3. raktapittacikitsitam

Adhikarana adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ രക്തപിത്തചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (2) · Śloka 2

ഊര്ധ്വഗം ബലിനോऽവേഗമേകദോഷാനുഗം നവമ്| രക്തപിത്തം സുഖേ കാലേ സാധയേന്നിരുപദ്രവമ്| അധോഗം യാപയേദ്രക്തം യച്ചദോഷദ്വയാനുഗമ്| ശാന്തം ശാന്തം പുനഃ കുപ്യന്മാര്ഗാന്മാര്ഗാന്തരഞ്ച യത്| അതിപ്രവൃത്തം മന്ദാഗ്നേസ്തിദോഷം ദ്വിപഥം ത്യജേത്||൨||

Adhikarana cikitsAsUtram (3) · Śloka 3

ജ്ഞാത്വാ നിദാനമയനം മലാവനുബലൌ ബലമ്| ദേശകാലാദ്യവസ്ഥാഞ്ച രക്തപിത്തേ പ്രയോജയേത്| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം ചാദൌ ശോധനം ശമനം തഥാ||൩||

Adhikarana shodhanashamanayorviShayavisheShaH (4) · Śloka 4

സന്തര്പണോത്ഥം ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ സാധയേത്| ഊര്ധ്വഭാഗം വിരേകേണ വമനേന ത്വധോഗതമ്| ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചാന്യല്ലങ്ഘ്യബൃംഹ്യാനവേക്ഷ്യ ച||൪||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM SamanaviShayaH (5) · Śloka 5

ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ ശമനൌ രസൌ തിക്തകഷായകൌ| ഉപവാസശ്ച നിശ്ശുണ്ഠീഷഡങ്ഗോദകപായിനഃ| അധോഗേ രക്തപിത്തേ തു ബൃംഹണോ മധുരോ രസഃ||൫||

Adhikarana tarpaNaM peyA~jca (6) · Śloka 6

ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം യോജ്യം പേയാപൂര്വമധോഗതേ||൬||

Adhikarana avidhAraNIyaM vidhAraNIya~jca raktapittam (7) · Śloka 7

അശ്നതോ ബലിനോऽശുദ്ധം ന ധാര്യം തദ്ധി രോഗകൃത്| ധാരയേദന്യഥാ ശീഘ്രമഗ്നിവച്ഛീഘ്രകാരി തത്||൭||

Adhikarana virecanaprayogAH (8) · Śloka 8

ത്രിവൃതാത്രിഫലാധാത്രീത്രായന്ത്യാരഗ്വധാഭയാഃ| ഗവാക്ഷീക്ഷുരസക്ഷീരദ്രാക്ഷാക്ഷോദ്രാസിതോത്കടാഃ| യഥാസ്വം കല്പവിഹിതാ വിരേകാര്ഥം പ്രയോജയേത്| ത്രിവൃച്ഛ്യാമാകഷായേണ കല്കേന ച സശര്കരമ്| സാധയേദ്വിധിവല്ലേഹം ലിഹ്യാത് പാണിതലം തതഃ| ത്രിഫലാത്രിവൃതാശ്യാമാപിപ്പലീശര്കരാമധു| മോദകഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തപിത്തജ്വരപഹഃ| ത്രിവൃത്സമസിതാ തദ്വത് പിപ്പലീപാദസംയുതാ||൮||

Adhikarana vamanam (9) · Śloka 9

വമനം ഫലസംയുക്തം തര്പണം സസിതാ മധു| സസിതം വാ ജലം ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ മധുകോദകമ്| ഫലേന്ദ്രയവഗാങ്ഗേയീമധുകം വാ സമാക്ഷികമ്| ക്ഷീരം വാ രസമിക്ഷോര്വാ ...................||൯||

Adhikarana Sodhanottaro vidhiH (10) · Śloka 10

.......................................ശുദ്ധസ്യാനന്തരോ വിധിഃ| യഥാസ്വം മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോജ്യോ രക്ഷതാ ബലമ്||൧൦||

