6. dravadravyavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2

जीवनं तर्पणं ह्र्द्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्| तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं शुच्यमृतोपमम्| सूर्योद्धृतप्रभुक्तत्त्वाल्लघु वातकफापहम्| शैत्यजीवनसौम्यत्वैः पित्तरक्तविषार्तिजित्| गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः| हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||

Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3

येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम्| अक्लिन्नमविवर्णं वा तत्पेयं गाङ्गमन्यथा| सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना||३||

Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4

खातधौतशिलापृष्ठवस्त्रादिभ्यश्च्युतं जलम्| हेममृन्मयपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||

Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5

तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्||५||

Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6

श्वेते कषायं तत्स्वादु कृष्णे तिक्तं च पाण्डुरे| नीले कषायमधुरं देशे लवणमूषरे| सक्षारं कपिले मिश्रं मिश्रेऽथाम्बुगुणाधिके| म्धुरं लवणाम्लं तु भवेद्भूमिगुणाधिके| तेजोधिके तिक्तकटु कषायं पवनाधिके| दिव्यानुकारि त्वव्यक्तरसत्वास्त्वगुणाधिके| शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे चार्कानिलाहतम्||६||

Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7

कौपसारसताटाकचौण्डप्रास्त्रवणोद्भिदम्| वापीनदीतोयमिति तत्पुनः स्मृतमष्टधा| सक्षारं पित्तकृत्कौपं दीपनं नातिवातलम्| सारसं स्वादु लघु च ताटाकं गुरु वातलम्| चौण्डं तु पित्तलं दोषहरं प्रास्त्रवणोदकम्| औद्भिदं स्वादु पित्तघ्नं स्वादु वापीजलं लघु| नादेयं वातलं रूक्षं कटुकञ्च तदाऽऽदिशेत्| धन्वानूपमहीध्राणां सामीप्याद् गुरुलाघवम्||७||

Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8

पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः| पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा| उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः| हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिताः| कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान्प्रकुर्वते| प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः| उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्यभवाः पुनः| कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः| बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||८||

Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9

कीटाहिमूत्रविट्कोथतृणजालोत्कराविलम्| पङ्कपङ्कजशैवालहठपर्णादिसंस्तृतम्| सूर्येन्दुपवनादृष्टं जुष्टं च क्षुद्रजन्तुभिः| अभिवृष्टं विवर्णञ्च कलुषं स्थूलफेनिलम्| विरसं गन्धवत्तप्तं दन्तग्रह्यतिशैत्यतः| अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमञ्च यत्| लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्| तत्कुर्यात्स्नानपानाभ्यां तृष्णाऽऽध्मानोदरज्वरान्| कासाग्निसादाभिष्यन्दकण्डूगण्डादिकानतः| तद्वर्जयेदभावे वा तोयस्यान्यस्य शस्यते| घनवस्त्रपरिस्त्रावैः क्षुद्रजन्त्वभिरक्षणम्| व्यापन्नस्यास्य तपनमग्न्यर्कायसपिण्डकैः| पर्णीमूल-बिसग्रन्थिमुक्ता-कतक-शैवलैः| वस्त्रगोमेदकाभ्यां वा कारयेत्तत्प्रसादनम्| पाटला-करवीरादि-कुसुमैर्गन्ध-नाशनम्||९||

Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10

पानीयं न तु पानीयं पानीयेऽन्यप्रदेशजे| अजीर्णे क्वथितं चामे पक्वे जीर्णेऽपि नेतरत्| शीते विधिरयं तप्ते त्वजीर्णे शिशिरं त्यजेत्||१०||

Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11

पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्| अतोऽत्यन्तनिषेधेन न क्वचिद्वारि वार्यते| आस्यशोषाङ्गसादाद्या मृत्युर्वा तदलाभतः| नहि तोयाद्विना वृत्तिः स्वस्थ्यस्य व्याधितस्य च||११||

Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12

केवलं सौषधं पक्वमाममुष्णं हितञ्च तत्| समीक्ष्य मात्रया युक्तममृतं विषमन्यथा||१२||

Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13

अतियोगेन सलिलं तृष्यतोऽपि प्रयोजितम्| प्रयाति पित्तश्लेष्मत्वं ज्वरितस्य विशेषतः| वर्धयत्यामतृण्निद्रातन्द्राध्मानाङ्गगौरवम्| कासाग्निसादहृल्लासप्रसेकश्वासपीनसान्||१३||

Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14

पाके स्वादु हिमं वीर्ये तदुष्णमपि योजितम्| तस्मादयोगपानेन लाघवान्न वियोजयेत्||१४||

Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15

आमविष्टब्धयोः कोष्णं निष्पिपासोऽप्यपः पिबेत्| यावत्यः क्लेदयन्त्यन्नमतिक्लेदोऽग्निनाशनः| विबद्धः कफवाताभ्यां मुक्तामाशयबन्धनः| पच्यते क्षिप्रमाहारः कोष्णतोयद्रवीकृतः||१५||

Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16

अनवस्थितदोषाग्नेर्व्याधिक्षीणबलस्य च| नल्पमप्याममुदकं हितं तद्धि त्रिदोषकृत्| तेजसः प्रतिपक्षत्वान्मन्दाग्निर्वर्जयेज्जलम्| सर्वमेव तथा स्यन्दप्लीहविद्रद्धिगुल्मिनः| पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोफिनः| काममल्पमशक्तौ तु पेयमौषधसंस्कृतम्| ऋते शरन्निदाघाभ्याम्पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१६||

Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17

भक्तस्यादौ जलं पीतमग्निसादं कृशाङ्गताम्| अन्ते करोति स्थूलत्वमूर्ध्वं चामाशयात्कफम्| मध्ये मध्याङ्गतां साम्यं धातूनां जरणं सुखम्||१७||

Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18

शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्| तृष्णोष्णदाहपित्तासृग्वषाणि च निहन्ति तत्||१८||

Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19

क्षीणपादत्रिभागार्धं देशर्तुगुरुलाघवात्| क्वथितं फेनरहितमवेगममलं हितम्| हिध्माऽऽध्मानानिलश्लेषतृट्कासश्वासपीनसे| पार्श्वशूलाममेदःसु सद्यः शुद्धौ नवज्वरे| दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघु बस्तिविशोधनम्| पाषाणरूप्यमृद्धेमजतुतापार्कतापितम्| पानीयमुष्णं शीतं वा त्रिदोषघ्नं तृडर्तिजित्| लघ्वरूक्षं क्लमघ्नञ्च तोयं क्वथितशीतलम्| संसर्गे पित्तकफयोः सन्निपाते च शस्यते||१९||

Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20

तोयं वह्निगुणभ्रष्टं पाकेऽम्लं सर्वदोषकृत्| भवेत्पर्युषितं तच्च............................||२०||

Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21

...............................तोयं हिमकरोद्भवम्| अतिशैत्यगुरुस्थैर्यसङ्घातैः कफवातकृत्||२१||

Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22

चन्द्रकन्तभवं रक्षोविषपित्तज्वरापहम्| दृष्टिमेधावपुस्थैर्यकरं स्वादु हिमं लघु||२२||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23

नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु| तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||२३||

Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24

द्वयं वारि वरं वर्षे नादेयमवरं परम्||२४||

Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26

गव्यं माहिषमाजं च क्रारभं स्त्रैणमाविकम्| ऐभमैकशफं चेति क्षीरमष्टविधं स्मृतम्||२५|| स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्| वातपित्तहरं वृष्यं स्लेष्मलं गुरु शीतलम्| प्रायः पयो......................................||२६||

Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27

..........ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्| क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्| श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः| जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्||२७||

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28

हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२८||

Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29

अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु| आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२९||

Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30

ईष्द्रुक्षोष्णलवणमौष्ट्रिकं दीपनं लघु| शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||३०||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31

मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षीरोगजित्| तर्पणाश्च्योतनैर्नस्येरहृद्यं तूष्णमाविकम्||३१||

Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32

वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्||३२||

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33

हस्तिन्याः स्थैर्यकृद्वाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||३३||

Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34

शखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्||३४||

Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35

पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं युक्त्या शृतमतोऽन्यथा| विना तु वनितास्तन्यमामेव तु तद्धितम्| भवेद् गरीयोऽतिशृतं धारोष्णममृतोपमम्||३५||

Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36

पिण्याकाम्लाशिनीनान्तु गुर्वभिष्यन्दि तद्भृशम्| अचेष्टया च प्रादोषाद् गरीयः स्मृतमौषसम्| व्याख्यातस्तेन लघिमा चेष्टावत्प्रकृतिष्वपि| ह्रत्वेषु चातिदेहेभ्यो मांसेष्वप्येवमादिशेत्||३६||

Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37

अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्| मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्| रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे| पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षं तु ग्रहणीगदे||३७||

Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38

नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न| नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नाघृतं नासितोपलम्| न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा| ज्वरासृक्पित्त वीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयप्रदम्||३८||

Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39

तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्| शोफोदरार्शो- ग्रहणी- दोष- मूत्र- ग्रहारुचीः| गुल्मप्लीहघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयाञ्जयेत्| नैवं तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले| न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके||३९||

Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40

तद्वन्मस्तु स्त्रोतश्शोधि विष्टम्भजिल्लघु||४०||

Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41

शीतं स्वादु कषायाम्लं नवनीतं नवोद्धृतम्| यक्ष्मार्शोऽर्दितपित्तासृग्वातजिद् ग्राहि दीपनम्||४१||

Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42

क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||४२||

Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43

शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुः शुक्रचक्षुषाम्| बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्| क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्| वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्| स्नोहानामुत्तमं शीतं वयसःस्थापनं घृतम्| सहस्रवीर्यं विधिभिः शृतं कर्मसहस्रकृत्||४३||

Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44

मदापस्मारमूर्च्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्| पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्| पूर्वोक्तांश्चाधिकान्कुर्याद् गुणांस्तदमृतोपमम्||४४||

Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45

तद्वच्च घृतमण्डोऽपि रूक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः||४५||

Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46

बल्याः कीलाटकूचीकातक्रपिण्डकमोरटाः| सक्षीरशाकपीयूषा रोचना वह्निसादनाः| शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४६||

Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47

विद्याद्दधिघृतादीनां गुणदोषान् यथा पयः||४७||

Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48

गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे||४८||

Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49

इक्षोः रसो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्| वृष्यः शीतः पवनजित् भुक्ते वातप्रकोपनः| रक्तपित्तप्रशमनः स्वादुपाकरसो सरः|४९|

Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49

सोऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः||४९||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50

मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्| किञ्चित्कालविधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः| विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ...................||५०||

Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

.................तत्र पौण्ड्रकः| शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः| शतपर्वककांतारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्| सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||५१||

Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52

फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनं||५२||

Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53

नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः| प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफोऽपरः||५३||

Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54

हृद्यः पुराणःपथ्यश्च नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||५४||

Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55

वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहा| मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||५५||

Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56

तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया याषशर्करा| त्रिदोषघ्नी सिता काशेक्षुदर्भच्छदसंभवा||५६||

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57

दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५७||

Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58

शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे||५८||

Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59

चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्| कुष्ठमेहकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्| व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु| रूक्षं कशायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा||५९||

Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60

उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्| विषान्वयत्वेनविषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु| कुर्वते ते स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः||६०||

Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61

प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते| अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||६१||

Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62

गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु| न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्| उपक्रमविरोधत्वात्सद्यो हन्याद्यथा विषम्||६२||

Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु| वृष्ययोगैरतो युक्तं वृषतामनुवर्तते||६३||

Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64

भ्रामरं पौष्पिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्| वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव ह्युपयोजयेत्||६४||

Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65

तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च| त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च| कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च| बद्धविट्कं कृमिघ्नञ्च संस्कारात्सर्वरोगजित्||६५||

Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66

तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः| आसन्नतिबला युद्धे दैत्याधिपतयः पुरा||६६||

Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67

सतिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु| वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्| रुक्छोफो च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयो जयेत्||६७||

Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68

तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवन्त्वति||६८||

Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69

कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्| लघु पित्तास्रकृत्कोठकुण्ठाक्षो व्रणजन्तुजित्| उमाकुऔम्भजञ्चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्||६९||

Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70

दन्तीमूलकरक्षोघ्नकरञ्चारिष्टशिग्रुजम्| सुवर्चलेङ्गुदीपीलुशङ्खिनीनीपसम्भवम्| सरलागुरुदेवह्वशिंशपासारजन्म च| तुवरारु०करोथ्यञ्च तीक्ष्णं कट्वस्रपित्तकृत्| अर्शःकुष्ठक्रिमिश्लेष्मशुक्रमेदोनिलापहम्||७०||

Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71

करञ्चनिम्बजे तिक्ते नात्युष्णे तत्र निर्दिशेत्||७१||

Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72

कषायतिक्तकटुकं सारलं व्रणशोधनम्||७२||

Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73

भृशोष्णे तीक्ष्णकटुके तुवरारुष्करोद्भवे| विशेषात्क्रिमिकुष्ठघ्ने ततोर्ध्वाधो विरेचने||७३||

Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74

अक्षातिमुक्तकाक्षोडनालिकेरमधूकजम्| त्रपुसैर्वारुकुष्माण्डुश्लेष्मातकप्रियालजम्| वातपित्तहरं केश्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्||७४||

Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75

पित्तश्लेष्मप्रशमनं श्रीपर्णीकिंशुकोद्भवम्||७५||

Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76

तिलतैलं वरं तेषु कौसुम्भमवरं परम्||७६||

Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77

वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ| मांसानुगस्वरूपौ च विद्यान्मेदोऽपि ताविव||७७||

Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78

बौलूकी शौकरी पाकहंसजा कुक्कुदोद्भवा| वसा श्रेष्ठा स्ववर्गेषु कुम्भीरमहिषोद्भवा| काकमद्गुवसा तद्वत्कारण्डोत्था च निन्दिता||७८||

Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79

शाखादमेदसां च्छागं हास्तिनं च वरावरे||७९||

Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80

दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्| सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्| सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु| नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्| कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्| वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा||८०||

Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81

गुरु त्रिदोषजननं नवं जीर्णमतोऽन्यथा||८१||

Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82

पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः| नातितीक्ष्णमृदुस्वच्छघनं व्यापन्नमेव वा||८२||

Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83

गुल्मोदरार्शो ग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः| सुराऽनिलघ्नीः मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||८३||

Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84

तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च| शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||८४||

Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85

शूलप्रवाहाहिकाटोपतृष्णाशोफार्शसां हितः| जगलः पाचनो ग्राहि रूक्षस्तद्वच्च मेदकः||८५||

Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86

बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी दोषकोपनः||८६||

Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87

नातितीव्रमदा लघ्वी तथ्या बैभीतकी सुरा| व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||८७||

Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88

विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला||८८||

Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89

कौहली बृंहणी गौर्वी स्लेष्मलस्तु मधूलकः||८९||

Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90

यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः| ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोषशोफोदरज्वरान्| हन्ति गुल्मकृमिप्लीहः कषायकटुवातलः||९०||

Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91

मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्| अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||९१||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92

अस्मादल्पादन्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु||९२||

Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93

शार्करः सुरभिः स्वादुर्हृद्यो नातिमदो लघु||९३||

Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95

सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः||९४|| वातपित्तकरः शीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा| मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वारसो वरः||९५||

Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96

छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्| सुरासवस्तीक्ष्णमदः स्वादुस्तीक्ष्णोऽनिलावहः| मैरेयो मधुरो वृष्यः सरः सन्तर्पणो गुरुः| धातक्यभिषुतो जीर्णो रूक्षो रोचनदीपनः| द्राक्षासवो मधुसमः परमं स तु दीपनः| मार्द्वीकसदृशः प्रोक्तो मृद्वीकेक्षुरसासवः||९६||

Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97

समासादासवो हृद्यो वातलः स्वौषधानुगः||९७||

Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98

द्राक्षेक्षुमाक्षिकं शालिरुत्तमा व्रीहिपञ्चमाः| मद्याकरा यदेभ्योऽन्यत्तन्मद्यप्रतिरूपकम्| गुणैर्यथोल्बणैर्विद्यान्मद्यमाकरसङ्करात्||९८||

Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99

रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमन्| विदाही भृशतीक्ष्णोष्णं हृद्यं रुचिकरं सरम्| दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्क्रिमिनाशनम्||९९||

Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100

गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||१००||

Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101

कन्दमूलफलाद्यांश्च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||१०१||

Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102

शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||१०२||

Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103

धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्| श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्| शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्||१०३||

Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104

एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके| क्रिमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे| ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||१०४||

Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105

मूत्रं गोजाविमहिषीगजाश्वेष्ट्रखरोद्भवम्| पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु| क्रिमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्| गुल्मारुचिविश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु| विरेकास्थापनालेपस्वेदादिषु च पूजितम्| दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूत्रमुत्तमम्||१०५||

Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106

श्वासकासहरं छागं पूरणात् कर्णशूलजित्| दद्यात्क्षारे किलासे च गजवाजिसमुद्भवम्||१०६||

Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107

हन्त्युन्मादमपस्मारं क्रिमीन्मेहञ्च रासभम्||१०७||

Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108

कषायतिक्तमेतेषां हिध्माश्वसहरं शकृत्| मार्गमोजःक्षयहरं वैष्किरं वातरोगनुत्| प्रसहानामपस्मारमुन्मादञ्च नियच्छति| महामृगसमुद्भूतं कुष्ठहृज्जलचारिणाम्| नेत्ररोगहरं पित्तं प्रवृद्धञ्च नियच्छति||१०८||

Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109

पित्तं तिक्तं विषहरं रोचना कफवातजित्| तिक्ता पामाहरा..........................||१०९||

Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110

........................ मूत्रं मानुषं तु विषापहम्||११०||

Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6

तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्| इति द्रव्यैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||१११|| इतिश्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||