5. rājayakṣmādinidānam

Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2

अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||२||

Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3

नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भावाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4

साहसं वेगसंरोधः शुक्रोजः स्नेहसंक्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5

तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफ़ं चोदीर्य्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्| मुखानि स्त्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्या वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्य्यग्यथास्वं जनयेद् गदान्||५||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6

रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्य्यं सदनं वह्निदेहयोः| स्थाल्यामत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपतः प्रायोऽन्नपानयोः| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफ़ोऽक्ष्णोरतिशुक्लता| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्| नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाऽभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः| केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां महीरुहाम्||६||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7

पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः| ऊर्ध्वविट्स्त्रंससंशोषावधश्छर्दिस्तु कोष्ठगे| तिर्य्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः||७||

Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8

तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादाऽस्यपूतिताः||८||

Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9

तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः.................||९||

Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10

..................पित्तात् पादास्यपाणिषु| दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१०||

Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11

कफादरोचकच्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||११||

Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12

दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफ़ोल्बणैः| स्त्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च| विदह्यमानः स्वस्याने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्य्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नं पक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्त्तते क्षयी||१२||

Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13

लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||१३||

Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14

दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरसादो भवेत्.......................................||१४||

Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15

........................तत्र क्षामो रूक्षाश्चलः स्वरः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्||१५||

Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16

पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||१६||

Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17

लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते||१७||

Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18

स्वरो विगद्ध सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः .............||१८||

Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19

.............................क्षयात् कषेत्| धूमायतीव चात्यर्थं.....................||१९||

Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20

.......................... मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च ...........................||२०||

Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21

......................... अत्र सर्वैरन्त्यञ्च वर्जयेत्||२१||

Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22

अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसःसन्तापेन च पञ्चमः||२२||

Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23

कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२३||

Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24

छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी||२४||

Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25

उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||२५||

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26

तासूत्क्लेशाऽस्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः||२६||

Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27

नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाऽऽहारमुत्क्षिपेत्| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्| कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः||२७||

Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28

पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्| सासृगम्लं कटूष्णञ्च तृण्मूर्च्छादाहतापवान्||२८||

Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29

कफात्स्निग्धं घनं स्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्य्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||२९||

Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30

सर्वलिङ्गामलैः सर्वैरिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्||३०||

Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31

पूत्यमेध्याशुचिर्द्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा||३१||

Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32

वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात्कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च...................||३२||

Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33

................... स्मृताः पञ्च ति हृद्गदाः| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्यानैश्च सम्भवः||३३||

Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34

वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता||३४||

Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35

पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदो दाहोऽम्लकः क्लमः| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः||३५||

Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36

श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साऽश्मगर्भवत्| कासाग्निसादनिष्ठेव निद्रालस्याऽरुचिज्वराः||३६||

Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37

सर्वलिङ्गैस्त्रिभिर्दोषैः....................||३७||

Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38

.................... कृमिभिः श्यावनेत्राता| तमः प्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफ़स्त्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्य्यते| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्||३८||

Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39

वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च .....................||३९||

Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40

...................वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु.............................||४०||

Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41

........तत्प्रकोप्रो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्| सर्वदेह भ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोकृत्||४१||

Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42

जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः| संशोष्य तृष्णा जायन्ते............||४२||

Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43

....................तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथाऽ ऽमयाः||४३||

Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44

मारुतात्क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः| शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च .....................||४४||

Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45

.................... पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||४५||

Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46

कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्त्रोतस्तु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः| शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यश्छर्द्यरोचकाः| आलस्यमविपाकश्च .............................||४६||

Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47

.................. सर्वेः स्यात्सर्वलक्षणा||४७||

Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48

आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||४८||

Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49

उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| उष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्य्यात्पित्तजैव सा| या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्ने स्नेहजा च या||४९||

Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50

स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५०||

Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51

तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका||५१||

Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53

शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५३||