Adhikarana athA~a~ayuShkAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथात आयुष्कामीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvedAnusaraNaPalamadhikArI ca (2) · Śloka 2
ਆਯੁਃਕਾਮਯਮਾਨੇਨ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸੁ ਵਿਧੇਯਃ ਪਰਮਾਦਰਃ||੨||
आयुःकामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्| आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvedAgamakramaH (3) · Śloka 3
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਮਤਂ ਸਾਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਨਾਤਨਮ੍| ਦਦੌ ਦਕ੍ਸਾਯ ਸੋਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਤੌ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤਵੇ ਤਤਃ| ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਿਘ੍ਨਕਾਰਿਭਿਰਾਮਯੈਃ| ਨਰੇਸੁ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਮ੍| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਭਰਦ੍ਵਾਜਨਿਮਿਕਾਸ਼੍ਯਪਕਸ਼੍ਯਪਾਃ| ਮਹਰ੍ਧਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਲਮ੍ਬਾਯਨਾਦਯਃ| ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮੁਪਾਜਗ੍ਮੁਃ ਸ਼ਰਣ੍ਯਮਮਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍| ਤਾਨ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸੋ ਨਿਜਗਾਦ ਯਥਾਗਮਮ੍| ਆਯੁਸਃ ਪਾਲਨਂ ਵੇਦਮੁਪਵੇਦਮਥਰ੍ਵਣਃ| ਕਾਯਬਾਲਗ੍ਰਹੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ਲ੍ਯਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਜਰਾਵਸੈਃ| ਗਤਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਬੁਬੁਧੇ ਯਂ ਪਿਤਾਮਹਃ||੩||
आयुर्वेदामृतं सार्वं ब्रह्मा बुद्ध्वा सनातनम्| ददौ दक्षाय सोऽश्विभ्यां तौ शतक्रतवे ततः| धर्मार्थकाममोक्षाणां विघ्नकारिभिरामयैः| नरेषु पीड्यमानेषु पुरस्कृत्य पुनर्वसुम्| धन्वन्तरिभरद्वाजनिमिकाश्यपकश्यपाः| महर्धयो महात्मानस्तथा लम्बायनादयः| शतक्रतुमुपाजग्मुः शरण्यममरेश्वरम्| तान्दृष्ट्वैव सहस्राक्षो निजगाद यथागमम्| आयुषः पालनं वेदमुपवेदमथर्वणः| कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषैः| गतमष्टाङ्गतां पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvedAnayanam (4) · Śloka 4
ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਤੇ ਤਮਾਮ੍ਨਾਯਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਆਯਯੁਰ੍ਮਾਨੁਸਂ ਲੋਕਂ ਮੁਦਿਤਾਃ ਪਰਮਰ੍ਸਯਃ||੪||
गृहीत्वा ते तमाम्नायं प्रकाश्य च परस्परम्| आययुर्मानुषं लोकं मुदिताः परमर्षयः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Ayurvedasya tantranirmANam (5) · Śloka 5
ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਤੇਥ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਕ੍ਰਿਰੇ| ਕਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਹਾਰੀਤ ਭੇਡਮਾਣ੍ਡਵ੍ਯਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍| ਕਰਾਲਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਤਚ੍ਛਿਸ੍ਯਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਹਯਾਮਾਸੁਰਾਦਤਾਃ| ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤਸ੍ਤੇਪਿ ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤਾਨਿ ਕਤਾਨਿ ਚ| ਗੁਰੁਨ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਾਵਯਾਮਾਸੁਃ ਸਰ੍ਸਿਸਙ੍ਘਾਨ੍ਸੁਮੇਧਸਃ| ਤੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਭੁਵਿ ਲੇਭਿਰੇ||੫||
स्थित्यर्थमायुर्वेदस्य तेऽथ तन्त्राणि चक्रिरे| कृत्वाऽग्निवेशहारीत भेडमाण्डव्यसुश्रुतान्| करालादींश्च तच्छिष्यान् ग्राहयामासुरादृताः| स्वं स्वं तन्त्रं ततस्तेऽपि चक्रुस्तानि कृतानि च| गुरुन् संश्रावयामासुः सर्षिसङ्घान्सुमेधसः| तैः प्रशस्तानि तान्येषां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggasaMgrahopodghAtaH (6) · Śloka 6
ਤੇਸਾਮੇਕੈਕਮਵ੍ਯਾਪਿ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਸਾਧਨੇ| ਪ੍ਰਤਿਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਯੋਗੇ ਤੁ ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਸਂਕ੍ਸਯਃ| ਭਵਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨੇਨੈਵ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਃ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਤੇਰ੍ਥਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਨ ਪਰਾ ਵਚਨੇ ਯਚ੍ਚ ਨਾਦਤਾਃ||੬||
तेषामेकैकमव्यापि समस्तव्याधिसाधने| प्रतितन्त्राभियोगे तु पुरुषायुषसंक्षयः| भवत्यध्ययनेनैव यस्मात्प्रोक्तः पुनः पुनः| तन्त्रकारैः स एवाऽर्थः क्वचित्कश्चिद्विशेषतः| तेऽर्थप्रत्यायन परा वचने यच्च नादृताः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMgrahasya sarvatantrasaMgraharUpatvaM yugAnurUpasandarBatva~jca (7) · Śloka 7
ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਂਹਤ੍ਯਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ| ਅਸ੍ਥਾਨਵਿਸ੍ਤਰਾਕ੍ਸੇਪਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯਮਾਤ੍ਰਨਿਬਨ੍ਧਨਃ| ਵਿਨਿਗੂਢਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ| ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਨਾਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਕਃ| ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਸਨ੍ਦਰ੍ਭੋ ਵਿਭਾਗੇਨ ਕਰਿਸ੍ਯਤੇ||੭||
सर्वतन्त्राण्यतः प्रायः संहृत्याऽष्टाङ्गसंग्रहः| अस्थानविस्तराक्षेपपुनरुक्तादिवर्जितः| हेतुलिङ्गौषधस्कन्धत्रयमात्रनिबन्धनः| विनिगूढार्थतत्त्वानां प्रदेशानां प्रकाशकः| स्वान्यतन्त्रविरोधानां भूयिष्ठं विनिवर्तकः| युगानुरूपसन्दर्भो विभागेन करिष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMgrahasya kAyacikitsAparatvam (8) · Śloka 8
ਨਿਤ੍ਯੋਪਯੋਗਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਿ ਭਾਵਤਃ| ਸਂਗਹੀਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯਤ੍ਰ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੮||
नित्योपयोगि दुर्बोधं सर्वाङ्गव्यापि भावतः| संगृहीतं विशेषेण यत्र कायचिकित्सितम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMgrahasya siddhatvam (9) · Śloka 9
ਨ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਤੇਰ੍ਥਾਃ ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਯ ਕ੍ਰਮੋਨ੍ਯਥਾ||੯||
न मात्रामात्रमप्यत्र किञ्चिदागमवर्जितम्| तेऽर्थाः स ग्रन्थबन्धश्च संक्षेपाय क्रमोऽन्यथा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShANAM nirdeshaH, teShAM vikRutAvikRutAnA~gkArya~jca (10) · Śloka 10
ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਸਤਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਸਾਮ੍ਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਮਧ੍ਯਾਲ੍ਪਤਯਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਵਪਿ| ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ||੧੦||
वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः| प्रत्येकं ते त्रिधा वृद्धिक्षयसाम्यविभेदतः| उत्कृष्टमध्याल्पतया त्रिधा वृद्धिक्षयावपि| विकृताऽविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्त्तयन्ति च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnavisheShaH (11) · Śloka 11
ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੧੧||
ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM kAlavisheShaH (12) · Śloka 12
ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੧੨||
वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agneshcAturvidhyam (13) · Śloka 13
ਤੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਸਮੈਃ ਸਮਃ||੧੩||
तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThacAturvidhyam (14) · Śloka 14
ਕੋਸ੍ਠਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਮਦੁਰ੍ਮਧ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਃ ਸਮੈਰਪਿ||੧੪||
कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutisambhavaH (15) · Śloka 15
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕਮੇਃ| ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਪਥਕ੍| ਸਮਧਾਤੁਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਃ||੧੫||
शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषकृमेः| तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्| समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaguNAH (16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਰੁਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁਃ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਰ੍ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਕਫਃ||੧੬||
तत्र रुक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः| पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघुः विस्रं सरं द्रवम्| स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtau (17) · Śloka 17
ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕ੍ਸਯਕੋਪਤਃ| ਤੌ ਸੋਢਾ ਦਸ਼ਧਾ ਚੋਕ੍ਤਾਵੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍||੧੭||
संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः| तौ षोढा दशधा चोक्तावुत्कर्षादिविकल्पनात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta dhAtavaH (18) · Śloka 18
ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ| ਸਪ੍ਤ ਦੂਸ੍ਯਾਃ................................||੧੮||
रसासृङ्मांसमेदोस्थिमज्जशुक्राणि धातवः| सप्त दूष्याः................................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAH (19) · Śloka 19
ਮਲਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋਪਿ ਚ||੧੯||
मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasajaH vyAdhirityupacArAt (20) · Śloka 20
ਰਸਾਦਿਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਂਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਤਜ੍ਜਾਨਿਤ੍ਯੁਪਚਾਰੇਣ ਤਾਨਾਹੁਰ੍ਘਤਦਾਹਵਤ੍||੨੦||
रसादिस्थेषु दोषेषु व्याधयः संभवन्ति ये| तज्जानित्युपचारेण तानाहुर्घृतदाहवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtUnAM karmANi (21) · Śloka 21
ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਜੀਵਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਧਾਰਣਪੂਰਣੇ| ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਾਦਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਵਿਦੁਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ||੨੧||
प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां क्रमशो विदुः| शरीरं धारयन्त्येते धात्वाहाराश्च सर्वदा||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyavisheShau vRuddhihrAsahetu (22) · Śloka 22
ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੨੨||
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDrasAH (23) · Śloka 23
ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕਾਃ| ਸਡ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਾਵਹਾਃ||੨੩||
रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः| षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वं बलावहाः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM kAryANi (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਃ ਕਫਮ੍| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||੨੪||
तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्| कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyANAM traividhyam (25) · Śloka 25
ਸ਼ਮਨਂ ਕੋਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ||੨੫||
शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryadvaividhyam (26) · Śloka 26
ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍||੨੬||
उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridhA vipAkaH (27) · Śloka 27
ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਪਾਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਕਟੁਕਾਤ੍ਮਕਃ||੨੭||
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyamAshritAH guNAH (28) · Śloka 28
ਗੁਰੁਮਨ੍ਦ- ਹਿਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧ- ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸਾਨ੍ਦ੍ਰ- ਮਦੁਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਗੁਣਾਃ ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ਦਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾ ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਚ ਵਿਕਾਸੀ ਚਾਪਰੇ ਗੁਣਾਃ| ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਦੇਹਮਖਿਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਪਾਕਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਵਿਕਾਸੀ ਵਿਕਸਨ੍ਧਾਤੂਨ੍ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਸਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸੌ ਤੁ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੌ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੌ||੨੮||
गुरुमन्द- हिमस्निग्ध- श्लक्ष्णसान्द्र- मृदुस्थिराः| गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः| इन्द्रियार्था व्यवायी च विकाषी चापरे गुणाः| व्यवायी देहमखिलं व्याप्य पाकाय कल्पते| विकाषी विकषन्धातून्सन्धिबन्धान् विमुञ्चति| सरतीक्ष्णप्रकर्षौ तु कैश्चित्तौ परिकीर्तितौ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAguNAH (29) · Śloka 29
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਗੁਣਾਃ||੨੯||
सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रयः प्रोक्ता महागुणाः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyakAraNam (30) · Śloka 30
ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗੋ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍||੩੦||
कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः| सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyasvarUpam (31) · Śloka 31
ਰੋਗਸ੍ਤੁ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਮਰੋਗਤਾ| ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁ ਵਿਭਾਗੇਨ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਮਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਕਾਯਮਨੋਭੇਦਾਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਦ੍ਵੌ ਚ ਦੋਸਾਵੁਦਾਹਤੌ||੩੧||
रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता| निजागन्तु विभागेन रोगाश्च द्विविधा मताः| तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा| रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogiparIkShA (32) · Śloka 32
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੈਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਚ ਰੋਗਿਣਮ੍||੩੨||
दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogaparIkShA (33) · Śloka 33
ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣੋਪਸ਼ਯਾਪ੍ਤਿਭਿਃ||੩੩||
रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshadvaividhyam (34) · Śloka 34
ਭੂਮਿਦੇਹਪ੍ਰਭੇਦੇਨ ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਰਿਹ ਦ੍ਵਿਧਾ||੩੪||
भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUdeshatraividhyam (35) · Śloka 35
ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਮਾਨੂਪਂ ਤੁ ਕਫੋਲ੍ਬਣਮ੍| ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਮਮਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੂਦੇਸ਼ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੩੫||
जाङ्गलं वातभूयिष्ठमानूपं तु कफोल्बणम्| साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlanirUpaNam (36) · Śloka 36
ਕ੍ਸਣਾਦਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਕਾਲੋ ਭੈਸਜ੍ਯਯੋਗਕਤ੍||੩੬||
क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भैषज्ययोगकृत्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya dvaividhyam (37) · Śloka 37
ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਸਮਸਾਦੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਧਾ||੩੭||
शोधनं शमनं चेति समसादौषधं द्विधा||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SArIramAnasarogayoH paramauShadham (38) · Śloka 38
ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਮਧੁ| ਧੀਧੈਰ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨੋਦੋਸੌਸਧਂ ਪਰਮ੍||੩੮||
शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्| बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु| धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthAdhyAyasaMgrahaH (39) · Śloka 39
ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਂ ਚਾਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇਧ੍ਯਾਯਸਂਗ੍ਰਹਃ||੩੯||
तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसंग्रहः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUtrasthAnAdhyAyAH (40) · Śloka 40
ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਰ੍ਥ-ਦਿਨਰ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਂਭਵਾਃ| ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਨ-ਜ੍ਞਾਨ-ਸਂਰਕ੍ਸਾ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨ-ਪਾਨਿਕਾਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੌਸਧ-ਜ੍ਞਾਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ-ਸ਼ੁਧ੍ਯਾਦਿ- ਸਂਗ੍ਰਹਾਃ| ਮਹਾਕਸਾਯ-ਵਿਵਿਧ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿ-ਰਸ-ਭੇਦਕਾਃ| ਦੋਸਾਦਿਜ੍ਞਾਨਤਦ੍ਭੇਦਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ਰੋਗਭੇਸਜਮ੍| ਦ੍ਵ੍ਯੌਸਧ-ਸ੍ਨੇਹਨ-ਸ੍ਵੇਦ-ਸ਼ੁਧ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨ-ਨਾਵਨਮ੍| ਧੂਮ-ਗਣ੍ਡੂਸ-ਦਕ੍ਸੇਕ-ਤਪ੍ਤਿ-ਯਨ੍ਤ੍ਰ-ਜਲੌਕਸਃ| ਸਿਰਾਵਿਧਿਃ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਕਾਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਮੇਧ੍ਯਾਯਾਃ ਸੂਤ੍ਰਮ੍.................||੪੦||
आयुष्कामीय शिष्यार्थ-दिनर्तुव्याध्यसंभवाः| द्रवान्न-ज्ञान-संरक्षा-विरुद्धान्नान्न-पानिकाः| मात्राशितौषध-ज्ञान-श्रेष्ठ-शुध्यादि- संग्रहाः| महाकषाय-विविध-द्रव्यादि-रस-भेदकाः| दोषादिज्ञानतद्भेदतत्क्रिया रोगभेषजम्| द्व्यौषध-स्नेहन-स्वेद-शुध्यास्थापन-नावनम्| धूम-गण्डूष-दृक्सेक-तृप्ति-यन्त्र-जलौकसः| सिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मकाः| चत्वारिंशदिमेऽध्यायाः सूत्रम्.................||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SArIrasthAnAdhyAyAH (41) · Śloka 41
...................ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ-ਚਰ੍ਯਾਵ੍ਯਾਪਚ੍ਛਰੀਰਜਾਃ| ਸਿਰਾਮਰ੍ਮਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਵਿਕਤਾਙ੍ਗੇਹਿਤਾਮਯਾਃ| ਸਦੂਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾਃ..................||੪੧||
