34. yantraśastravidhiḥ

Adhikarana atha yantrashastravidhirnAma catustriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो यन्त्रशस्त्रविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana ynatraprayojanaM yantrANAmasa~gKyeyatva~jca (2) · Śloka 2

मनःशरीरबाधकराणि शल्यानि| तेषां नानाविधानां शल्यानां नानाप्रदेशनिविष्टानामाहरणेऽभ्युपायो यन्त्राण्यर्शोभगन्दरादिषु| शस्त्रक्षाराग्न्यवचारणे शेषाङ्गरक्षणे च| तथा बस्तिप्रणयनादौ शृङ्गालाबुग़टिकादयो जाम्बबौष्ठादीनि| अन्यान्यपि चानेकरूपाण्यनेककर्माणि स्वस्थातुरोपकरणानि| अतः कर्मवशत्तेषामियत्तावधारणमश्क्यम्||२||

Adhikarana yantrasa~gKyAviShaye matAntaraM svamata~jca (3) · Śloka 3

अन्ये पुनरेकोत्तरं यन्त्रशतमित्याचक्षते| इह पुनः समा सतः षोढा निर्दिश्यन्ते| तद्यथा स्वस्तिकसन्दंशतालनाडीशलाकाख़्यान्यनुयन्त्राणि च||३||

Adhikarana svastikayantravarNanamupayogasthala~jca (4) · Śloka 4

तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि कङ्कसिंहगृध्रकुररादिविविधव्यालमुख़ान्याकारानुगताभिधानानि| प्रायशौ लौहान्यष्टादशाङ्गुलानि| मसूराकारप्रान्तैः कण्ठे कीलरैवबद्धानि मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाण्यस्थिविनष्टशल्योद्धरणार्थानि| तेषां सिंहव्याग़्रभुजङ्गमकरादिमुख़ानि दृश्यवारङ्गेषु शल्येषु प्रयोजयेत्| इतरेषु तु यथायोगं व्रणाकारानुरोधेन कङ्ककाककुररादिमुख़ानि||४||

Adhikarana sandaMshayantravarnanantadadhikArashca (5) · Śloka 5

सनिबन्धनो निर्निबन्धनश्च षोडशाङ्गुलौ सन्दंशौ द्वौ भवतः| तौ त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते| तथान्यः सन्दंशः षडङ्गुलोऽर्धाङ्गुलविस्तृतो वक्रद्विबाहुरङ्गुष्ठाङ्गुलिप्रान्तसमागमाकृतिः सूक्ष्मशल्याक्षिपक्ष्मव्रणाधिमांसाहरणे||५||

Adhikarana mucuTIvarNanamadhikArashca (6) · Śloka 6

तद्वच्च मुचुटी| सा तु ऋजुश्लक्ष्णा सूक्ष्मदन्तर्जुर्द्विभुजा मूले रुचकनद्धा वलयपीडनाच्छिन्नार्मशेषगम्भीरव्रणाधिमांसाहरणे||६||

Adhikarana tAlayantravarNanantadadhikArashca (7) · Śloka 7

तालयन्त्रे अपि द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्यगलतालकवदेकतालकद्वितालके कर्णनाडीशल्याहरणार्थे||७||

Adhikarana nADIyantrANi tadadhikArashca (8) · Śloka 8

नाडीयन्त्राणि सुषिराण्यनेकप्रकाराण्यनेकप्रयोजनान्यनेकतोमुख़ान्येकतोमुख़ानि च भवन्ति| स्रोतोगतशल्यदर्शनार्थमाहरणार्थं क्रियासौकर्यार्थमाचूषणार्थञ्चेति| तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि यथायोगप्रदीर्ग़ाणि च कुर्यात्||८||

Adhikarana katicidvishiShTanADIyantrANi (9) · Śloka 9

कण्ठशल्यदर्शनार्थं नाडीं दशङ्गुलायतां पञ्चाङ्गुलपरिणाहां द्विकर्णस्य तु वारङ्गस्य संग्रहार्थं त्रिच्छिद्रमुख़ां नाडीं तत्प्रमणतः कुर्यात्| तथा चतुष्कर्णस्य पञ्चच्छिद्रमुख़ाम्| शल्यनिर्ग़ातिनीं तु पद्मकर्णिकाकारशीर्षां द्वादशाङ्गुलां त्र्यङ्गुलसुषिराम्||९||

Adhikarana arshoyantrantadadhikArashca (10) · Śloka 10

अर्शोयन्त्रं त्रिविधम्| ताम्रायोहैमं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं हस्ततलायतमेकं पञ्चाङ्गुलानि परिणाहेन पुंसां षडङ्गुलानि स्त्रीणाम्| द्विच्छिद्रं दर्शनार्थमेकच्छिद्रं कर्मणि| तथा हि सुख़ेन दर्शनं शस्त्रक्षाराग्न्यनतिक्रमश्च| छिद्रं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तारम्| यदङ्गुलमवशिष्टं तस्याधोऽर्धाङ्गुलमुपरि तथार्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्दृत्तकर्णिकम्| तृतीयं तु तादृषमेव शम्याख़्यं पार्श्वच्छिद्ररहितं पीडनार्थम्| भगन्दरे तु छिद्रादूर्ध्वमोष्ठमपनीय कुर्वीत| तद्वच्च ग़्राणार्शोऽर्बुदयन्त्रं नाड्याकारं द्व्यङ्गुलायतमेकच्छिद्रं प्रदेशिनीपरीणाहम्||१०||

Adhikarana a~ggulitrANakamupayogashca (11) · Śloka 11

तथाङ्गुलीत्राणकमङ्गुलीप्रवेशितं किञ्चित्स्थूलवृत्तौष्ठमूर्ध्वाधश्छिद्रं गोस्तनाकृति चतुरङ्गुलन्दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा| तदृढेन सूत्रेण मणिबन्धप्रतिबद्धमास्यविस्रावणे योज्यम्|११|

Adhikarana yonivraNadarshanayantram (11) · Śloka 11

योनिव्रणदर्शने यन्त्रं षोडशाङ्गुलम्| मध्ये सुषिरं चतुर्भित्तं चतुश्शलाकं सञ्चारिण्या मुद्रयोर्ध्वं निबद्धमुत्पलमुकुलवक्त्रं मूले शलाकाक्रमणादुर्ध्वविकासि च||११||

Adhikarana nADIvraNaprakShAlanABya~jjanayantre (12) · Śloka 12

नाडीव्रणप्रक्षालनाभ्यञ्जनयन्त्रे षडङ्गुले बस्तियन्त्राकारे मुख़तोऽकर्णिके मूलमुख़योरङ्गुष्ठकलायप्रवेशस्त्रोतसी|१२|

Adhikarana dakodare nADIyantravisheShaH (12) · Śloka 12

दकोदरे नाडीमुभयतोद्वारां पिच्छनाडीम् व युञ्ज्यात्|१२|

Adhikarana snehabastyAdiShu yathAsvaM yantroprayogaH (12) · Śloka 12

स्नेहबस्त्युत्तरबस्तिप्रधमनधूममूत्रवृद्धिनिरुद्धमणिप्रभृतिषु यथास्वमेव यन्त्राण्युक्तानि||१२||

Adhikarana shRu~ggayantramupayogas (13) · Śloka 13

शृङ्गन्तु ह्रस्वमध्यदीर्घमष्टादशद्वादशाङ्गुलायतं त्र्यङ्गुलप्रवेशमुकमग्रे सर्षपोपमच्छिद्रं तनुचर्मनद्धं चूचुकाकारं मुखञ्च| तद्वातविषरक्ताम्बुदुष्टस्तन्यचूषणार्थ|१३|

Adhikarana alAbuyantramupayogashca (13) · Śloka 13

श्लेष्मरक्ताचूषणार्थस्त्वलाबुः| स द्वादशाङ्गुलदीर्ग़ोऽष्टादशाङ्गुलपरिणाहस्त्रिचतुरङ्गुलवृत्तसमुच्छ्रितमुख़ः परिवेष्टितदीप्तकुशबल्वजपिचुगर्भश्च प्रयोज्यः|१३|

Adhikarana ghaTIyantramupayogashca (13) · Śloka 13

तद्वदेव च मानकर्माभ्यां ग़टी| सा तु गुल्मोन्नमनविलयनार्थं च||१३||

Adhikarana shalAkAyantrANyeShaNAdiShu (14) · Śloka 14

शलाकायन्त्राण्यपि नानाकृतीनि नानार्थानि यथायोगं दैर्ग़्यपरिणाहानि च भवन्ति| तेषामेषणकर्मणी द्वे गण्डूपदमुख़े| स्रोतोगतशल्याहरणार्थेऽष्टाङ्गुलनवाङ्गुले द्वे मसूरदलमुख़े| षट् शङ्कवः| तेषां व्यहनक्रियौ द्वादशशोडशाङ्गुलौ द्वावहिफणामुख़ौ| तथा चालनार्थे दशद्वादशाङ्गुलौ शरपुङ्ख़मुख़ौ| आहरणार्थे बडिशमुख़ौ| तथा गर्भशङ्कः शङ्कुतुल्योऽष्टादशाङ्गुलः प्रणताग्रो मूढगर्भाहरणे| तथा सर्पफणावदेवाग्रावक्रं तदाख़्यमश्मर्याहरणार्थम्| तथा दन्तनिर्ग़ातनं चतुरङ्गुलं शरपुङ्ख़मुख़ं स्थूलवृत्तप्रान्तम्||१४||

