Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতঃ প্রকৃতিভেদীযং শারীরং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातः प्रकृतिभेदीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2
সপ্ত প্রকৃতযো দোষৈঃ পৃথক্ সংসর্গেণ সাম্যেন চ ভবন্তি||২||
सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3
তত্র শুক্রার্ত্তবগর্ভাশযকালেশু মাতুশ্চাহারবিহারযোরেকোঽনেকো বা যো দোষো ভবত্যাধিক্যেন তেনাঽঽমরণাদ্বিষবল্ল্যমিবোত্পদ্যমানস্য কৃমের্বিষেণ সবিষকৃমেরিব বৃশ্চিকাদেরাশীবিষস্যেব বা স্ববিষেণ প্রকৃতির্জাযতে||৩||
तत्र शुक्रार्त्तवगर्भाशयकालेशु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनाऽऽमरणाद्विषवल्ल्यमिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4
তস্মাত্তন্মযতযা শুক্রার্তবযোর্দেহস্য ভাবিতত্বাত্ প্রাকৃতত্বাচ্চ তাবতা তেন দোষেণ ন বিহন্যতে| তদ্গুণৈরেব চাস্য শরীরমুপস্ক্রিযতে| ততশ্চ তদ্গুণপ্রতিপক্ষৈঃ সহসা ন বাধ্যতে||৪||
तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते| तद्गुणैरेव चास्य शरीरमुपस्क्रियते| ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5
তস্যাং ত্ববস্থাযাং বিকৃতিমতি দোষে উল্বণেনৈব গর্ভঃ সম্ভবতি| সম্ভব এব বা বিপদ্যতে| বিকৃতো বা ভবতি||৫||
तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति| सम्भव एव वा विपद्यते| विकृतो वा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6
তথা চ কেচিদাঽঽহুঃ দ্বিধা বাতাদযঃ প্রাকৃতা বৈকৃতাশ্চ১|৬|
तथा च केचिदाऽऽहुः द्विधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च१|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
তত্র প্রকৃতাঃ সপ্তবিধাযাঃ প্রকৃতের্হেতুভূতাঃ শরীরৈকজন্মানঃ ২|৬|
तत्र प्रकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः २|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
দোষাখ্যানাং বিকৃতানাং বীজভূতাঃ মুমূর্ষোঃ স্বরূপাচ্চলন্তি ৩|৬|
दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति ३|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6
সর্বেষ্বপি চ দেহে সন্নিহিতেষু প্রকৃতাবুল্বণেন ব্যপদেশঃ ৪||৬||
सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः ४||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7
বৈকৃতাস্তু গর্ভাদিভিনিস্সৃতস্যাহাররসস্য মলাঃ সম্ভবন্তি| প্রাকৃতেষ্ববরোহন্তি||৭||
वैकृतास्तु गर्भादिभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति| प्राकृतेष्ववरोहन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8
তে কালাদিবশেন স্বপ্রমাণবৃদ্ধিক্ষযযোগাদ্ দেহমনুগৃহ্ণন্তি দূষযন্তি চ||৮||
ते कालादिवशेन स्वप्रमाणवृद्धिक्षययोगाद् देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9
তদ্বদোজোঽপি পরং হৃদযস্থমষ্টবিন্দুপ্রমাণমাধারঃ প্রাসৃতিকস্য রসাত্মকস্য্চ্জসঃ ক্ষযবৃদ্ধিভাজঃ||৯||
तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्य्च्जसः क्षयवृद्धिभाजः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10
অথ স্বদোষগুণানুরোধাদ্বাতপ্রকৃতিস্তনুরূক্ষস্তব্ধাল্পাঙ্গদন্তনখরোমনেত্রস্বরঃ শীতদ্বিডুদ্বন্দ্বপিণ্ডিকঃ সশব্দসন্ধিগামী শীঘ্রারম্ভক্ষোভগ্রহণবিস্মরণশ্চলধৃতিমতিগতিদৃষ্টিস্বভাবস্ছার্দস্তেনোঽনার্য্যো মাত্সর্যজিতেন্দ্রিযঃ প্রিযগান্ধর্বেতিহাসহাসবিলাসকলহমৃগযোদ্যানযাত্রঃ স্নিগ্ধোষ্ণমধুরাম্ললবণান্নপানকাঙ্ক্ষোপশযশ্চ ভবতি| অপি চ- অল্পবিত্তবলজিবিতনিদ্রঃ ক্ষামবাগ্ধমনিসন্ততগাত্রঃ| দুর্ভগোঽতিবহুভুগ্বহুভাষী নাস্তিকঃ স্ফুটিকেশকরাংঘ্রিঃ| কিঞ্চিদুন্মিষিতদুর্মুখসুপ্তস্ত্রযতি ক্রথতি খাদতি দন্তান্| শুষ্করূক্ষবিষমাসু সরিত্সু ব্যোম্নি শৈলশিখরেষু চ যাতি||১০||
अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्बन्द्वपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावस्छार्दस्तेनोऽनार्य्यो मात्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पवित्तबलजिवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः| दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटिकेशकरांघ्रिः| किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रयति क्रथति खादति दन्तान्| शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शैलशिखरेषु च याति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11
পিত্তপ্রকৃতিরূষ্ণগ্চ্রগাত্রস্তাম্রনখনযনজিহ্ব্চ্ষ্ঠপাণিপাদতলঃ শিথিলসন্ধিবন্ধমাংসঃ করভকপিলবিরলমৃদুকেশরোমা মধ্যবলাযুরল্পশুক্রব্যবাযাপত্যঃ শূরোঽভিমানী শীঘ্রবলীখলিতপলিতপিপ্লুব্যঙ্গক্ষুত্পিপাসো মেধাবী দুর্ভগঃ স্বাদুতিক্তকষাযশীতাভিলাষোপশযশ্চ ভবতি| অপি চ - দযতিমাল্যবিলেপনমণ্ডনঃ সুচরিতঃ শুচিরাশ্রিতবত্সলঃ| বিভবসাহসবুদ্ধিবলান্বিতো ভবতি ভীষু গতির্দ্বিষতামপি| ধর্মদ্বেষী স্বেদনঃ পূতিগন্ধি- র্ভূর্য্যুচ্চারক্রোধপানাশনের্ষ্যঃ| সুপ্তঃ পশ্যেত্কর্ণিকারান্ পলাশান্ দিগ্দাহোল্কাবিদ্যুদর্কানলাংশ্চ||১১||
पित्तप्रकृतिरूष्णग्च्रगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्व्च्ष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलितपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति| अपि च - दयतिमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि| धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि- र्भूर्य्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12
কফপ্রকৃতিস্তু দূর্বেন্দীবরশরকাণ্ডান্যতমবর্ণঃ সমসুবিভক্তস্নিগ্ধস্থিরসুকুমারশ্লিষ্টমাংসসন্ধিবন্ধঃ পরিপূর্ণচারুগাত্রো মহাললাটোরুবাহুর্ব্যক্তসিতাসিত প্রসন্নাযতবিশালপক্ষ্মলাক্ষঃ সিংহমৃদঙ্গঘনঘোষঃ ক্ষুত্পিপাসোষ্ণসহিষ্ণুর্বহ্বোজোবলশুক্রব্যবাযাপত্যশ্চিরশোষমাল্যানুলেপনো দৃঢপ্রচ্ছন্নবৈরঃ পেশলঃ সত্যবাদী স্মৃতিমান্ধৃতিমানলোলুপো বাল্যেঽপ্যরোদনঃ কটুতিক্তকষাযো ষ্ণরূক্ষেচ্ছোপশযশ্চ ভবতি| অপি চ- অল্পব্যাহারক্রোধপানাশনেহঃ প্রাজ্যাযুর্বিত্তো দীর্ঘদর্শী বদান্যঃ| শ্রাদ্ধো গম্ভীরঃ স্থূললক্ষঃ ক্ষমাবা- নার্যো নিদ্রালুর্দীর্ঘসূত্রঃ কৃতজ্ঞঃ| ঋজুর্বিপশ্চিত্সুভগঃ সলজ্জো ভক্তো গুরূণাং দৃঢস্ছৃদয্যঃ| স্বপ্নে সপদ্মান্ সবিহঙ্গমালাং- স্তোযাশযানপশ্যতি তোযদাংশ্চ||১২||
कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासित प्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान्धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायो ष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढस्छृदय्यः| स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालां- स्तोयाशयानपश्यति तोयदांश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13
উভযলক্ষণসঙ্করে তু সংসর্গপ্রকৃতিঃ||১৩||
उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14
সর্বগুণসমুদিতঃ সমদোষপ্রকৃতিঃ||১৪||
सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15
তত্রাদ্যাস্ত্রযো নিত্যাতুরাদোষানুশযিতপ্রকৃতিবাত্| বিশেষতশ্চ দ্বন্দ্বপ্রকৃতযঃ| তেষু হি গুণমিশ্রবিকারকারিষুক্ষুত্পিপাসাদিষ্বিবারোগ্যব্যপদেশঃ||১৫||
तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुरादोषानुशयितप्रकृतिवात्| विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः| तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषुक्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2
তস্তাদ্বিপরীতগুণেন বিধিনা দোষোপক্রমণীযোক্তেন তানুপাচরেত্| সমসর্বরসেন সাত্ম্যেনান্ত্যং যথার্তুবিহিতেন চ|২|
तस्ताद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्| समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथार्तुविहितेन च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2
দোষবচ্চ গুণৈরপি সত্ত্বাদিভিঃ সপ্ত প্রকৃতযো ভবন্তি| তাস্তদভিনির্বৃত্তৈরেব যথোক্তৈঃ শ্চ্চাদিভির্জানীযাত্||২||
दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति| तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः श्च्चादिभिर्जानीयात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18
তথা পুনঃ সপ্তপ্রকৃতযো জাতিকুলদেশকালবযোবলপ্রত্যাত্মসংশ্রযাঃ| দৃশ্যন্তে হি পুরুষাণাং জাত্যাদিনিযতাস্তে তে ভাববিশেষাঃ||১৮||
तथा पुनः सप्तप्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः| दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17
সত্ত্বাদীনাঞ্চ তরতমযোগাচ্ছরীরবিশেষেভ্যশ্চান্যোন্যানুবিধাযিত্বাচ্চ ভেদাশ্রযমসঙ্খ্যেযং ভবতি| শরীরমপি সত্ত্বাদীননুরুধ্যতে| সত্ত্বাদযোঽপি শরীরম্||১৭||
सत्त्वादीनाञ्च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति| शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते| सत्त्वादयोऽपि शरीरम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20
সত্ত্বাদ্যসঙ্খ্যভেদাবেশাচ্চ রূপস্বরচরিতানুকরণমপ্যনূকশব্দবাচ্যমসঙ্খ্যভেদং ভবতি| তদা বেশস্ত্বনন্তরজন্মাভ্যাসবাসনযা জন্যতে| তস্মাদ্দেবমানুষতির্য্যক্প্রেতনারকাণাং তত্তদ্বিশেষাণাং চ যথাযথমেবানূকং পুরুষস্যান্ববেক্ষেত||২০||
सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति| तदा वेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते| तस्माद्देवमानुषतिर्य्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21
বযস্ত্রিবিধং বালং মধ্যং বৃদ্ধং চ| তত্রাঽঽষোডশাদ্বর্ষাদ্ বালম্| আষষ্টের্মধ্যম্| ততো বৃদ্ধম্||২১||
वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च| तत्राऽऽषोडशाद्वर्षाद् बालम्| आषष्टेर्मध्यम्| ततो वृद्धम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22
তেষ্বপি স্তন্যাহারোভযবৃত্ত্যা বালং ত্রিবিধম্| তস্মিন্ দেহপ্রমাণবৃদ্ধিঃ শ্লেষ্মোদ্রেকশ্চ| তেন বালস্য স্নেহমার্দ্দবস্চ্কুমার্য্যাল্পক্রোধত্বস্চ্ভাগ্যানি ভবন্তি||২২||
तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्| तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च| तेन बालस्य स्नेहमार्द्दवस्च्कुमार्य्याल्पक्रोधत्वस्च्भाग्यानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23
