Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো রক্তপিত্তকাসনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
ভৃশোষ্ণতীক্ষ্ণকট্বম্ললবণাতিবিদাহিভিঃ| কোদ্রবোদ্দালকৈশ্চান্নৈস্তদ্যুক্তৈরতিসেবিতৈঃ| কুপিতং পিত্তলৈঃ পিত্তং দ্রবং রক্তঞ্চ মূর্চ্ছিতে| তে মিথস্তুল্যরূপত্বমাঽ ঽগম্য ব্যাপ্নুতস্তনুম্||২||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमाऽ ऽगम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3
পিত্তং রক্তস্য বিকৃতেঃ সংসর্গাদ্দূষণাদপি| গন্ধবর্ণানুবৃত্তেশ্চ রক্তেন ব্যপদিশ্যতে||৩||
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4
প্রভবত্যসৃজঃ স্থানাত্প্লীহতো যকৃতশ্চ তত্||৪||
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5
শিরোগুরুত্বমরুচিঃ শীতেচ্ছা ধূমকোঽম্লকঃ| ছর্দিশ্ছর্দিতবৈভত্স্যং কাসশ্বাসোউ ভ্রমঃ ক্লমঃ| লোহলোহিতমত্স্যাগন্ধাস্যত্বং স্বরক্ষযঃ| রক্তহারিদ্রহরিতবর্ণতা নযনাদিষু| নীললোহিতপীতানাং বর্ণানামবিবেচনম্| স্বপ্নে তদ্বর্ণদর্শিত্বং ভবত্যস্মিন্ ভবিষ্যতি||৫||
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः| छर्दिश्छर्दितवैभत्स्यं कासश्वासोउ भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यागन्धास्यत्वं स्वरक्षयः| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6
ঊর্ধ্বং নাসাক্ষিকর্ণাস্যৈর্মেঢ্রযোনিগুদৈরধঃ| কুপিতং রোমকূপৈশ্চ সমস্তৈস্তত্প্রবর্ত্ততে||৬||
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7
ঊর্ধ্বং সাধ্যং কফাদ্যস্মাত্তদ্বিরেচনসাধনম্| বহ্বোউষধঞ্চ পিত্তস্য বিরেকো হি বরোউষধম্| অনুবন্ধী কফো যশ্চ তত্র তস্যাপি শুদ্ধিকৃত্| কষাযাঃ স্বাদবোঽপ্যস্য বিশুদ্ধশ্লেষ্মণো হিতাঃ| কিমুঃ তিক্তাঃ কষাযাঃ বা যে নিসর্গাত্কফাপহাঃ||৭||
ऊर्ध्वं साध्यं कफ़ाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्| बह्वोउषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरोउषधम्| अनुबन्धी कफ़ो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमुः तिक्ताः कषायाः वा ये निसर्गात्कफ़ापहाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8
অধো যাপ্যং চলাদ্যস্মাত্তপ্রচ্ছর্দসাধনম্| স্বল্পোউষধং চ পিত্তস্য বমনং ন বরোউষধম্| অনুবন্ধী চলো যশ্চ শান্তযেঽপি ন তস্য তত্| কষাযাশ্চ হিতাস্তস্য মধুরা এব কেবলম্||৮||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तप्रच्छर्दसाधनम्| स्वल्पोउषधं च पित्तस्य वमनं न वरोउषधम्| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9
কফমারুতসংসৃষ্টমসাধ্যভযাযনম্| অশক্যপ্রাতিলোম্যত্বাদ ভাবাদৌষধস্য চ| ন হি সংশোধনং কিঞ্চিদস্ত্যস্য প্রতিলোমনম্| শোধনং প্রতিলোমং চ রক্তপিত্তে ভিষগ্জিতম্| এবমেবোপশমনং সর্বশোনাস্য বিদ্যতে| সংসৃষ্টেষু হি সর্বজিচ্ছিমনং হিতম্||৯||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद भावादौषधस्य च| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्| एवमेवोपशमनं सर्वशोनास्य विद्यते| संसृष्टेषु हि सर्वजिच्छिमनं हितम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10
তত্র দোষানুগমনং সিরাস্ত্র ইব লক্ষযেত্| উপদ্রবাশ্চ বিকৃতিজ্ঞানতঃ ..............||১০||