Adhikarana tatra manthAH (11) · Śloka 11

അന്ഥോ ജ്വരോക്തോ ദ്രാക്ഷാദിഃ പിത്തഘ്നൈര്വാ ഫലൈഃ കൃതഃ| മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാപരൂഷകതിതാമ്ഭസാ| മന്ഥോ വാ പഞ്ചസാരേണ സഘൃതൈര്ലാജസക്തുഭിഃ| ദാഡിമാമലകാമ്ലോ വാ മന്ദാഗ്ന്യമ്ലാഭിലാഷിണഃ||൧൧||

Adhikarana peyAH (12) · Śloka 12

കമലോത്പല്കിഞ്ജല്കപൃശ്നിപര്ണീപ്രിയങ്ഗുകാഃ| ഉശീരം ശാബരം ലോധ്രം ശൃങ്ഗിവേരം കുചന്ദനമ്| ഹ്രീബേരം ധാതകീപുഷ്പം ബില്വമധ്യം ദുരാലഭാ| അര്ധാര്ധൈര്വിഹിതാഃ പേയാ വക്ഷന്തേ പാദയൌഗികാഃ| ഭൂനിമ്ബസേവ്യജലദാശ്ചന്ദനാമ്ബുപ്രിയങ്ഗവഃ| ശാലിപര്ണ്യാ യുതാ മുദ്ഗാ പൃശ്നിപര്ണ്യാ മസൂരകാഃ| തുവര്യോ വാऽതിബലയാ ബലയാ വാ ഹരേണവഃ| തത്കഷായേ ഹിതാ പേയാ മാംസപേയാസ്തഥാ രസാഃ| അനശ്മ്ലാഃ കിഞ്ചിദമ്ലാ വാ സഘൃൗതക്ഷൌദ്രശര്കരാഃ||൧൨||

Adhikarana dhAnyaSAkAdikam (13) · Śloka 13

ശൂകശിമ്ബീഭവം ധാന്യം ശാകം മാംസം ച ശസ്യതേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനേ യദുക്തം ലഘുശീതലമ്||൧൩||

Adhikarana ambupAnam (14) · Śloka 14

പൂര്വോക്തമമ്ബുപാനീയം പഞ്ചമൂലേന വാ ശൃതമ്| ലഘുനാ ശൃതശീതം വാ മധ്വമ്ഭോ വാ ഫലാമ്ബു വാ||൧൪||

Adhikarana annapAne padmakAdigaNAnAmupayogaH (15) · Śloka 15

പദ്മകാദ്യഞ്ജനാദിഞ്ച സാരിവാദിഞ്ച കല്പയേത്| അന്നപാനേ ഗണം തദ്വദ്ദശകം ദാഹനാശനമ്| കഫാനുഗേ യൂഷശാകം മാരുതാനുഗതേ രസമ്||൧൫||

Adhikarana mAMsarasAH (16) · Śloka 16

അഭീരോരങ്കുരൈര്ലാവാഃ സഹ മുദ്ഗാഃ പടോലജൈഃ| മകുഷ്ഠാ ധാന്യയാസോത്ഥൈ രക്തപിത്തേ പരം മതാഃ| ശശഃ സവാസ്തുകഃ ശസ്തോ വിബന്ധേ തിത്തിരിഃ പുനഃ| ഉദുമ്ബരസ്യ നിര്യൂഹേ സാധിതോ മാരുതേऽധികേ| പ്ലക്ഷസ്യ ബര്ഹിണസ്തദ്വന്ന്യഗ്രോധസ്യ ച കുക്കുടഃ| ബിസോത്പലമൃണാലാനാം വര്തകക്രകരൌ ഹിതൌ| വര്തികാമ്ഭോജനാലാനാമശ്വത്ഥസ്യ കപിഞ്ജലഃ| യത്കിഞ്ചദ്രക്തപിത്തസ്യ നിദാനം തച്ച വര്ജയേത്||൧൬||

