6. madātyayādinidānam

Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2

तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||

Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3

तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||

Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4

तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्| आद्ये मद्ये...............................||४||

Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5

...............द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||

Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6

मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||

Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7

इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||

Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8

निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||

Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9

धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||

Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||

Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11

यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||

Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12

नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः| स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||

Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13

विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||

Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14

वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||

Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा| विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः| शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||

Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16

विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||

Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17

पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||

Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18

श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||

Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19

सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं...............||१९||

Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20

...................ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः| सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||

Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21

ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ........................||२१||

Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22

...................विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्| हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||

Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23

निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||

Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24

रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः| रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||

Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25

मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||

Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26

सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||

Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27

पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||

Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28

स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||

Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29

सर्वात्मा सन्निपातेन.................||२९||

Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30

............................. रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता| पित्तलिङ्गञ्च ......................................||३०||

Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31

.................... मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||

Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32

विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||

Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||

Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34

अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः| कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||

Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||

Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36

कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्| गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||

Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37

सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||

Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38

दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||

Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39

वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः| संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः| कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||

Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||

Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41

मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||

Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6

बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि| प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||