...................शारीरमुच्यते| पुत्रार्थगर्भावक्रान्ति-चर्याव्यापच्छरीरजाः| सिरामर्मप्रकृत्याख्या विकृताङ्गेहितामयाः| सदूता द्वादशाध्यायाः..................||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (42) · Śloka 42
................ਂਇਦਾਨਂ ਸਾਰ੍ਵਰੌਗਿਕਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ਸ਼੍ਵਾਸਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿ-ਮਦਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਚ| ਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਾਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਸ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸੋਡਸ਼||੪੨||
................ंइदानं सार्वरौगिकम्| ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादि-मदाद्यर्शोतिसारिणाम्| मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च| पाण्डुकुष्ठानिलार्त्तानां वातास्रस्य च षोडश||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikitsAsthAnAdhyAyAH (43) · Śloka 43
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਜ੍ਵਰਯੋਰਸ੍ਰਕਾਸਯੋਃ ਸ਼੍ਵਾਸਯਕ੍ਸ੍ਮਣੋਃ| ਵਮੌ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਵਿਸ਼ਿ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਚ ਮੂਤ੍ਰਿਤੇ| ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਗੁਲ੍ਮਜਠਰਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਿਸੁ| ਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਵਾਤਾਸ੍ਰੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਃ......................||੪੩||
चिकित्साज्वरयोरस्रकासयोः श्वासयक्ष्मणोः| वमौ मदात्ययेऽर्शस्सु विशि द्वौ द्वौ च मूत्रिते| विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु| कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्| चतुर्विंशतिरध्यायाः......................||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpasthAnAdhyAyAH (44) · Śloka 44
........................ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਰਤਃਪਰਮ੍| ਕਲ੍ਪੋ ਵਮੇਰ੍ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾ| ਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਬਸ੍ਤੀਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਨੁਵਾਸਯੋਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪੋਸ੍ਟਮਃ....................||੪੪||
........................कल्पसिद्धिरतःपरम्| कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना| कल्पश्च सिद्धबस्तीनां सिद्धिर्बस्त्यनुवासयोः| द्रव्यकल्पोष्टमः....................||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarasthAnAdhyAnAdhyAyAH (1) · Śloka 1
................ਸ੍ਥਾਨਮਤ ਉਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਰਮ੍| ਬਾਲੋਪਚਰਣੇ ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਹਜ੍ਞਾਨਨਿਸੇਧਨੇ| ਸ੍ਨਾਨੇ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹੇ ਭੂਤੇ ਦ੍ਵਾਵੁਨ੍ਮਾਦੇ ਸ੍ਮਤਿਕ੍ਸਯੇ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਨ੍ਧਿਗਤੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦਕ੍ਤ੍ਤਮੋਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਿਸੁ| ਸਰ੍ਵਦਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਦਦਕ੍ਪਾਕੇ ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮੁਖੇਸੁ ਚ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵ੍ਰਣੇ ਤਥਾ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਸਦ੍ਯੋਭਙ੍ਗੇ ਭਗਨ੍ਦਰੇ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਗੁਹ੍ਯਰੋਗੇ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍| ਵਿਸੇ ਦ੍ਵੌ ਭੁਜਗੇ ਕੀਟੇ ਦ੍ਵੌ ਚ ਲੂਤਾਸੁ ਮੂਸਿਕੇ| ਵਿਸੇ ਵਿਸੋਪਯੋਗੇ ਚ ਤਥਾਧ੍ਯਾਯੋ ਰਸਾਯਨੇ| ਵਾਜੀਕਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਪੂਰਣਃ||੪੫|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਹ੍ਮਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਧਿਕਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਸਮੀਰਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗੁਕ੍ਤਮ੍||੧||
................स्थानमत उत्तरमुत्तरम्| बालोपचरणे व्याधिग्रहज्ञाननिषेधने| स्नाने पृथग्ग्रहे भूते द्वावुन्मादे स्मृतिक्षये| वर्त्मसन्धिगतौ द्वौ द्वौ दृक्त्तमोलिङ्गनाशिषु| सर्वदृक्स्यन्ददृक्पाके कर्णनासामुखेषु च| मूर्ध्नि व्रणे तथा द्वौ द्वौ सद्योभङ्गे भगन्दरे| ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्| विषे द्वौ भुजगे कीटे द्वौ च लूतासु मूषिके| विषे विषोपयोगे च तथाऽध्यायो रसायने| वाजीकरणमुद्दिश्य पञ्चाशोऽष्टाङ्गपूरणः||४५|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः इति पञ्चाशदधिकमध्यायशतं षड्भिः स्थानैः समीरितं सम्यगुक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon