Adhikarana athAshcyotanA~jjanavidhirnAma dvAtriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాత ఆశ్చ్యోతనాంజనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथात आश्च्योतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanAdhikAraH tadguNAshca (2) · Śloka 2
ఆశ్చ్యోతనం సర్వాక్షిరోగేష్వాద్య ఉపక్రమః| నానాద్రవ్యకల్పనయా చ రాగాశ్రుఘర్షరుగ్దాహతోదభేదపాకశోఫకండూఘ్నం||2||
आश्च्योतनं सर्वाक्षिरोगेष्वाद्य उपक्रमः| नानाद्रव्यकल्पनया च रागाश्रुग़र्षरुग्दाहतोदभेदपाकशोफकण्डूघ्नम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana biDAlakalakShaNam (3) · Śloka 3
అవ్యోక్తేష్వేవంగుణమేవ పక్ష్మపరిహారేణాక్షికోశాలేపనం| తచ్చ పునర్బిడాలకసంజ్ఞం||3||
अव्योक्तेष्वेवङ्गुणमेव पक्ष्मपरिहारेणाक्षिकोशालेपनम्| तच्च पुनर्बिडालकसंज्ञम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanabiDAlakayoH kAlAkAlanirdeshaH (4) · Śloka 4
తయోరకాలో రాత్రిః| కాలస్తు సర్వమహర్వేదనోత్పత్తిర్వా||4||
तयोरकालो रात्रिः| कालस्तु सर्वमहर्वेदनोत्पत्तिर्वा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AcyotanavidhiH tadviGAte doShAH (5) · Śloka 5
నివాతశరణశయనస్థస్య విశోధ్య నేత్రమపాంగే భాజనం కృత్వా వామహస్తేనోన్మీల్య దక్షిణహస్తేన శుక్తావసక్తయా పిచువర్త్యా దశద్వాదశాష్టౌ వా బిందూన్ కనీనకదేశే ద్వ్యంగులాదవసేచయేత్| ఏవమస్య న బిందుపాతేనాక్షితాడనాద్రాగాదయో జాయంతే| ఆశ్చ్యోతితం చ మృదునా చైలేన శోధయేత్| అన్యేన చోష్ణాంబుప్లుతేన వాతకఫయోః స్వేదయేత్| ఆశ్చ్యోతనం చ తయోః కోష్ణం| సుశీతం పిత్తరక్తవిషేషు| తత్తు నాత్యర్థం తీక్ష్ణముష్ణం శీతం ప్రభూతమూనమపరిస్రావితం వా యోజయేత్| అతితీక్ష్ణముష్ణం వా దాహరాగపాకదృష్టిదౌర్బల్యాని కరోతి| అతిశీతం స్తంభాశ్రుఘర్షనిస్తోదాన్| అతిమాత్రం కషాయవర్త్మతాసంకోచస్ఫురణ్Oన్మీలనప్రవాతాసహత్వఘర్షాన్| ఊనప్రమాణం న రోగశాంతిం| అపరిస్రుతమశ్రుఘర్షవేదనాః||5||
निवातशरणशयनस्थस्य विशोध्य नेत्रमपाङ्गे भाजनं कृत्वा वामहस्तेनोन्मील्य दक्षिणहस्तेन शुक्तावसक्तया पिचुवर्त्या दशद्वादशाष्टौ वा बिन्दून् कनीनकदेशे द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्| एवमस्य न बिन्दुपातेनाक्षिताडनाद्रागादयो जायन्ते| आश्च्योतितं च मृदुना चैलेन शोधयेत्| अन्येन चोष्णाम्बुप्लुतेन वातकफयोः स्वेदयेत्| आश्च्योतनं च तयोः कोष्णम्| सुशीतं पित्तरक्तविषेषु| तत्तु नात्यर्थं तीक्ष्णमुष्णं शीतं प्रभूतमूनमपरिस्रावितं वा योजयेत्| अतितीक्ष्णमुष्णं वा दाहरागपाकदृष्टिदौर्बल्यानि करोति| अतिशीतं स्तम्भाश्रुग़र्षनिस्तोदान्| अतिमात्रं कषायवर्त्मतासङ्कोचस्फुरणोन्मीलनप्रवातासहत्वग़र्षान्| ऊनप्रमाणं न रोगशान्तिम्| अपरिस्रुतमश्रुग़र्षवेदनाः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcyotanakArmukatA (6) · Śloka 6