तत्र दोषानुगमनं सिरास्त्र इव लक्षयेत्| उपद्रवाश्च विकृतिज्ञानतः ..............||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11
........................তেষু চাঽধিকম্| আশুকারী যতঃ কাসস্তমেবাতঃ প্রবক্ষ্যতে||১১||
........................तेषु चाऽधिकम्| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12
পঞ্চ কাসা স্মৃতা বাতপিত্তশ্লেষ্মক্ষতক্ষযৈঃ| ক্ষযাযোপেক্ষিতাঃ সর্বে বলিনশ্চোত্তরোত্তরম্||১২||
पञ्च कासा स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः| क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13
তেষাং ভবিষ্যতাং রূপং কণ্ঠে কণ্ডূররোচকঃ| শূকপূর্ণাভকণ্ঠত্বমস্বাস্থ্যং হৃদযস্য চ||১৩||
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14
কষাযবিজ্জলাসাত্ম্যকট্বম্ললবণোষণৈঃ| রূক্ষশীতগুরুস্নিগ্ধোত্ক্লেদিপর্যুষিতাশনৈঃ| ধারণোদিরণাযাসরাত্র্যহঃ স্বপ্নজাগরৈঃ| অন্যৈশ্চ তদ্বিধৈর্ধাতুক্ষযাঽ ঽবরণকারিভিঃ| ক্রুদ্ধঃ প্রতিহতোঽপানে যদাঽপানঃ প্রপদ্যতে| ঊর্ধ্বং রসস্য সঃ স্থানে তিষ্ঠন্নুরসি পীড্যতে| উদানেন সজংস্তত্র কণ্ঠে চানু প্রপূর্য্য চ| বাহিনীর্গলমূর্ধস্থাস্ততোঽঙ্গান্যুত্ক্ষিপন্নিব| ক্ষিপন্নিবাক্ষিণী পৃষ্ঠমুরঃ পার্শ্বে চ পীডযন্| বিবৃতত্বান্মুখেনৈতি ভিন্নকাংস্যোপমধ্বনিঃ| যস্মাত্তস্মাত্স বর্ণৌজো বলমাংসক্ষযাবহঃ||১৪||
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः| रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः| धारणोदिरणायासरात्र्यहः स्वप्नजागरैः| अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयाऽ ऽवरणकारिभिः| क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदाऽपानः प्रपद्यते| ऊर्ध्वं रसस्य सः स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते| उदानेन सजंस्तत्र कण्ठे चानु प्रपूर्य्य च| वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्| विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः| यस्मात्तस्मात्स वर्णौजो बलमांसक्षयावहः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15
হেতু ভেদাত্ প্রতীঘাতভেদো বাযোঃ সরংহসঃ| যদ্রুজাশব্দবৈষম্যং কাসানাং জাযতে ততঃ||১৫||
हेतु भेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16
কুপিতে বাতলৈর্বাযুঃ শুষ্কোরঃ কণ্ঠবক্ত্রতাম্| হৃত্পার্শ্বোরঃশিরঃশূল মোহক্ষোভস্বরক্ষযান্| করোতি শুষ্ককাসং চ মহাবেগরুজাস্বনম্| সোঽঙ্গহর্ষী কফং শুষ্কংকৃচ্ছ্রান্মুত্ক্বাঽল্পতাং ব্রজেত্||১৬||
कुपिते वातलैर्वायुः शुष्कोरः कण्ठवक्त्रताम्| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूल मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कंकृच्छ्रान्मुत्क्वाऽल्पतां व्रजेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17
পিত্তাত্পীতাক্ষিকফতিক্তাস্যত্বং জ্বরো ভ্রমঃ| পিত্তাঽসৃগ্বমনং তৃষ্ণা বৈস্বর্থ্যং ধূমকো মদঃ| প্রততং কাসবেগেন জ্যোতিষামিব দর্শনম্||১৭||
पित्तात्पीताक्षिकफ़तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः| पित्ताऽसृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्थ्यं धूमको मदः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18
কফাদুরোঽল্পরুঙ্মূর্ধহৃদযং স্তিমিতং গুরুঃ| কণ্ঠোপলেপঃ সদনং পীনসচ্ছর্দ্যরোচকাঃ| রোমহর্ষো ঘনস্নিগ্ধশ্বেতশ্লেষ্মপ্রবর্ত্তনম্||১৮||
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरुः| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्त्तनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19
যুদ্ধাদ্যৈঃ সাহসৈস্তৈস্তৈঃ সেবিতৈরযথাবলম্| উরস্যন্তঃ ক্ষতে বাযুঃ পিত্তেনানুগতে বলী| কুপিতঃ কুরুতে কাসং কফং তেন সশোণিতম্| পীতং শ্যাবঞ্চ শুষ্কঞ্চ গ্রথিতং কুথিতং বহু| ষ্ঠীবেত্কণ্ঠেন রুজতা বিভিন্নেনেব চোরসা| সূচীভিরিব তীক্ষ্ণাভিস্তুদ্যমানেন শূলিনা| পর্বভেদজ্বরশ্বাসতৃষ্ণাবৈস্বর্য্যকম্পবান্| পারাবত ইবাকূজন্ পার্শ্বশূলী ততোঽস্য চ| ক্রমাদ্বীর্য রুচিঃ পক্তির্বলং বর্ণশ্চ হীযতে| ক্ষীণস্য সাসৃঙ্মূত্রত্বং স্যাচ্চ পৃষ্ঠকটিগ্রহঃ||১৯||
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्| उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगते बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्| पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान्| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्य रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटिग्रहः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20
বাযূপ্রধানাঃ কুপিতা ধাতবো রাজযক্ষ্মিণঃ| কুর্বন্তি যক্ষ্মাযতনৈঃ কাসং ষ্ঠীবেত্কফং ততঃ| পূতিপূযোপমং পীতং হরিতলোহিতম্| লুপ্যতে ইব পার্শ্বে চ হৃদযং পততীব চ| অকস্মাদুষ্ণাশীতেচ্ছা বহ্বাশিত্বং বলক্ষযঃ| স্নিগ্ধপ্রসন্নবক্ত্রত্বং শ্রীমদ্দর্শননেত্রতা| ততোঽস্য ক্ষযরূপাণি সর্বাণ্যাবির্ভবন্তি চ||২০||
वायूप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः| कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफ़ं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं हरितलोहितम्| लुप्यते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णाशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः| स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21
ইত্যেষঃ ক্ষযজঃ কাসঃ ক্ষীণানাং দেহনাশনঃ| যাপ্যো বা বলিনাং তদ্বত্ক্ষতজো ঽভিনবৌ তু তৌ| সিধ্যেতামপি সানাথ্যাত্.........................||২১||
इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ| सिध्येतामपि सानाथ्यात्.........................||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22
................সাধ্যা দোষৈঃ পৃথক্ত্রযঃ| মিশ্রা যাপ্যা দ্বযাত্সর্বে জরসা স্থবিরস্য চ||২২||
................साध्या दोषैः पृथक्त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24
কাসাচ্ছ্বাসক্ষযচ্ছর্দিস্বরসাদাদাদযো গদাঃ| ভবন্ত্যপেক্ষযা যস্মাত্তস্তাত্তং ত্বরযা জযেত্||২৩|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতোউ অষ্টাঙ্গসংগ্রহস্য নিদানস্থানো জ্বরনিদানংনাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ||২৪||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादादयो गदाः| भवन्त्यपेक्षया यस्मात्तस्तात्तं त्वरया जयेत्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम तृतीयोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon