ṣakajaṁ bījaṁ śākabījamiti kaphajvarē||33||
saṁsargasannipātēṣu miśrānētān vikalpayēt||34||
View original
संसर्गसन्निपातेषु मिश्रानेतान् विकल्पयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētē ca yōgāḥ dōṣaviśēṣa uktāstē sadr̥śē dōṣē yujyantē| api tvāntarē viśēṣavacchinnē prayōgāvayavasamudāyaśaktyānuguṇyēna| tacca yōgamiti karaṇavidhiḥ karmābhyāsādaya bhidyantē| ētāṁśca kaṣāyān yayōrēva saṁsargaḥ tayōrēva uktān miśrībhāvēna kalpayēt||34||
gōkaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittajē| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ| trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantī guḍūcīsārivābalāḥ| drākṣāmadhūkamadhukalōdhrakāśmaryasārivāḥ| mustāmalakahrībērapadmakēsarapadmakam| mr̥ṇālacandanōśīranīlōtpalaparūṣakam| phāṇṭō himō vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yuktō madhusitālājairjayatyanilapittajam| jvaraṁ madātyayaṁ charddiṁ mūrchāṁ dāhaṁ śramaṁ bhramam| ūrdhvagaṁ raktapittañca pipāsāṁ kāmalāmapi||35||
View original
गोकण्टकबलादर्भाः ससिता वातपित्तजे| द्राक्षामलकभूनिम्बाः सगुडूचीशठीगुडाः| त्रायन्ती सारिवाद्राक्षा काश्मर्यच्छिन्नजागुडाः| द्राक्षामसूरत्रायन्ती गुडूचीसारिवाबलाः| द्राक्षामधूकमधुकलोध्रकाश्मर्यसारिवाः| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्| ज्वरं मदात्ययं छर्द्दिं मूर्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तञ्च पिपासां कामलामपि||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gōkaṇṭakādi saśarkaraṁ vātapittajē|drākṣādyardhaślōkairvātapittajē kaṣāyayōgyē trayḥ kaṣāyāḥ| drākṣāmadhūkādinā sārdhēnaślōkēna phāṇṭaḥ śītakaṣayō vā madhvādibhiryuktō jātīpuṣpādhivāsitaścānilapittajvaramūrchādikaṁ jayati| hrībēraṁ vālakam||35||
kaphavātē vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayuktō vā kvāthaśchinnōdbhavōdbhavaḥ| vyāghrīśuṇṭhyamr̥takvāthaḥ pippalīcūrṇasaṁyutaḥ| vātaślēṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit| pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkattr̥ṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgī dēvāhvaṁ madhuhiṅgumat| kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihr̥tpārśvavēdanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsanniyacchati||36||
View original
कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः| व्याघ्रीशुण्ठ्यमृतक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकत्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गी देवाह्वं मधुहिङ्गुमत्| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासन्नियच्छति||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vacādayḥ samastāḥ kaphavātajvarē| tatraiva guḍūcīkvāthaḥ pippalīcūrṇēna dōṣādyapēkṣamātrēṇa yuktāḥ vyāghryādikvāthastadvātaślēṣmajvarādijit| śūlaṁ śirasi| pathyādikō mākṣikahiṅguyuktaḥ kaphavātajvarādikaṁ niyacchati||36||
āragvadhādiḥ sakṣaudraṁ kaphapittajvaraṁ jayēt| tathā tiktāvr̥ṣōśīratrāyantītriphalāmr̥tāḥ| paṭōlātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| vr̥ṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaślēṣmajvaraṁ hanti sāsr̥kpittaṁ sakāmalam| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātōyatōyadāḥ| jvaratr̥ḍbhramasammōhadhūmakāmlakanāśanāḥ||37||
View original
आरग्वधादिः सक्षौद्रं कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| वृषपुष्पच्छदरसः शर्करामाक्षिकान्वितः| पित्तश्लेष्मज्वरं हन्ति सासृक्पित्तं सकामलम्| अनन्ताविश्वभैषज्यकटुकातोयतोयदाः| ज्वरतृड्भ्रमसम्मोहधूमकाम्लकनाशनाः||३७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āragvadhādigaṇō mākṣikāyuktaḥ kaphapittajvarē| tiktādidhanvayavāsāntaṁ tathā sakṣaudramēvētyarthaḥ| vr̥ṣasya puṣpapatrābhyāṁ rasō yathōktaguṇaḥ| anantādayō jvarādināśanāḥ| anantā mūrvā| tōyaṁ vālakam| tōyadō mustaḥ dhūmakā'mlakau dōṣabhēdīyē pradarśitau||37||