నేత్రే చ ప్రణిహితమౌషధం కోశసంధిసిరాశృంగాటకఘ్రాణాస్యస్రోతాంసి గత్వోర్ధ్వం ప్రవృత్తమపవర్తయతి దోషం||6||
नेत्रे च प्रणिहितमौषधं कोशसन्धिसिराशृङ्गाटकघ्राणास्यस्रोतांसि गत्वोर्ध्वं प्रवृत्तमपवर्तयति दोषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvali~gge~a~jjanAKyo visheShopacAraH (7) · Śloka 7
యదా చాశ్చ్యోతనేన పిత్తశ్లేష్మశోణితోత్థేషు నయనామయేషు సంశోధనైర్విశుద్ధస్య దూషికాఘనత్వపైచ్ఛిల్యకండూద్రేకశ్వయథుమ్లానతారాగవిచ్ఛేదైః పక్వలింగముపలక్షితం భవతి| తదా నేత్రమాత్రాశ్రయే వ్యాధావంజనం ప్రయోజ్యం| న దోషవేగోదయే| న చనిర్హృతదోషే| తత్ర హి దోషోత్క్లేశేన రాగాదివృద్ధిః అక్షిపాకతిమిరోత్పత్తిశ్చ||7||
यदा चाश्च्योतनेन पित्तश्लेष्मशोणितोत्थेषु नयनामयेषु संशोधनैर्विशुद्धस्य दूषिकाग़नत्वपैच्छिल्यकण्डूद्रेकश्वयथुम्लानतारागविच्छेदैः पक्वलिङ्गमुपलक्षितं भवति| तदा नेत्रमात्राश्रये व्याधावञ्जनं प्रयोज्यम्| न दोषवेगोदये| न चनिर्हृतदोषे| तत्र हि दोषोत्क्लेशेन रागादिवृद्धिः अक्षिपाकतिमिरोत्पत्तिश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanaBedAH dravyANi ca (8) · Śloka 8
తత్తు లేఖనం రోపణం స్నేహనం ప్రసాదనమితి చతుర్విధం భవతి| తత్రామ్లాదిభీ రసైః పంచభిః శుక్లార్మాదిషు లేఖనం| తిక్తకషాయైః సస్నేహైరభిష్యందేషు రోపణం| సర్పాదివసాదిభిర్వాతతిమిరాదిషు స్నేహనం| స్వాదుశీతైః సస్నేహైరభిష్యందాంతే సూర్యోపరాగాశనివిద్యుత్సంపాతభూతపిశాచాత్యద్భుతదర్శనాద్యుపహతాయాం దృష్టౌ స్వస్థవృత్తే చ ప్రసాదనం||8||
तत्तु लेख़नं रोपणं स्नेहनं प्रसादनमिति चतुर्विधं भवति| तत्राम्लादिभी रसैः पञ्चभिः शुक्लार्मादिषु लेख़नम्| तिक्तकषायैः सस्नेहैरभिष्यन्देषु रोपणम्| सर्पादिवसादिभिर्वाततिमिरादिषु स्नेहनम्| स्वादुशीतैः सस्नेहैरभिष्यन्दान्ते सूर्योपरागाशनिविद्युत्सम्पातभूतपिशाचात्यद्भुतदर्शनाद्युपहतायां दृष्टौ स्वस्थवृत्ते च प्रसादनम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratya~jjanam a~jjanasya ShaDvidhatvaM dvividhatvaM vA (9) · Śloka 9
ప్రసాదన ఏవ చ చూర్ణస్తీక్ష్ణాంజనాభిసంతప్తే చక్షుషి ప్రయుజ్యమానః ప్రత్యంజనసంజ్ఞాం లభతే| షడ్విధం వా ప్రతిరసభేదాదంజనం| ద్వివిధమేవ వా తీక్ష్ణం మృదు చ||9||