মধ্যমপি ত্রিবিধং য্চ্বনং সম্পূর্ণত্বমপরিহানিশ্চ| তস্মিন্ পিত্তোদ্রকঃ| তেন দীপ্তাগ্নিতাপ্রজ্ঞাধিক্যাপরিপাক্চ্ ব্যবসাযশ্চ| তত্রাঽঽত্রিংশতো য্চ্বনমাচত্বারিংশতঃ সর্বধাত্বিন্দ্রিযবলবীর্য্যপ্চ্রুষস্মরণবচনবিজ্ঞানপ্রশ্রযগুণসম্পূর্ণত্বমতঃ পরমপরিহানিঃ||২৩||
मध्यमपि त्रिविधं य्च्वनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च| तस्मिन् पित्तोद्रकः| तेन दीप्ताग्निताप्रज्ञाधिक्यापरिपाक्च् व्यवसायश्च| तत्राऽऽत्रिंशतो य्च्वनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यप्च्रुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24
বৃদ্ধং তু শশবত্ক্ষীযমাণধাত্বিন্দ্রিযাদিগুণং বলীখলিতকাসশ্বাসাগ্নিসাদাদিভিরভিভূযমানং জীর্ণং ভবনমিবাভিবৃষ্টমবসীদতি| তস্মিন্ মারুতোদ্রেকঃ| তেন শ্লথসারমাংসসন্ধ্যস্থিতা ত্বক্পারুষ্যমবনামঃ কাযস্য বেপথুঃ কাসঃ শ্বাসঃ শ্লেষ্মসিঙ্ঘাণকোদীরণং ধাতুক্ষযশ্চ||২৪||
वृद्धं तु शशवत्क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलितकासश्वासाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति| तस्मिन् मारुतोद्रेकः| तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25
অন্যে পুনরাহুঃ- বাল্যং বৃদ্ধিঃ প্রভা মেধা ত্বক্শুক্রাক্ষিশ্রুতীন্দ্রিযম্| দশকেষু ক্রমাদ্ব্যেতি মনঃসর্বেন্দ্রিযাণি চ||২৫||
अन्ये पुनराहुः- बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधा त्वक्शुक्राक्षिश्रुतीन्द्रियम्| दशकेषु क्रमाद्व्येति मनःसर्वेन्द्रियाणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26
এবং বর্ষশতমাযুষঃ প্রমাণমস্মিন্ কালে||২৬||
एवं वर्षशतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1
সন্তি পুনঃ কর্মবিশেষাদূনাধিকবর্ষশতজীবনো মনুষ্যাঃ||১||
सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीवनो मनुष्याः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28
তেষাং যথোক্তৈঃ প্রকৃতিবিশেষৈরাযুষঃ প্রমাণমুপতভ্য বযস্ত্রিধা বিভজেত্||২৮||
तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपतभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29
অপি চ - বর্ষং বর্ষং ক্ষযং যাতি নৃণাং যাতে শতে শতে| আযুষোঽপুণ্যবাহুল্যাদ্যদা যন্মানমিষ্যতে||২৯||
अपि च - वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते| आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30
বলমপি ত্রিবিধং ভবতি| সহজং কালকৃতং যুক্তিকৃতঞ্চ| তত্র সহজং দেহসত্ত্বযোঃ প্রাকৃতম্| কালকৃতমৃতুবিভাগজং বযঃ কৃতঞ্চ| যুক্তিকৃতং পুনরাহারবিহারোত্থমূর্জস্করং যোগজঞ্চ||৩০||
बलमपि त्रिविधं भवति| सहजं कालकृतं युक्तिकृतञ्च| तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्| कालकृतमृतुविभागजं वयः कृतञ्च| युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करं योगजञ्च||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31
তদ্ বৃদ্ধিকরাস্ত্বিমে চ ভাবা ভবন্তি| তদ্যথাবলবত্পুরুষে দেশে জন্ম, তদ্বিধে চ কালে, সুখশ্চ কালযোগো বীজক্ষেত্রগুণশরীরাহারসত্ত্বসম্পত্তযঃ স্বভাবোয্চ্বনং ব্যাযামোহর্ষশ্চ||৩১||
तद् वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति| तद्यथाबलवत्पुरुषे देशे जन्म, तद्विधे च काले, सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वभावोय्च्वनं व्यायामोहर्षश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32
