1. āyuṣkāmīyaḥ

Adhikarana athA~a~ayuShkAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथात आयुष्कामीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana AyurvedAnusaraNaPalamadhikArI ca (2) · Śloka 2

आयुःकामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्| आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||

Adhikarana AyurvedAgamakramaH (3) · Śloka 3

आयुर्वेदामृतं सार्वं ब्रह्मा बुद्ध्वा सनातनम्| ददौ दक्षाय सोऽश्विभ्यां तौ शतक्रतवे ततः| धर्मार्थकाममोक्षाणां विघ्नकारिभिरामयैः| नरेषु पीड्यमानेषु पुरस्कृत्य पुनर्वसुम्| धन्वन्तरिभरद्वाजनिमिकाश्यपकश्यपाः| महर्धयो महात्मानस्तथा लम्बायनादयः| शतक्रतुमुपाजग्मुः शरण्यममरेश्वरम्| तान्दृष्ट्वैव सहस्राक्षो निजगाद यथागमम्| आयुषः पालनं वेदमुपवेदमथर्वणः| कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषैः| गतमष्टाङ्गतां पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||३||

Adhikarana AyurvedAnayanam (4) · Śloka 4

गृहीत्वा ते तमाम्नायं प्रकाश्य च परस्परम्| आययुर्मानुषं लोकं मुदिताः परमर्षयः||४||

Adhikarana Ayurvedasya tantranirmANam (5) · Śloka 5

स्थित्यर्थमायुर्वेदस्य तेऽथ तन्त्राणि चक्रिरे| कृत्वाऽग्निवेशहारीत भेडमाण्डव्यसुश्रुतान्| करालादींश्च तच्छिष्यान् ग्राहयामासुरादृताः| स्वं स्वं तन्त्रं ततस्तेऽपि चक्रुस्तानि कृतानि च| गुरुन् संश्रावयामासुः सर्षिसङ्घान्सुमेधसः| तैः प्रशस्तानि तान्येषां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||५||

Adhikarana aShTA~ggasaMgrahopodghAtaH (6) · Śloka 6

तेषामेकैकमव्यापि समस्तव्याधिसाधने| प्रतितन्त्राभियोगे तु पुरुषायुषसंक्षयः| भवत्यध्ययनेनैव यस्मात्प्रोक्तः पुनः पुनः| तन्त्रकारैः स एवाऽर्थः क्वचित्कश्चिद्विशेषतः| तेऽर्थप्रत्यायन परा वचने यच्च नादृताः||६||

Adhikarana saMgrahasya sarvatantrasaMgraharUpatvaM yugAnurUpasandarBatva~jca (7) · Śloka 7

सर्वतन्त्राण्यतः प्रायः संहृत्याऽष्टाङ्गसंग्रहः| अस्थानविस्तराक्षेपपुनरुक्तादिवर्जितः| हेतुलिङ्गौषधस्कन्धत्रयमात्रनिबन्धनः| विनिगूढार्थतत्त्वानां प्रदेशानां प्रकाशकः| स्वान्यतन्त्रविरोधानां भूयिष्ठं विनिवर्तकः| युगानुरूपसन्दर्भो विभागेन करिष्यते||७||

Adhikarana saMgrahasya kAyacikitsAparatvam (8) · Śloka 8

नित्योपयोगि दुर्बोधं सर्वाङ्गव्यापि भावतः| संगृहीतं विशेषेण यत्र कायचिकित्सितम्||८||

Adhikarana saMgrahasya siddhatvam (9) · Śloka 9

न मात्रामात्रमप्यत्र किञ्चिदागमवर्जितम्| तेऽर्थाः स ग्रन्थबन्धश्च संक्षेपाय क्रमोऽन्यथा||९||

Adhikarana tridoShANAM nirdeshaH, teShAM vikRutAvikRutAnA~gkArya~jca (10) · Śloka 10

वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः| प्रत्येकं ते त्रिधा वृद्धिक्षयसाम्यविभेदतः| उत्कृष्टमध्याल्पतया त्रिधा वृद्धिक्षयावपि| विकृताऽविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्त्तयन्ति च||१०||

Adhikarana doShasthAnavisheShaH (11) · Śloka 11

ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||११||

Adhikarana doShANAM kAlavisheShaH (12) · Śloka 12

वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्||१२||

Adhikarana agneshcAturvidhyam (13) · Śloka 13

तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||१३||

Adhikarana koShThacAturvidhyam (14) · Śloka 14

कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि||१४||

Adhikarana prakRutisambhavaH (15) · Śloka 15

शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषकृमेः| तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्| समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१५||

Adhikarana tridoShaguNAH (16) · Śloka 16

तत्र रुक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः| पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघुः विस्रं सरं द्रवम्| स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः||१६||

Adhikarana saMsargasannipAtau (17) · Śloka 17

संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः| तौ षोढा दशधा चोक्तावुत्कर्षादिविकल्पनात्||१७||

Adhikarana sapta dhAtavaH (18) · Śloka 18

रसासृङ्मांसमेदोस्थिमज्जशुक्राणि धातवः| सप्त दूष्याः................................||१८||

Adhikarana malAH (19) · Śloka 19

मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१९||

Adhikarana rasajaH vyAdhirityupacArAt (20) · Śloka 20

रसादिस्थेषु दोषेषु व्याधयः संभवन्ति ये| तज्जानित्युपचारेण तानाहुर्घृतदाहवत्||२०||

Adhikarana dhAtUnAM karmANi (21) · Śloka 21

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां क्रमशो विदुः| शरीरं धारयन्त्येते धात्वाहाराश्च सर्वदा||२१||