sannipātajvarē vyāghrī dēvadārūniśādvayam| paṭōlapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam| mustāparpaṭakaṁ pathyā mr̥ddīkā kaṭurōhiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ| triphalōśīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ| nāgaraṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ guḍūcī kaṇṭakārikā| sakāsaśvāsapārśvārttau vātaślēṣmōttarē jvarē| madhūkapuṣpamr̥ddīkā trāyamāṇā parūṣakam| sōśīratiktātriphalakāśmaryākalpayēddhimam| kaṣāyaṁ taṁ piban kālē jvarān sarvānapōhati| jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| baddhaviṭkaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān||38||
View original
सन्निपातज्वरे व्याघ्री देवदारूनिशाद्वयम्| पटोलपत्रनिम्बत्वक् त्रिफलाकटुकायुतम्| मुस्तापर्पटकं पथ्या मृद्दीका कटुरोहिणी| त्रायन्तीकणतन्मूलद्राक्षापथ्यामधूलिकाः| त्रिफलोशीरषड्ग्रन्थायष्टीमधुबलाघनाः| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका| सकासश्वासपार्श्वार्त्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| मधूकपुष्पमृद्दीका त्रायमाणा परूषकम्| सोशीरतिक्तात्रिफलकाश्मर्याकल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| बद्धविट्कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडान्||३८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātajvarē vyāghryādiḥ kaṭukāntāḥ| mustādyardhaślōkaistrayō yōgā yathāyōgyaṁ sannipātē| nāgarādivātaślēṣmōttarē hīnapittē sannipātē madhūkapuṣpadi śītakaṣāyaṁ vikalpya kasmiṁścit kālē jvarē prayuktaṁ sarvajvaraharam| tadvadēva jātyādi| tadvadurālabhā| yastu jvaraṁ baddhaviṭ tadviṣayē kaṭukādīn pibēt| iti kaṣāyāḥ||39||
jīrṇauṣadhē'nnaṁ pēyādyamācarēcchlēṣmvānna tu| pēyā kapha varddhayati paṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivat||39||
View original
जीर्णौषधेऽन्नं पेयाद्यमाचरेच्छ्लेष्म्वान्न तु| पेया कफ वर्द्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asminścauṣadhē nirannaprayuktē tadaharēva pēyāvilēpyādikamannamācarēt| kiṁ sarvamityāha- ślēṣmavānna tu| anēna pēyādyannē pratiṣēdhaḥ| atra hētuḥ pēyā kaphaṁ vardhayatītyādiḥ| ēvaṁ pratiṣiddhāyāṁ ślēṣmavataḥ pēyāyāṁ kiṁ yōjyamityāha||39||
ślēṣmābhiṣyaṇṇadēhānāmataḥ prāgapi yōjayēt| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikr̥tān laghūn| rūkṣāṁstiktarasōpētān hr̥dyānrucikarān paṭūn||40||
View original
श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान्रुचिकरान् पटून्||४०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ślēṣmētyādi| abhiṣyaṇṇaśabdēnōtkliṣṭaparyāyēṇa kaphē pācanatvēna pēyānāṁ vidhānē virōdhaṁ nirvartayati| prāgapīti na kēvalamauṣadhē jīrṇē pēyādipratiṣēdhō yāvat kaphādhikē laṅghitaliṅgādanantaramapi yūṣānēvōdanēna bhr̥ṣṭataṇḍulēna saha yōjayēt| rūkṣāniti vinā snēhēna saṁskr̥tān| tiktō rasaḥ jvaraghnānāṁ kaṣāyāṇāṁ yathāyōgyānyatamadravyāśrayaḥ||40||
raktādyāḥ śālayaḥ jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvarē hitāḥ| ślēṣmōttarē vītatuṣāstathā vāṭyakr̥tā yavāḥ| ōdanastaiḥ srutō dvistriḥ prayōktavyō yathāyatham| dōṣadūṣyādibalatō jvaraghnakvāthasādhitaḥ|41|
View original
रक्ताद्याः शालयः जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाट्यकृता यवाः| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः|४१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jvarē cā'nnaṁ jīrṇā raktādyāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikāśca pāṭhakramēṇa hitāḥ| ślēṣmōttarē tu yavā api| taiśca śālibhirdōṣadūṣyādyapēkṣayā jvaraghnānantarōktakvāthasādhitaḥ siddha ōdanaḥ dvau vārau trīn vārān vā prakṣālya srutō yathāyathaṁ jvarē prayōktavyaḥ||41||
mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ| kāravēllakakarkōṭavālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭōlaphalapallavaiḥ| atyantalaghubhirmāsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrī paruṣatarkārī drākṣāmalakadāḍimaiḥ| saṁskr̥tāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṁ prāyēṇa saṁyutā vā kr̥tākr̥tāḥ| anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannānyanupānē'pi yōjayēt| tāni kvathitaśītaṁ ca vāri madyaṁ ca sātmyataḥ||41||
View original
मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः| कारवेल्लककर्कोटवालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः| अत्यन्तलघुभिर्मासैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्री परुषतर्कारी द्राक्षामलकदाडिमैः| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः| अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नान्यनुपानेऽपि योजयेत्| तानि क्वथितशीतं च वारि मद्यं च सात्म्यतः||४१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mudgādyairityatra laghugrahaṇēna rājamāṣādīnāṁ gurūṇāṁ pratiṣēdhaḥ| kāravēllādibhiḥ pr̥thagatilaghubhiśca jāṅgalānāṁ māṁsaistadyōgyajvarē rasāḥ hitāḥ| tē ca yūṣarasā yathāviṣayaṁ vyāghryādibhiḥ sitāmadhubhyāṁ ca saṁskr̥tāḥ vā saṁyutā vā kr̥tā vā'pyakr̥tā vā| nā'tyamlēna ca takrēṇa siddhāni vyañjanānyannēna saha yōjayēt| tānyēva ca yūṣarasādīnyanupānē'pi yōjayēt| sātmyāpēkṣayā ca kvathitaśītādikamapyanupānē yōjayēt||42||
kaṣāyapānapathyānnardaśāha iti laṅghitē| sarpirdadyātkaphē mandē vātapittōttarē jvarē| pakvēṣu dōṣēṣvamr̥taṁ tadviṣōpamamanyathā| daśāhē syādatītē'pi jvarōpadravavr̥ddhikr̥t| laṅghanādikramaṁ tatra kuryādākaphasaṁkṣayāt||43||
View original
कषायपानपथ्यान्नर्दशाह इति लङ्घिते| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसंक्षयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asmiṁśca kaṣāyāntē laṅghanakramē kr̥tē'pi yadi jvarō na śāntastata āditō daśāhē'tītē laṅghanakramēṇa ca kaphē mandībhūtē vātapittē ca pūrvaṁ samprāptyabhimukhībhūtē samprati laṅghanē naivādhikyamupagataviti sarpirdadyāt|daśāhagrahaṇamasyāṁ yathōktāyāṁ jvarāvasthāyāṁstadā prāyōbhavatvādupalakṣaṇārtham| tatpūrvēṣvahassu sarpiḥpratiṣēdhārthaṁ ca| tacca sarpijvarē dōṣēṣu pakvēṣu satsūpayuktamamr̥taṁ bhavati| anyathā''mēṣvapkvēṣvatītē'pi daśāhē prayuktaṁ viṣōpamaṁ sat jvarōpadravavr̥ddhikr̥t syāt| upadravāḥ śvāsādaya uktāḥ| nanu yadi sarpiratra pratiṣiddhaṁ kimanyadyōjyamityāha-laṅghanādikramamiti| tasya ca kramasya kaphasaṅkṣayaḥ avadhiḥ||43||
sajvaraṁ jvaramuktaṁ vā dināntē bhōjayēllaghu| ślēṣmakṣayavivr̥ddhōṣmā balavānanalastadā| yathōcitē'thavā kālē dōṣasātmyānurōdhataḥ| prāgalpavahnirbhuñjānō na hyajīrṇēna pīḍyatē||44|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē jwaracikitsitannāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| यथोचितेऽथवा काले दोषसात्म्यानुरोधतः| प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितन्नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sajvaramityādinā sarvajvarāvasthāsu bhōjanakālaṁ niyamayati| subōdham| yatsvalpāgniḥ sa prāgēva bhuñjānaḥ ajīrṇēna na pīḍyatē| prathamadinē ēṣa kaṣāyāntē laṅghanē kramaḥ sāmē taruṇa ēva jvarē sādhuḥ| ityadhyayaḥ samāpyatē||44|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē prathamō'dhyāyaḥ