তথা সারাণ্যষ্টৌ ত্বগ্রক্তমাংসমেদোঽস্থিমজ্জশুক্রসত্ত্বাত্মকান্যুত্তরোত্তরবরাণি বলমানজ্ঞার্থমুপদিশ্যন্তে||৩২||
तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञार्थमुपदिश्यन्ते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33
অপি চ ন মুহ্যেদ্দেহমাত্রদর্শনাদেব ভিষগযমুপচযেন মহাশরীরত্বাদ্বা বলবানযং কৃশত্বাদল্পশরীরত্বাদ্বাল্পবল ইতি| তচ্চোভযমন্যথাদৃষ্টং গজসিংহে|৩৩|
अपि च न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन महाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति| तच्चोभयमन्यथादृष्टं गजसिंहे|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33
তত্র সর্বেঃ সারৈরুপেতো ভবত্যতিবলঃ পরমগ্চ্রবযুক্তঃ ক্লেশক্ষমঃ সর্বারম্ভেষ্বাত্মনি প্রত্যাশাবান্ কল্যাণাভিনিবেশো স্থিরশরীরঃ সুসমাহিতগতিঃ সানুনাদস্নিগ্ধবম্ভীরমাহাস্বরঃ সুখৈশ্বর্য্যবিত্তোপভোগসম্মান ভাঙ্মন্দজরামযঃ| প্রাযস্তুল্যগুণবিস্তীর্ণাপত্যো দীর্ঘাযুশ্চ২||৩৩||
तत्र सर्वेः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमग्च्रवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशो स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धबम्भीरमाहास्वरः सुखैश्वर्य्यवित्तोपभोगसम्मान भाङ्मन्दजरामयः| प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च२||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35
তদ্বিপরীতস্ত্বসারঃ| মধ্যো মধ্যগুণঃ||৩৫||
तद्विपरीतस्त्वसारः| मध्यो मध्यगुणः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36
প্রমাণং পুনঃ স্বাঙ্গুলৈঃ| পাদাঙুষ্ঠপ্রদেশিন্য্চ্ দ্ব্যঙ্গুলাযতে| তিস্রোঽন্যাঃ ক্রমেণোত্তরোত্তরং পঞ্চমভাগহীনাস্তন্নখহীনা বা| চতুরঙ্গুলাযতাঃ পৃথক্ পদপাদতলপার্ষ্ণযঃ| ষট্পঞ্চচতুরঙ্গুলবিস্তৃতাশ্চতুর্দশৈবাযামেন পাদশ্চতুর্দশৈব পরিণাহেন| তথা গুল্ফৌ জঙ্ঘামধ্যঞ্চ| চতুরঙ্গুলোত্সেধঃ পাদঃ| অষ্টাদশাযামা জঙ্ঘা ঊরুশ্চ| চতুরঙ্গুলং জানু| ত্রিংশদঙ্গুলপরিণাহ ঊরুঃ| ষডাযামৌ মুষ্কমেঢ্রাবষ্টপঞ্চপরিণাহৌ| ষোডশবিস্তারা কটী পঞ্চাশত্ পরিণাহা| দশাঙ্গুলং বস্তিশিরঃ| দ্বাদশাঙ্গুলমুদরম্| দশবিস্তারে দ্বাদশাযামে পার্শ্বে| দ্বাদশোত্সেধং ত্রিকম্| অষ্টাদশোত্সেধং পৃষ্ঠম্| দ্বাদশকং স্তনান্তরমদ্বযঙ্গুলং স্তনপর্য্যন্তম্| চতুর্বিংশত্যঙ্গুলবিশালং দ্বাদশোত্সেধমুরঃ| দ্ব্যঙ্গুলং হৃদযম্| অষ্টকৌ স্কন্ধে কক্ষে চ| ষট্কাবংসৌ| ষোডশকৌ প্রবাহূ| পঞ্চদশক্চ্ প্রপাণী| দ্বাদশাঙ্গুলৌ পাণী| তত্রাপি পঞ্চাঙ্গুলা মধ্যমাঙ্গুলিঃ| ততোঽর্ধাঙ্গুলহীনে প্রদেশিন্যনামিকে| সার্ধত্র্যঙ্গুল্চ্ কনিষ্ঠিকাঙ্গুষ্ঠৌ| চতুরঙ্গুলোত্সেধা দ্বাবিংশতিপরিণাহা শিরোধরা| দ্বাদশোত্সেধং চতুর্বিংশতিপরিণাহমাননম্| পঞ্চাঙ্গুলমাস্যম্| চতুরঙ্গুলং পৃথক্ চিবুক্চ্ষ্ঠনাসা দৃষ্ট্যন্ত্কর্ণললাটম্| ত্রিভাগাঙ্গুলবিস্তারা নাসাপুটমর্য্যাদা| দ্ব্যঙ্গুলাযতমঙ্গুষ্ঠোদরবিস্তৃতং নেত্রম্| তত্র শুক্লাত্তৃতীযাংশং কৃষ্ণম্| কৃষ্ণান্নবমাংশা মসূরদলমাত্রা দৃষ্টিঃ| ষডঙ্গুলোত্সেধং দ্বাত্রিংশত্পরিণাহং শির ইতি| সর্বং পুনঃ শরীরমঙ্গুলানি চতুরশীতিঃ| তদাযামবিস্তারসমং সমমুচ্যতে||৩৬||