Adhikarana vAsArasAdiyogAH (17) · Śloka 17

വാസാരസേന ഫലിനീമൃല്ലോധ്രാഞ്ജനമാക്ഷികമ്| പിത്തസൃക്ശമയേത്പീതം നിര്യാസോ വാऽടരൂഷകാത്| ശര്കരാമധുസംയുക്തഃ കേവലോ വാ ശൃതോऽപി വാ| വൃഷഃ സദ്യഃ ജയത്യസ്രം സ ഹ്യസ്യ പരമൌഷധമ്| വാസാരസേന ഭൂനിമ്ബകടുകാശര്കരാഃ പിബേത്| തേനൈവ വാ ക്ഷൌദ്രയുതം പദ്മകേസരപദ്മകമ്| സലോധ്രനാഗകുസുമശാഡ്വലോത്പലവാസ്തുകമ്||൧൭||

Adhikarana prayogAntarANi (18) · Śloka 18

ലിഹ്യാദ്വാ മധുസര്പിര്ഭ്യാം ഗവാശ്വശകൃതോ രസമ്| പഥ്യാ രജന്യഹിംസ്രാ വാ പലാണ്ഡും തദ്വദേവ വാ| ഫലിനീലോധ്രഖദിരശാല്മലീകോവിദാരജമ്| ശിരീശശേലുകകുഭവിന്ദുവാരാതിമുക്തജമ്| പലാശയൂഥികാശിഗ്രുമധൂകാസനജന്മ ച| മധുനാ ചൂര്ണിതം പുഷ്പമേകത്ര പൃഥഗേവ വാ| പുഷ്പൈരേഭിര്വിപക്വം ച സക്ഷൌദ്രം മാഹിഷം ഘൃതമ്| ലിഹ്യാത്ക്ഷൌദ്രേണ പഥ്യാം വാ കിഞ്ജല്കം കമലസ്യ വാ| ലാജാഃ ശൃങ്ഗാടകം മുസ്തം ഖര്ജൂരം കൃഷ്ണമൃത്തികാമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരാന് ദ്രാക്ഷാം തവക്ഷീരീം സിതോപലാംമ്| ഗൈരികം മധുകം ലോധ്രം ശങ്ഖം ശമ്ബൂകമഞ്ജനമ്| തണ്ഡുലീയകമൂലം വാ ബീജം വാ വാസ്തുകോദ്ഭവമ്| പടോലമാലതീനിമ്ബചന്ദനദ്വയപദ്മകമ്| ലോധ്രോ വൃഷസ്തണ്ഡുലീയഃ കൃഷ്ണാ മൃന്മദയന്തികാ| ശതാവരീ ഗോപകന്യാ കാകോല്യൌ മധുയഷ്ടികാ| രക്തപിത്തഹരാഃ ക്വാഥാസ്ത്രയഃ സമധുശര്കരാഃ| സക്ഷൌദ്രം ഗ്രഥിതേ രക്തേ ലിഹ്യാത്പാരാവതാച്ഛകൃത്||൧൮||

Adhikarana raktAnitiHsrutau yogAH (19) · Śloka 19

അതിനിഃസ്രുതരക്തോ വാ ക്ഷൌദ്രേണ രുധിരം പിബേത്| ജാങ്ഗലം ഭക്ഷയേദ്വാജം മാംസം പിത്തയുതം യകൃത്| ലോധ്രകാലീയകോശീരഫലിനീശങ്ഖഗൈരികമ്| പടോലപത്രം ദുഃസ്പര്ശാ സമങ്ഗാ സാരിവാ ലതാ| ത്വഗ്ജമ്ബുവേതസാശ്വത്ഥഹയാഹ്വോദുമ്ബരാര്ജുനാത്| കിരാതതിക്തക്രമുകമുസ്തകട്ഫലപദ്മകമ്| പ്രപൌണ്ഡരീകഹ്രീബേര കമലോത്പലപര്പടമ്| ചന്ദനേന പൃഥഗ്യുക്തം സമസ്തം വാ സശര്കരമ്| ഫാണ്ടീകൃതം ശൃതം ശീതം ചൂര്ണം വാ തണ്ഡുലാമ്ഭസാ| പീതമാശു ജയത്യസ്രം തൃഡ്ദാഹതമകാനപി||൧൯||