Adhikarana sAmAnyavisheShau vRuddhihrAsahetu (22) · Śloka 22

वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः||२२||

Adhikarana ShaDrasAH (23) · Śloka 23

रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः| षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वं बलावहाः||२३||

Adhikarana rasAnAM kAryANi (24) · Śloka 24

तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्| कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते||२४||

Adhikarana dravyANAM traividhyam (25) · Śloka 25

शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||२५||

Adhikarana vIryadvaividhyam (26) · Śloka 26

उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्||२६||

Adhikarana tridhA vipAkaH (27) · Śloka 27

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||२७||

Adhikarana dravyamAshritAH guNAH (28) · Śloka 28

गुरुमन्द- हिमस्निग्ध- श्लक्ष्णसान्द्र- मृदुस्थिराः| गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः| इन्द्रियार्था व्यवायी च विकाषी चापरे गुणाः| व्यवायी देहमखिलं व्याप्य पाकाय कल्पते| विकाषी विकषन्धातून्सन्धिबन्धान् विमुञ्चति| सरतीक्ष्णप्रकर्षौ तु कैश्चित्तौ परिकीर्तितौ||२८||

Adhikarana mahAguNAH (29) · Śloka 29

सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रयः प्रोक्ता महागुणाः||२९||

Adhikarana rogArogyakAraNam (30) · Śloka 30

कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः| सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||३०||

Adhikarana rogArogyasvarUpam (31) · Śloka 31

रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता| निजागन्तु विभागेन रोगाश्च द्विविधा मताः| तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा| रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||३१||

Adhikarana rogiparIkShA (32) · Śloka 32

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्||३२||

Adhikarana rogaparIkShA (33) · Śloka 33

रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||३३||

Adhikarana deshadvaividhyam (34) · Śloka 34

भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा||३४||

Adhikarana bhUdeshatraividhyam (35) · Śloka 35

जाङ्गलं वातभूयिष्ठमानूपं तु कफोल्बणम्| साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्||३५||

Adhikarana kAlanirUpaNam (36) · Śloka 36

क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भैषज्ययोगकृत्||३६||

Adhikarana auShadhasya dvaividhyam (37) · Śloka 37

शोधनं शमनं चेति समसादौषधं द्विधा||३७||

Adhikarana SArIramAnasarogayoH paramauShadham (38) · Śloka 38

शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्| बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु| धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||३८||

Adhikarana granthAdhyAyasaMgrahaH (39) · Śloka 39

तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसंग्रहः||३९||

Adhikarana sUtrasthAnAdhyAyAH (40) · Śloka 40

आयुष्कामीय शिष्यार्थ-दिनर्तुव्याध्यसंभवाः| द्रवान्न-ज्ञान-संरक्षा-विरुद्धान्नान्न-पानिकाः| मात्राशितौषध-ज्ञान-श्रेष्ठ-शुध्यादि- संग्रहाः| महाकषाय-विविध-द्रव्यादि-रस-भेदकाः| दोषादिज्ञानतद्भेदतत्क्रिया रोगभेषजम्| द्व्यौषध-स्नेहन-स्वेद-शुध्यास्थापन-नावनम्| धूम-गण्डूष-दृक्सेक-तृप्ति-यन्त्र-जलौकसः| सिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मकाः| चत्वारिंशदिमेऽध्यायाः सूत्रम्.................||४०||

Adhikarana SArIrasthAnAdhyAyAH (41) · Śloka 41

...................शारीरमुच्यते| पुत्रार्थगर्भावक्रान्ति-चर्याव्यापच्छरीरजाः| सिरामर्मप्रकृत्याख्या विकृताङ्गेहितामयाः| सदूता द्वादशाध्यायाः..................||४१||

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (42) · Śloka 42

................ंइदानं सार्वरौगिकम्| ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादि-मदाद्यर्शोतिसारिणाम्| मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च| पाण्डुकुष्ठानिलार्त्तानां वातास्रस्य च षोडश||४२||

Adhikarana cikitsAsthAnAdhyAyAH (43) · Śloka 43

चिकित्साज्वरयोरस्रकासयोः श्वासयक्ष्मणोः| वमौ मदात्ययेऽर्शस्सु विशि द्वौ द्वौ च मूत्रिते| विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु| कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्| चतुर्विंशतिरध्यायाः......................||४३||

Adhikarana kalpasthAnAdhyAyAH (44) · Śloka 44

........................कल्पसिद्धिरतःपरम्| कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना| कल्पश्च सिद्धबस्तीनां सिद्धिर्बस्त्यनुवासयोः| द्रव्यकल्पोष्टमः....................||४४||

Adhikarana uttarasthAnAdhyAnAdhyAyAH (1) · Śloka 1

................स्थानमत उत्तरमुत्तरम्| बालोपचरणे व्याधिग्रहज्ञाननिषेधने| स्नाने पृथग्ग्रहे भूते द्वावुन्मादे स्मृतिक्षये| वर्त्मसन्धिगतौ द्वौ द्वौ दृक्त्तमोलिङ्गनाशिषु| सर्वदृक्स्यन्ददृक्पाके कर्णनासामुखेषु च| मूर्ध्नि व्रणे तथा द्वौ द्वौ सद्योभङ्गे भगन्दरे| ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्| विषे द्वौ भुजगे कीटे द्वौ च लूतासु मूषिके| विषे विषोपयोगे च तथाऽध्यायो रसायने| वाजीकरणमुद्दिश्य पञ्चाशोऽष्टाङ्गपूरणः||४५|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः इति पञ्चाशदधिकमध्यायशतं षड्भिः स्थानैः समीरितं सम्यगुक्तम्||१||