5. aṅgavibhāgaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgraha-shArIrasthAne-pa~jcamo~adhyAyaH athA~ggavibhAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते| तत्र पुनः षडङ्गम्| शिरेऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च| नेत्रनाभिपाणिपादा दीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि||२||

Adhikarana mahAbhUtebhyo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

महागुणमयेभ्यश्च खपवनतेजोजलभूम्याख्येभ्यो महा भूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य||३||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात् सन्नि वेशषदाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारुप्यमसा रूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्प द्यते||४||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

तत्र सत्त्बहुलमाकशम्||५||

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

रजोबहुलो वायुः|१|

Adhikarana agnilakShaNam (1) · Śloka 1

उभयबहुलोऽग्निः|१|

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

सत्त्वतमोबहुलमम्बु|१|

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

तमोबहुला भूः||१||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

तेषामप्रतिघातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमा ल्लिङ्गानि||६||

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्||७||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः||८||

Adhikarana AkAshajA bhAvAH (9) · Śloka 9

तत्राऽऽकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्त्रोतांसि विवि क्तता||९||

Adhikarana vAyavIyA bhAvAH (10) · Śloka 10

वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरि स्पन्दनानि लाघवं च||१०||

Adhikarana AgneyA bhAvAH (11) · Śloka 11

आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्य्यञ्च||११||

Adhikarana AmbhasA bhAvAH (12) · Śloka 12

आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसाऽसृकशुक्र मूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च||१२||

Adhikarana pArthIvA bhAvAH (13) · Śloka 13

पार्थीवानि घ्राणं गन्धः केशनखास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्य्य- स्थैर्य्यञ्च||१३||

Adhikarana mAtRujAH bhAvAH (14) · Śloka 14

तेशु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामा शयगर्भाशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि||१४||

Adhikarana pitRujAH bhAvAH (15) · Śloka 15

पितृजानि स्थिराणि केशनखास्थिशुक्रसिरास्नाय्वा दीनि||१५||

Adhikarana AtmajAH bhAvAH (16) · Śloka 16

आत्मजानि नानायोनिषूत्पित्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणा पानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभ भयहर्षधर्मशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कार सुखदुःखायुरात्मज्ञानानि च||१६||

Adhikarana sAtmyajA bhAvAH (17) · Śloka 17

सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालास्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसा दस्वरवर्णौजः सम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च||१७||

Adhikarana rasajA bhAvAH (18) · Śloka 18

रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्ति- रलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च||१८||

Adhikarana shuddhasattvajA bhAvAH (19) · Śloka 19

शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं, कृतज्ञता, दाक्षिण्यं, व्यवसायः, शौर्य्यं, गाम्भिर्यं बुद्धिर्मेधा, स्मृतिः शुक्ल वर्त्मरुचिर्भक्तिरभिषङ्गाभावस्तमोगुणो विपर्ययश्च||१९||

Adhikarana rAjasA bhAvAH (20) · Śloka 20

राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्य्यं मात्सर्यममित भाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च||२०||

Adhikarana tAmasA bhAvAH (21) · Śloka 21

तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्राऽऽलस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुण- वैपरीत्यं च||२१||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya bhUtAtmakatAbhisandhishca (22) · Śloka 22

तत्र सत्त्वं मनस्तस्योपप्लवो रजस्तमश्च इत्येवम्भूतात्मकं देहमाहुः||२२||

Adhikarana dehasya pravibhAgaH (23) · Śloka 23

तस्य पुनः प्रविभागः-त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यती न्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चार ज्ज्वस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताः सीमन्ता अस्थीन्यस्थि सन्धयः स्नायूनि पेश्यः सिरा धमन्यः स्रोतांस्यूष्माणो मर्मणि केशश्मश्रुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च||२३||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gkhyA ca (24) · Śloka 24

तत्राऽसृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति||२४||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (1) · Śloka 1

त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः||१||

Adhikarana udakadharA tvak (25) · Śloka 25

तासामुदकधरा चाद्या||२५||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

द्वितीयाऽसृग्धरा||२६||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना||२७||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (1) · Śloka 1

पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना||१||

Adhikarana prANadharA tvak (28) · Śloka 28

षष्ठी तु प्राणधर| यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूंषि जायन्ते| पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि||२८||

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (1) · Śloka 1

अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति||१||

Adhikarana BAsinI tvak (29) · Śloka 29

तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी खादीनां च पञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा||२९||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा|१|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा|१|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

चतुर्थी ताम्रा नामाऽष्टभागप्रमाणा|१|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

पञ्चमी वेदिनी नाम पाञ्चभागप्रमाणा|१|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा|१|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा||१||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्व मूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः||३०||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

ता धात्वाशयन्तरमर्यादाः सप्त कलाः||१||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

तासां प्रथमा मांसधरा नाम| यस्यां मांसे सिरास्नायु धमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रता नानि भवन्ति||३१||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

द्वितीया रक्तधर नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति| मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्त्तते||३२||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 33

तृतीया मेदोधरा नाम| मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति| तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख्यं मस्तुलुङ्गाख्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा||३३||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम| तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा साभ्यङ्गा||३४||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

पञ्चमी पुरीषधरा नाम| सा ह्यन्त्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति||३५||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

षष्ठी पित्तधर नाम पक्वामाशमध्यस्था| सा ह्यन्त रग्नेरधिष्ठानतयाऽऽमाशयात् पक्वाशयोन्मुखमन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजस शोषयति पचति पक्वञ्च विमुञ्चति| दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेवाततोऽसावन्नस्य ग्रह णात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा| बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभि धानमतः साऽग्निस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्त यति||३६||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्ति- द्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति||३७||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः||३८||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं घ्राणञ्च||३९||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 40

तेषां सभागतया क्रमाद्विषयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||४०||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

पञ्च बुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि-कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च||४१||

Adhikarana karmedriyANi teShAM kAryAni ca (42) · Śloka 42

पञ्च कर्मेद्रियाणि वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि||४२||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि||४३||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

अतीन्द्रियन्तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रिया णामर्थप्रवृत्तेः| बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च||४४||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

सप्ताशयाः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः| स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः||४५||

Adhikarana AshayoShvantarbhUtA avayavAH (46) · Śloka 46

तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदयकृत्प्लीहफुप्फु सोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि||४६||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमामानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च|१|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

रक्तफेनात् फुप्फुसम्|१|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

रक्तकिट्टादुण्डुकः|१|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

रक्तमेदः प्रसादाद् वृक्कौ|१|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

रक्तमांसप्रसादादाप्रमाणं||१||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्| त्रिव्यामानि स्त्रीणाम्||२||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्||१||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोश सङ्काशं सुषिरमधोमुखम्| तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्| तस्य वामपार्श्वे प्लीहा फुप्फुसश्च्| दक्षिणतो यकृत् क्लोम च||४७||

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादा- दिन्द्रियाणि||४८||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्| असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्| मध्ये दृष्टि मण्डलं तदुभयात्मकम्||४९||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

पक्ष्मवर्त्मशुक्लकृष्णदृष्ट्याख्यानि पञ्च मण्डलानि| तत्सन्धयश्चत्वारः| द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्| षट् च पटलानि| द्वे वर्त्मनी| बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी| द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि| तेशां बहलत दृष्टेः पञ्चमांशेन||५०||

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 51

बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः||५१||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्||१||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaghAte ca hetuH (2) · Śloka 2

नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छ- स्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति| अतियोगादुपहन्यते||२||

Adhikarana ambhomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

तच्च वैद्युतवद्बडवामुखवच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्य्यो- त्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति|१|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते||१||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति||५२||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तञ्च| तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि||५३||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

षोडश कण्डराः| तासां द्वे द्वे करचरणेषुचतस्रः पृथ- ग्ग्रीवापृष्ठयोः||५४||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

षोडश जालानि, तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वा र्य्यैकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च परस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि||५५||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

षट् कूर्चाः हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु||५६||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं तासां द्वे बाह्ये| द्वे चाभ्यन्तरस्थिते||५७||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

सप्त सीवन्यः| ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका| परिहार्याश्च शस्त्रेण||५८||

Adhikarana caturdashAsthisa~gghAtAH (59) · Śloka 59

चतुर्दशास्थिसङ्घाताः| तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षण मणिबन्धकर्पूरकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च||५९||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

तद्वत्सीमन्ताः, ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश||६०||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

त्रीणि षष्ट्यऽधिकान्यस्थिशतानि| तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाखासु| सविंशं शतमन्तराधौ| शतमुर्ध्वमिति||६१||

Adhikarana shAkhAsthIni (62) · Śloka 62

तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनखाः प्रत्येकमङ्गुल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश| पञ्च पादशलाकाः| तत्प्रति बन्धकमेकम्| द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्घास्वेकैकं पार्ष्णजान् रुषु| सर्वाणि च नखास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च||६२||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

चतुर्विंशतिः परशुकाः| तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च| त्रिंशत् पृष्ठे| अष्टावुरसि एकैकं भागे त्रिके| नितम्बयोश्च द्वे| तद्वदक्षकांसांसफलकेषु||६३||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

तथा गण्डकर्णशङ्खेषु जत्रुतालुनोश्च| त्रयोदश ग्रीवायाम्| चत्वारि कण्ठनाड्याम्| द्वे हनुबन्धने| द्वात्रिंशद्दन्ताः| तद्वदुलूखलानि च| त्रीणि नासायाम्| षट् शिरसि||६४||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 65

तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खवङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि| दशनास्तु रुचकाः| घ्राणकर्णग्रीवा क्षिकोशेषु तरुणानि| पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु बलयानि| शेषाणि नलकानीति| नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्य स्थीनि| तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि||६५||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्| तेशामष्टषष्टिः शाखासु| एकोनषष्टिरन्तराधौ| त्र्यशीतिरुर्ध्वम्||६६||

Adhikarana shAkhAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः| द्वाव ङ्गुष्ठे| ते चतुर्दश| एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु||६७||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

त्रयः कटिकपालेषु| चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे| तद्वत् पार्श्वयोः| अष्टावुरसि||६८||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

अष्टौ ग्रीवायाम्| त्रयः कण्ठनाड्याम्| अष्टादश कण्ठ नाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु| द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु| एकैकः काकलनासामूर्द्धसु| द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्ख वर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु| द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः| पञ्च शिरः कपालेषु||६९||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

तेऽङ्गुलिगुल्फलजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः| कक्षा वङ्क्षणदन्तमूलेषूलूखसंज्ञाः| अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः| गीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः| शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः| हनूभयतो वायसतुण्डाः| कण्ठनेत्र- हृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः| श्रोत्रशृङ्गा टकेषु शङ्खावर्ताः| इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः||७०||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ्नोच्यते||७१||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

नव स्नायुशतानि| तेषां षट् शतानि शाखासु| त्रिंश च्छतद्वयमन्तराधौ| ऊर्ध्वं सप्ततिः||७२||

Adhikarana shAkhAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट्षट्| तानि त्रिंशत्| दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु त्रिंश ज्जङ्घायाम्| दश जानुनि| चत्वारिंदूरौ| दश वङ् क्षणे||७३||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

चत्वारिंशत् कट्याम्| विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु| अशीतिः पृष्ठे| षष्टिः पार्श्वयोः| अष्टादशोरसि| चत्वार्यक्षकयोः| अष्टावंसयोः||७४||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु| त्रिंशद् ग्रीवायाम्| त्रीणि जत्रुणि| चत्वारि हन्वोः| पञ्च जिह्वायाम्| द्वादशोत्तराध- रेशु दन्तमांसेषु| षण्मूर्धनि||७५||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

तत्र शाखासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति| महास्नाय्वानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि| बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि| पार्श्वपृष्ठोरशिशरस्तु पृथूनि||७६||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

स्नायुबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते| तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्||७७||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

यश्च स्नाय्वानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति||७८||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

पञ्च पेशीशतानि| तासां चत्वारि शतानि शाखासु षष्टिरन्तराधौ| चत्वारिंशदूर्ध्वम्||७९||

Adhikarana shAkhAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः| ताः पञ्चदश| दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च, तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्घायाम्| पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ||८०||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

एकैका मेढ्रसेवन्योः| द्वे वृषणयोः| दश स्फिजोः| तिस्रो गुदे, तास्तु वलीसंज्ञाः| द्वे बस्तिशिरसि| चतस्र उदरे| नाभ्यामेका| हृद्यामाशये च| षट् यकृत्प्लीहोण्डु केषु| पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः| दश दीर्घाः पाऱ्श्वयोः| दश वक्षसि| तिस्रोंऽसाक्षकोपरितः||८१||

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

दश ग्रीवायाम्| अष्टौ गण्डयोः| अष्टौ हन्वोः| एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु| द्वे द्वे तालुललाटयोः| नासौष्ठ- कर्णेषु च||८२||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

स्त्रीणां तु विंशतिरधिक| तत्र दश स्तनयोः| तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति| दश योनौ||८३||

Adhikarana yonigarbhAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे| मुखाश्रिते वृत्ते द्वे| तिस्रो गर्भ मार्गाश्रयाः| यस्यां गर्भस्तिष्ठति| योनिस्तु शङ्खना भ्याकृतिस्त्र्यावर्ता| तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वा शयान्तरे रोहितमत्स्यमुखाकारा गर्भशय्या| तस्यां शुक्रार्त्तवप्रदेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः||८४||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्घस्थिर मृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छ दितानि||८५||

Adhikarana sirAdhamanImukhAnAM keshAdI nA~jca saMkhyAnam (86) · Śloka 86

सिराधमनीमुखानां त्वणुशे विभज्यमानानामेकोन त्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशतानि भवन्ति| ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं पिनद्धमाततञ्च| तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि||८६||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

तासां हि मुखानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते| तैश्च ताः स्वदेमभिवहन्ति| तथाऽभ्यङ्गलेपादिवीर्य्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शञ्च गृह्णन्ति||८७||

Adhikarana srotasAM sa~gkhyeyatvAdi (88) · Śloka 88

स्रोतांसि पुनरसङ्ख्येयान्येव| तथापि तु सिरादीनि यथा- स्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते||८८||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 89

इत्येवं परिसङ्ख्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः||८९||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरे धातून्| यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्विभर्ति| यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीका शब्दवाच्यम्| यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्प तत्स्वेदवाच्यम्| तदुदकम्||९०||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 91

तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख्याप्रवृद्धिः||९१||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य||१||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

तावदेव मस्तिष्कमोजश्च||९२||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsambhavashca (93) · Śloka 93

स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः| स्तन्यस्य द्वौ| उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति| समधातोः परिमाणमिदम्| अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपरांश्चापरिसङ्ख्यातान्मूर्तोमूर्तान् भावान्| तद्यथा-मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादींश्च||९३||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

धान्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति| विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः| तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेत् इति||९४||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANubhede- nAsa~gkhyeyatvam (95) · Śloka 95

सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनातिसौक्ष्म्यादसङ्ख्येयतां यान्ति||९५||

Adhikarana paramANUnAM saMyogavibhAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कार णम्||९६||

Adhikarana bhedAbhedAbhyAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति||९७||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98-5) · Śloka 5

भवति चात्र- इति सर्वावयशो यो जानाति कलेवरम्| अहितेषु स मोहेन न कदाचित् प्रवर्तते||९८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थानेऽङ्ग- विभागो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||