प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः| पादाङुष्ठप्रदेशिन्य्च् द्व्यङ्गुलायते| तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा| चतुरङ्गुलायताः पृथक् पदपादतलपार्ष्णयः| षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन| तथा गुल्फौ जङ्घामध्यञ्च| चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः| अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च| चतुरङ्गुलं जानु| त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः| षडायामौ मुष्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ| षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत् परिणाहा| दशाङ्गुलं बस्तिशिरः| द्वादशाङ्गुलमुदरम्| दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे| द्वादशोत्सेधं त्रिकम्| अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्| द्वादशकं स्तनान्तरमद्वयङ्गुलं स्तनपर्य्यन्तम्| चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः| द्व्यङ्गुलं हृदयम्| अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च| षट्कावंसौ| षोडशकौ प्रवाहू| पञ्चदशक्च् प्रपाणी| द्वादशाङ्गुलौ पाणी| तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः| ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके| सार्धत्र्यङ्गुल्च् कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ| चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा| द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्| पञ्चाङ्गुलमास्यम्| चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुक्च्ष्ठनासा दृष्ट्यन्त्कर्णललाटम्| त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्य्यादा| द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्| तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्| कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः| षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति| सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं सममुच्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37
তত্র যথোক্তপরিমাণমিষ্টমনিষ্টং হীনমধিকং বা||৩৭||
तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1
তথাঽতিহ্রস্বদীর্ঘগ্চ্রকৃষ্ণরোমারোমস্থূলকৃশং চেতি||১||
तथाऽतिह्रस्वदीर्घग्च्रकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2
ইষ্টঞ্চ পুনর্মহাশরীরদর্শনবদনহনুস্তনাগ্রপৃষ্ঠস্বরমুপচিতোরুস্ফিক্কটীবক্ষোগ্রীবাতালুকমুভযগুণপাণিপাদচিবুককর্ণললাটম্| সূক্ষ্মাস্থিদন্তনখাঙ্গুলিপর্বকম্||২||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38
ইষ্টঞ্চ পুনর্মহাশরীরদর্শনবদনহনুস্তনাগ্রপৃষ্ঠস্বরমুপচিতোরুস্ফিক্কটীবক্ষোগ্রীবাতালুকমুভযগুণপাণিপাদচিবুককর্ণললাটম্| সূক্ষ্মাস্থিদন্তনখাঙ্গুলিপর্বকম্| দীর্ঘাঙ্গুলিসক্থিবাহূচ্ছ্বাসেক্ষিতনেত্রজিহ্বম্| বিস্তীর্ণা- স্যাধর্চ্ষ্ঠজিহ্বাললাটকর্ণপীঠযক্ষোঽল্পমেঢ্রগ্রীবাকেশম্| স্নিগ্ধত্বক্কচকরজনযনদশনস্বনম্| স্থিরেন্দ্রিযত্বঙ্- নখকেশপার্শ্বম্ গম্ভীরনাভিসন্ধিস্বরম্| গূঢজত্রুপৃষ্ঠ- বংশদন্তমূলম্| রক্তাল্বোষ্ঠনখনেত্রান্তম্| আতাম্রজি- হ্বাহস্তপাদতলম্| কৃষ্ণকেশভ্রূনেত্রপক্ষ্মতারকম্| শুক্ল- শুক্লমণ্ডলদশনচরিতম্| নীচৈর্বুদ্ধকর্ণস্তননাসাগ্র- চংক্রমণম্| ঘনস্কন্ধকন্ধরাদন্তাঙ্গুলিত্বক্স্ছার্দম্| তনুনখমধ্যজিহ্বম্| বৃত্তস্ফিগ্গ্রীবানখম্| সমপৃষ্ঠদন্ত- ললাটেক্ষিতম্| তথা নুপূর্ববৃত্তাবূরু| দক্ষিণাবর্ত্তনাভিঃ প্রকৃষ্টন্তর্চ্ স্তন্চ্ ভ্রুবৌ চ| কূর্ম্মাকৃতযো নখাঃ পাদৌ চ| ঋজ্বাস্যং নাসাবংশশ্চ| অনুল্বণে হনুবেষশ্চ| শ্লক্ষ্ণং তালু জিহ্বা চ| নাতিস্থূলকৃশাবোষ্ঠৌ দেহবন্ধশ্চ| সস্পন্দং হৃদযং শঙ্খ্চ্ মন্যে চ| সোষ্মতালুপাদোদরং নিঃশ্বাসাশ্চ| পৃষ্ঠতোঽবনত্চ্ রোমশৌ চ কর্ণৌ| ঈষত্প্রলম্বিন্য্চ্ ভ্রুবৌ| বলিনং সুশ্লিষ্টসন্ধ্যর্ধচন্দ্রাকৃতিললাটম্| আতপত্রোপমং শিরঃ| নৈকমূলা মৃদবঃ কেশাঃ| দৃঢং গূঢং চ সিরাস্থি- সন্ধিঃ| প্রকৃতিযুক্তানি বাতমূত্রপুরীষগুহ্যানি হসিতরু- দিতানি চ চেষ্টিতানি| তথা স্নাতালিপ্তমধঃ প্রসৃতানু- পূর্ব্যাশুষ্যদিষ্টং শরীরম্||৩৮||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्| दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्| विस्तीर्णा- स्याधर्च्ष्ठजिह्वाललाटकर्णपीठयक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्| स्निग्धत्वक्कचकरजनयनदशनस्वनम्| स्थिरेन्द्रियत्वङ्- नखकेशपार्श्वम् गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्| गूढजत्रुपृष्ठ- वंशदन्तमूलम्| रक्ताल्वोष्ठनखनेत्रान्तम्| आताम्रजि- ह्वाहस्तपादतलम्| कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्| शुक्ल- शुक्लमण्डलदशनचरितम्| नीचैर्बुद्धकर्णस्तननासाग्र- चंक्रमणम्| घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्स्छार्दम्| तनुनखमध्यजिह्वम्| वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्| समपृष्ठदन्त- ललाटेक्षितम्| तथा नुपूर्ववृत्तावूरु| दक्षिणावर्त्तनाभिः प्रकृष्टन्तर्च् स्तन्च् भ्रुवौ च| कूर्म्माकृतयो नखाः पादौ च| ऋज्वास्यं नासावंशश्च| अनुल्बणे हनुवेषश्च| श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च| नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च| सस्पन्दं हृदयं शङ्ख्च् मन्ये च| सोष्मतालुपादोदरं निःश्वासाश्च| पृष्ठतोऽवनत्च् रोमशौ च कर्णौ| ईषत्प्रलम्बिन्य्च् भ्रुवौ| वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटम्| आतपत्रोपमं शिरः| नैकमूला मृदवः केशाः| दृढं गूढं च सिरास्थि- सन्धिः| प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि हसितरु- दितानि च चेष्टितानि| तथा स्नातालिप्तमधः प्रसृतानु- पूर्व्याशुष्यदिष्टं शरीरम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39
ভবতি চাত্র- উত্তরোত্তরসুক্ষেত্রং গর্ভাদ্ভবতি নীরুজম্| আযামজ্ঞানবিজ্ঞানৈর্বর্ধমানং শনৈঃ শুভম্| ইতি সর্বগুণোপেতে শরীরে শরদাং শতম্| আযুরৈশ্বর্য্যমিষ্টাশ্চ সর্বে ভাবা প্রতিষ্ঠতাঃ||৩৯||
भवति चात्र- उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भाद्भवति नीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्धमानं शनैः शुभम्| इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्य्यमिष्टाश्च सर्वे भावा प्रतिष्ठताः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40
অনুত্সেকমদৈন্যং চ সুখং দুঃখং চ সেবতে| সত্ত্ববাংস্তভ্যমানস্তু রাজসো নৈব তামসঃ||৪০||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्त्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41
দানশীলদযাসত্যব্রহ্মচর্য্যকৃতজ্ঞতাঃ| রসাযনানি মৈত্রী চ পুণ্যাযুর্বৃদ্ধিকৃদ্গণঃ||৪১||
दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्य्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||४१||
🔊 Audio coming soon