Adhikarana candanAdi kaShAyaH (20) · Śloka 20

ചന്ദനോശീരജലദലാജമുദ്ഗകണായവൈഃ| ബലാജലേ പര്യുഷിതൈഃ കഷായോ രക്തപിത്തഹാ||൨൦||

Adhikarana nIlotpalAdiSItakaShAyaH (22) · Śloka 22

നീലോത്പലം സിതാ യഷ്ടീ മധുകം പദ്മകേസരമ്| ഛിന്നോദ്ഭവാ ച ശീതോऽയം കഷായോ രക്തപിത്തജിത്| അതിദേശേന പിത്തജ്വരഘ്നാഃ കഷായാഃ യേ ച പിത്തജ്വരേ പ്രോക്താഃ കഷായാസ്താംശ്ച യോജയേത്||൨൨||

Adhikarana kShIraviShayaH yogASca (23) · Śloka 23

കഷായൈര്വിവിധൈരേഭിര്ദീപ്യതേऽഗ്നൌ വിജിതേ കഫേ| രക്തപിത്തം ന ചേച്ഛാമ്യേത്തത്ര വാതോല്ബണേ പയഃ| യുഞ്ജാച്ഛാഗം ശൃതം തദ്വദ്ഗവ്യം പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി| പഞ്ചമൂലേന ലഘുനാ ശൃതം വാ സസിതാ മധു| ജീവകര്ഷഭകദ്രാക്ഷാബലാഗോക്ഷുരനാഗരൈഃ| പൃഥക്പൃഥക് ശൃതം ശീതം സഘൃതം സിതയാऽഥവാ| ക്ഷീരേണ വമനീപുഷ്പം മധുകം മധുശര്കരാമ്||൨൩||

Adhikarana adhoge payoyogAH (24) · Śloka 24

ഗോകണ്ടകാഭീരുശൃതം പര്ണിനീഭിസ്തഥാ പയഃ| ഹന്ത്യാശു രക്തം സരുജം വിശേഷാന്മൂത്രമാഗജമ്| വിണ്മാര്ഗഗേ വിശേഷേണ ഹിതം മോചരസേന തു| വടപ്രരോഹൈഃ ശുങ്ഗൈര്വാ ശുണ്ഠ്യുദീച്യോത്പലൈരപി||൨൪||

Adhikarana raktAtisAradurnAmacikitsAtideSaH (25) · Śloka 25

രക്താതിസാരദുര്നാമചികിത്സാം ചാത്ര കല്പയേത്||൨൫||

Adhikarana siddhaghRutaviShayaH (26) · Śloka 26

പീത്വാ കഷായാന് പയസാ ഭുഞ്ജീത പയസൈവ തു| കഷായയോഗൈരേഭിര്വാ വിപക്വം പായയേദ് ഘൃതമ്||൨൬||

Adhikarana vRuShaghRutam (27) · Śloka 27

സമൂലമസ്തകം ക്ഷുണ്ണം വൃഷമഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസി| പക്ത്വാഷ്ടാംശാവശേഷേണ ഘൃതം തേന വിപാചയേത്| തത്പുഷ്പഗര്ഭം തച്ഛീതം സക്ഷൌദ്രം പിത്തശോണിതമ്| പിത്തഗുല്മജ്വരശ്വാസകാസഹൃദ്രോഗകാമിലാഃ| തിമിരഭ്രമവീസര്പസ്വരസാദാംശ്ച നാശയേത്||൨൭||

Adhikarana ghRutAntarANi (28) · Śloka 28

പലാശവൃന്തസ്വരസേ തദ്ഗര്ഭം ച ഘൃതം പചേത്| സക്ഷൌദ്രം തച്ച രക്തഘ്നം തദ്വദ്വത്സകസാധിതമ്| ലോധ്രോത്പലസമങ്ഗാഭിസ്തഥൈവ ത്രായമാണയാ||൨൮||

Adhikarana utkArikA (29) · Śloka 29

ലാജഗോധൂമമധുകസിതാചൂര്ണം പയോദ്രവമ്| ഘൃതേനോത്കാരികാം കൃത്വാ ഖാദേത്പിത്താസ്രവാരിണീമ്||൨൯||

Adhikarana kShArayogAH (kaNThage rakte) (30) · Śloka 30

രക്തേ സപിച്ഛേ സകഫേ ഗ്രഥിതേ കണ്ഠമാര്ഗഗേ| ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസര്പിഭ്യാം ക്ഷാരമുത്പലനാലജമ്| മൃണാലാമ്ഭോജകിഞ്ജല്കശ്യാമാസനമധൂകജമ്| തദ്വത്പൃഥക് പൃഥക് ക്ഷാരം ...................||൩൦||

Adhikarana abhIrvAdighRutAni (31) · Śloka 31

.........................ഘൃതം ക്ഷീരേണ സാധയേത്| പിഷ്ടൈരഭീരുകാകോലീമേദാവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമൈഃ| ഫലപൂരകമൂലേന വിദാര്യാ മധുകേന ച| തദ്വിബന്ധ്ജ്വരാനാഹശൂലകാസാസ്രപിത്തജിത്||൩൧||

Adhikarana bastiviShayaH (32) · Śloka 32

പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചമൂലൈശ്ച സിദ്ധമാദ്യൈസ്തദര്ഥകൃത്| ഗുദാഗമേ വിശേഷേണ ശോണിതേ ബസ്തിരിഷ്യതേ||൩൨||

Adhikarana bastiprayogAH (33) · Śloka 33

മധുകാഞ്ജനമഞ്ജിഷ്ഠാമൃണാലോത്പലഗൈരികൈഃ| സുവര്ണലോധ്രകാലീയസമങ്ഗാമ്ബുജചന്ദനൈഃ| സൌഗന്ധികസിതാശങ്ഖൈഃ പിഷ്ടൈര്മധുഘൃതാന്വിതൈഃ| ക്ഷീരേണസ്ഥാപയേദേനം സ്നാതഞ്ച ശിശിരാമ്ഭസാ| ക്ഷീരേണൈവാശയേച്ഛാലീംസ്തതോ മധുകസര്പിഷാ| കാലേऽനുവാസയേദേവമതിസാരേऽപി ദുസ്തരേ| ജീര്ണേऽസൃക്പ്രബലേ കുര്യാദ്വിരേകേ ചാതിയോഗിനി| വിദാര്യാദിഗണേനേഷ്ടം ശൃതം വാസ്ഥാപനേ പയഃ| സക്ഷൌദ്രശര്കരാസര്പിഃ സര്പിശ്ചൈവാനുവാസനേ| മൂത്രാശയസ്ഥം ശമയേദ്രക്തമുത്തരബസ്തിഭിഃ| ഈദൃശൈരേവ തദ്വച്ച പ്രദരേऽപി വിധിഃ സ്മൃതഃ| ഛേദഭേദാദിഭിശ്ചാതിപ്രവൃത്തേ ശുദ്ധശോണിതേ| വിശേഷാത്പ്രദരസ്യോക്തം യോനിരോഗേഷു ചൌഷധമ്||൩൩||

Adhikarana ghrANapravRuttaraktacikitsitam (34) · Śloka 34

ഘ്രാണഗേ രുധിരേ ശുദ്ധേ നാവനം ചാനുഷേചയേത്| കഷായയോഗാന് പൂര്വോക്താന് ക്ഷീരേക്ഷ്വാദിരസാദ്യുതാന്| ക്ഷീരാദീന് സസിതം തോയം കേവലം വാ ഹിതം ജലമ്| രസോ ദാഡിമപുഷ്പാണാമാമ്രസ്ഥ്നഃ ശാഡ്വലസ്യ ച||൩൪||

Adhikarana atideSena cikitsitam (35-3) · Śloka 3

കല്പയേച്ഛീതവര്ഗം ച പ്രദേഹാഭ്യഞ്ജനാദിഷു| യച്ച പിത്തജ്വരേ പ്രോക്തം ബഹിരന്തശ്ച ഭേഷജമ്| രക്തപിത്തേ ഹിതം തച്ച ക്ഷതക്ഷീണേ ഹിതഞ്ച തത്||൩൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതന്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||