प्रसादन एव च चूर्णस्तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते चक्षुषि प्रयुज्यमानः प्रत्यञ्जनसंज्ञां लभते| षड्विधं वा प्रतिरसभेदादञ्जनम्| द्विविधमेव वा तीक्ष्णं मृदु च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanakalpanABedAH mAtrA ca (10) · Śloka 10
కల్పనా తు త్రివిధా| పిండో రసక్రియా చూర్ణశ్చ| యథాపూర్వ తే బలినస్తస్మాత్ ప్రబలమధ్యాబలేష్వామయేషు క్రమాత్తాన్ ప్రయోజయేత్| తత్ర పిండో హరేణుమాత్రస్తీక్ష్ణస్య| రసక్రియా విడంగమాత్రాః| తద్ద్విగుణా మృదోః| చూర్ణో ద్విశలాకః| మృదోస్త్రిశలాకః||10||
कल्पना तु त्रिविधा| पिण्डो रसक्रिया चूर्णश्च| यथापूर्व ते बलिनस्तस्मात् प्रबलमध्याबलेष्वामयेषु क्रमात्तान् प्रयोजयेत्| तत्र पिण्डो हरेणुमात्रस्तीक्ष्णस्य| रसक्रिया विडङ्गमात्राः| तद्द्विगुणा मृदोः| चूर्णो द्विशलाकः| मृदोस्त्रिशलाकः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanasthApanapAtraM gharShaNashilA ca (11) · Śloka 11
పాత్రే తు కుర్యాత్ సౌర్వర్ణే మధురం| రాజతేఽమ్లం| మేషశృంగమయే లవణం| కాంస్యే తిక్తం| వైడూర్యమయేఽశ్మమయే వా కటుకం| తామ్రమయ ఆయసే వా కషాయం| నలప్లక్షపద్మస్ఫటికశంఖాద్యన్యతమే శీతం| ఏవమవ్యాపన్నగుణం భవతి| వర్తిఘర్షణార్థా చ శిలాతిశ్లక్ష్ణా నిమ్నమధ్యానుద్గారిణీ పంచాంగులాయతాన్యంగులవిస్తీర్ణా||11||
पात्रे तु कुर्यात् सौर्वर्णे मधुरम्| राजतेऽम्लम्| मेषशृङ्गमये लवणम्| कांस्ये तिक्तम्| वैडूर्यमयेऽश्ममये वा कटुकम्| ताम्रमय आयसे वा कषायम्| नलप्लक्षपद्मस्फटिकशङ्ख़ाद्यन्यतमे शीतम्| एवमव्यापन्नगुणं भवति| वर्तिग़र्षणार्था च शिलातिश्लक्ष्णा निम्नमध्यानुद्गारिणी पञ्चाङ्गुलायतान्यङ्गुलविस्तीर्णा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shalAkABedAH teShAmupayogasthalAni ca (12) · Śloka 12
శలాకాః పంచ కనకరజతతామ్రమోహోద్భవా అంగులీ చ| తత్రాద్యే ప్రసాదనేఽంజనే స్నేహనే చ| మధ్యా లేఖనే| అంత్యే రోపణే| మృదుత్వాదంగుల్యత్ర ప్రధానతమా| అతః సరుజేఽక్ష్ణి సైవ ప్రయోజ్యా| శేషా దశాంగులా రాజమాషస్థూలాః| సుశ్లక్ష్ణాస్తనుమధ్యా ముఖయోర్ముకులాకారాః కలాయపరిమండలాశ్చ||12||
शलाकाः पञ्च कनकरजतताम्रमोहोद्भवा अङ्गुली च| तत्राद्ये प्रसादनेऽञ्जने स्नेहने च| मध्या लेख़ने| अन्त्ये रोपणे| मृदुत्वादङ्गुल्यत्र प्रधानतमा| अतः सरुजेऽक्ष्णि सैव प्रयोज्या| शेषा दशाङ्गुला राजमाषस्थूलाः| सुश्लक्ष्णास्तनुमध्या मुख़योर्मुकुलाकाराः कलायपरिमण्डलाश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanakAlaH (13) · Śloka 13
అథాంజనం నాతిశీతోష్ణాభ్రవాతాయాం వేలాయాముభయకాలం చ యోజ్యం| తథా సతతం నైవ వా||13||
अथाञ्जनं नातिशीतोष्णाभ्रवातायां वेलायामुभयकालं च योज्यम्| तथा सततं नैव वा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saruje~akShiNa prathamama~jjanaM yojayet (14) · Śloka 14
సరుజే చాక్ష్ణి ప్రాక్పశ్చాదితరస్మిన్| అన్యథాఽంజనోద్వేగసంకుచితేఽంతః సమ్యగౌషధం నానుప్రవిశేత్| తత్రైవమతిశీతాదిషు చ యథాస్వం దోషోత్క్లేశాద్వికారపరివృద్ధిః||14||
सरुजे चाक्ष्णि प्राक्पश्चादितरस्मिन्| अन्यथाऽञ्जनोद्वेगसङ्कुचितेऽन्तः सम्यगौषधं नानुप्रविशेत्| तत्रैवमतिशीतादिषु च यथास्वं दोषोत्क्लेशाद्विकारपरिवृद्धिः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanAnArhAsteShAma~jjanAddoShAshca (15) · Śloka 15
న చ యోజ్యం క్రుద్ధభీతశంకితశోకితశ్రాంతాశితమాత్రవిరిక్తధూమమద్యపీతదంతనస్యరాత్రిజాగరితవేగితరుదితపిపా- సితజ్వరితచ్ఛర్దితార్తతాంతనేత్రాభిహతశిరోరుజార్తశిరఃస్నాతానుదితాదిత్యేషు| ఏష్వంజనాదూష్మోర్ధ్వగః సంరంభాశ్రువేదనావిలత్వోషారాగదూషికానిస్తోదకృచ్ఛ్రోన్మీలనశ్వయథుశుక్రతిమిరాదీన్ జనయేత్||15||
न च योज्यं क्रुद्धभीतशङ्कितशोकितश्रान्ताशितमात्रविरिक्तधूममद्यपीतदन्तनस्यरात्रिजागरितवेगितरुदितपिपा- सितज्वरितच्छर्दितार्ततान्तनेत्राभिहतशिरोरुजार्तशिरःस्नातानुदितादित्येषु| एष्वञ्जनादूष्मोर्ध्वगः संरम्भाश्रुवेदनाविलत्वोषारागदूषिकानिस्तोदकृच्छ्रोन्मीलनश्वयथुशुक्रतिमिरादीन् जनयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanavidhiH (16) · Śloka 16
అథ సమసుఖోపవిష్టస్యోపవిష్టో వామాంగుష్ఠేన వర్త్మోత్తరముత్క్షిప్య కృష్ణభాగస్యాధః కనీనకాదపాంగం యావదంజనం నయేదనల్పమప్రభూతమనతితీక్ష్ణమనచ్ఛమసాంద్రమకర్కశమద్రుతమవిలంబితమతిర్యగ్దృష్ట్యకంపితమఘట్టితమనాక్రాంతంచ| చూర్ణే తు గతాగతం కుర్యాత్| అన్యథా హి రాగాశ్రుశుక్రాద్యుత్పత్తిః| తతోఽంజనానుగమనాయానున్మీలయన్ శనైరంతశ్చక్షుః సంచారయేత్| ఏవమప్యనుగచ్ఛతి| వర్త్మనీ కించిచ్చాలయేత్| న తు సహసోన్మేషణనిష్పీడనప్రక్షాలనాని కుర్యాత్| స బాష్పోత్క్లిష్టదోషస్తంభభయాత్||16||
अथ समसुख़ोपविष्टस्योपविष्टो वामाङ्गुष्ठेन वर्त्मोत्तरमुत्क्षिप्य कृष्णभागस्याधः कनीनकादपाङ्गं यावदञ्जनं नयेदनल्पमप्रभूतमनतितीक्ष्णमनच्छमसान्द्रमकर्कशमद्रुतमविलम्बितमतिर्यग्दृष्ट्यकम्पितमग़ट्टितमनाक्रान्तञ्च| चूर्णे तु गतागतं कुर्यात्| अन्यथा हि रागाश्रुशुक्राद्युत्पत्तिः| ततोऽञ्जनानुगमनायानुन्मीलयन् शनैरन्तश्चक्षुः सञ्चारयेत्| एवमप्यनुगच्छति| वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेत्| न तु सहसोन्मेषणनिष्पीडनप्रक्षालनानि कुर्यात्| स बाष्पोत्क्लिष्टदोषस्तम्भभयात्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanottaraM netraprakShalanAdi (17) · Śloka 17
అపి చ- అపేతౌషధసంరంభం నిర్వృతం నయనం యదా| వ్యాధిదోషర్తుయోగ్యాభిరద్భిః ప్రక్షాలయేత్తదా| సచైలేనాథ నయనం సవ్యాంగుష్ఠేన దక్షిణం| ఊర్ధ్వవర్త్మని సంగృహ్య శనైః శోధ్యం సమంతతః| దక్షిణాంగుష్ఠకేనైవం శోధ్యం సవ్యంచ లోచనం| వర్త్మప్రప్తాంజనాద్దోషో రోగాన్ కుర్యాదతోఽన్యథా||17||
अपि च- अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा| व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा| सचैलेनाथ नयनं सव्याङ्गुष्ठेन दक्षिणम्| ऊर्ध्ववर्त्मनि संगृह्य शनैः शोध्यं समन्ततः| दक्षिणाङ्गुष्ठकेनैवं शोध्यं सव्यञ्च लोचनम्| वर्त्मप्रप्ताञ्जनाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNA~jjanAnte dhUmAdi (32) · Śloka 32
తీక్ష్ణాంజనాంతే చైనం ధూమం పాయయేత్| యస్యాంజితే కండూజాడ్యోపదేహాః స్యుః| తస్య తీక్ష్ణమంజనం ధూమం వా పునరేవావచారయేత్| ఏతదేవ ద్రువిరిక్తాక్షిలక్షణం సాధనంచ| అతివిరేకాత్ అంతాపనిస్తోదశూలస్తంభఘర్షాశ్రుదారుణప్రతిబోధకషాయవర్త్మతాశిరోరుగ్దృష్టిదౌర్బల్యాని| తత్ర శీతమాశ్చ్యోతనం ప్రత్యంజనం వా| సమ్యగ్విరేకాద్యథాస్వమామయోపశమః| సుఖోన్మీలననిమీలనవాతాతపసహత్వాని చేతి| భవతి చాత్ర - రోపణాదిష్వపి తథా యోగాదీననుచింతయేత్| దోషోదయానుసారేణ ప్రతికుర్వీత తేషు చ||18|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఆశ్చ్యోతనంజనవిధిర్నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః||32||
तीक्ष्णाञ्जनान्ते चैनं धूमं पाययेत्| यस्याञ्जिते कण्डूजाड्योपदेहाः स्युः| तस्य तीक्ष्णमञ्जनं धूमं वा पुनरेवावचारयेत्| एतदेव द्रुविरिक्ताक्षिलक्षणं साधनञ्च| अतिविरेकात् अन्तापनिस्तोदशूलस्तम्भग़र्षाश्रुदारुणप्रतिबोधकषायवर्त्मताशिरोरुग्दृष्टिदौर्बल्यानि| तत्र शीतमाश्च्योतनं प्रत्यञ्जनं वा| सम्यग्विरेकाद्यथास्वमामयोपशमः| सुख़ोन्मीलननिमीलनवातातपसहत्वानि चेति| भवति चात्र - रोपणादिष्वपि तथा योगादीननुचिन्तयेत्| दोषोदयानुसारेण प्रतिकुर्वीत तेषु च||१८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने आश्च्योतनञ्जनविधिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः||३२||
🔊 Audio coming soon