Adhikarana kArpAsoShNIShashalAkAdi pramArjanAdiShu (15) · Śloka 15

षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि विविधव्रणक्लेदक्षारप्रमार्जनक्रियासु| तेषामपि दूरासन्नग़्राणव्रणोपयोगीनि षट् सप्ताङ्गुले द्वे| पायौ दशद्वादशाङ्गुले कर्णशोधनं स्रुवमुख़मश्वत्थपत्राग्रम्| तथा क्षाराग्निकर्मार्थे जाम्बवोष्ठानि द्वादशाष्टाङ्गुलानि क्रमाद्व्यङ्गुलाङ्गुलार्द्धाङ्गुलफलानि||१५||

Adhikarana sthUlashalAkAdi AntravRuddhyAdiShu (16) · Śloka 16

शालाकाश्च स्थूलसूक्ष्मदीर्ग़ह्र्स्वमध्याः| आन्त्रवृद्धौ त्वर्धेन्दुवक्रा मध्योर्ध्वनिर्गतशलाकाः दहने नासार्शोऽर्बुदयोः कोलास्थिदलमात्रमुख़ा वेल्लितौष्ठा| क्षारविषौषधप्राणिधानाय च दर्व्यस्तिस्रोऽष्टाङ्गुला दर्व्याकाराः कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिनख़परिमाणनिम्नमुख़ास्तथाञ्जलिसंस्थानाः| उत्तरबस्त्यञ्जनादिषु यथायथमेवोपदिष्टानि||१६||

Adhikarana anuyantrANi (17) · Śloka 17

अनुयन्त्राण्ययस्कान्तरज्जुचर्मान्त्रवस्त्राश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वादन्तमुकशाका-नख़बालाश्वकालपाकहर्षभयानि| एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवेऽपि वा| सन्धौ कोष्ठधमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत्||१७||

Adhikarana yantrakarmANi (18) · Śloka 18

यन्त्रकर्माणि तु निर्ग़ातनपूरणबन्धनव्यहनपरिवर्त्तनचालनविवरणपीडनमार्गशोधनविकर्षणाहरणव्यथनोन्नमनविनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणर्जुकरणप्रक्षालनप्रधमनाञ्जनप्रमार्जनानि बाहुल्येन चतुर्विंशतिर्भवन्ति||१८||

Adhikarana ka~gkamuKayantrasya shreShThatA (19) · Śloka 19

निवर्त्तते साध्ववगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वोद्धरते च यस्मात्| यन्त्रेष्वतः कङ्कमुख़ं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च||१९||

Adhikarana shastrANi ShaDviMshatiH (20) · Śloka 20

शस्त्राणि तु षड्विंशतिर्भवन्ति| तद्यथा दन्तलेख़नमण्डलाग्रवृद्धिपत्रोत्पलपत्राध्यर्धधारमुद्रिकाकर्त्तरीसर्पवक्त्रकरपत्रकुशापत्राटीमुख़ान्तर्मुख़शरारीमुख़त्रिकूर्चकुठारिकाव्रीहिमुख़शलाकावेतसपत्राराकर्णव्यधनसूचीसूचीकूर्चख़र्जषिणीबडिशनख़शस्त्राणि चेति| प्रायश्च तानि षडङ्गुलानि सुध्मतावर्तितायोग़टितान्युत्पलपत्रनीलानि सुग्रहाणि सुरूपाणि सुधाराणि सुसमाहितमुख़ाग्राण्यकरालानि प्रत्येकं च प्रायो द्वित्राणि स्वप्रमाणार्धचतुर्थभागफलानि| तानि व्याधिदेशवशात् प्रयुञ्जीत| तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण यन्त्रवद्व्याख़्याताः||२०||

Adhikarana shastrmaNAmupayogasthAnam (21) · Śloka 21

तत्र त्र्यमाद्यं लेख़ने| वृद्धिपत्रादीनि त्रीणि पाटने| चत्वारि भेदने| मण्डलाग्रादीन्यष्टौ छेदने| कुशपत्रादीनि पञ्च प्रच्छाने| कुठारिकादीनि षट् व्यधने| तेषामाराव्रीहिमुख़े भेदने छेदने च| सूच्यः सीवने| सूचीकूर्चः कुट्टने| ख़जो मथने| एषिण्येषणे भेदने च| बडिशो ग्रहणे| नख़शस्त्रमुद्धरणे| छेद्यभेद्यलेख़्यप्रच्छानेषु च| इति द्वादशविधे शस्त्रकर्मण्युपयोगः||२१||

Adhikarana dantaleKanashastramupayogashca (22) · Śloka 22

विशेषतस्तु दन्तलेख़नं सुप्रबन्धवच्चतुरस्रमेकधारं दन्तशर्करालेख़ने||२२||

Adhikarana maNDalAgrashastramupayogashca (23) · Śloka 23

मण्डलाग्रं, प्रदेशिन्यन्तर्नख़विस्तृतफलं तत्लेख़नच्छेदनयोर्वर्त्मरोगोत्सन्नदन्तमांसदुर्निविष्टव्रणगलशुण्डिकादिषु प्रयोज्यम्||२३||

Adhikarana dvividhaM vRuddhipatramupayogashca (24) · Śloka 24

वृद्धिपत्रं क्षुराकारं तत्तून्नते गम्भीरे वा श्वयथावृजुसूच्यग्रमिष्टम्| विपरीते तु पृष्ठतोऽवनतधारम्||२४||

Adhikarana a~ggulishastrakamupayogashca (25) · Śloka 25

अङ्गुलिशस्त्रकं मुद्रिकानिर्गतमुख़ं वृद्धिपत्रमण्डलाग्राध्यर्धधारान्यतमतुल्यार्धाङ्गुलायतधारं प्रदेशिनीप्रथमपर्वप्रमाणर्पणवृत्तमुद्रिकं दृढसूत्रप्रतिबन्धं कण्ठरोगेषु प्रयुज्यते||२५||

Adhikarana kartarishastramupayogashca (26) · Śloka 26

कर्तरी त्रिभागपाशा व्रणस्नायुकेशसूत्रच्छेदनार्था|२६|

Adhikarana sarpavaktrashastramupayogashca (26) · Śloka 26

सर्पवक्त्रं वक्रमर्धाङ्गुलफलं ग़्राणकर्णार्शोऽर्बुदच्छेदनार्थम्|२६|

Adhikarana karapatrashastramupayogashca (26) · Śloka 26

करपत्रशस्त्रं दशाङ्गुलं द्व्यङ्गुलविस्तारं सूक्ष्मदन्तं ख़रधारं सुत्सरुनिबद्धमस्थिच्छेदनार्थम्|२६|

Adhikarana kushapatrATImuKe shastre ,antarmuKashastram (26) · Śloka 26

कुशपत्राटीमुख़े द्व्यङ्गुलफले| अन्तर्मुख़मर्धचन्द्राकारमध्यर्धाङ्गुलफलम्||२६||

Adhikarana kuThArikAshastramupayogashca (27) · Śloka 27

कुठारिका पृथुदण्डा गोदन्ताकारा अर्धाङ्गुलफलास्थ्याश्रितसिराव्यधार्था|२७|

Adhikarana vrIhimuKashastramupayogashca (27) · Śloka 27

व्रीहिमुख़मध्यर्धाङ्गुलफलं मांसलप्रदेशसिराव्यधार्थं वर्ध्मोदरगुल्मविद्रध्यादिव्यधनभेदनार्थं च|२७|

Adhikarana li~gganAshavyadhArthaM shalAkA (27) · Śloka 27

शलाकोभयतोमुख़ी कुरबकमुकुलाग्रा ताम्रमयी लिङ्गनाशव्यधनार्था||२७||

Adhikarana ArAshastramupayogashca (28) · Śloka 28

आरा चतुरस्रार्धाङ्गुलवृत्तमुख़ा तावत्प्रवेशा बहलकर्णपालीव्यधार्था पक्वामशोफसन्देहभेदनार्था च|२८|

Adhikarana karNavyadhanashastram (28) · Śloka 28

कर्णव्यधनं त्र्यङ्गुलायतमङ्गुलसुषिरं ग़नं वा यूथिकामुकुलाग्रम्||२८||

Adhikarana sUcIshastram (29) · Śloka 29

सूच्यस्तिस्रो वृत्ता निगूढदृढपाशाः| तत्र मांसलेष्ववकाशेषु त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा| सन्ध्यस्थिव्रणेष्वल्पमांसेषु च द्व्यङ्गुला वृत्ता| पक्वामाशययोर्मर्मसु च सार्धद्व्यङ्गुला धनुर्वक्रा व्रीहिमुख़ा च||२९||

Adhikarana sUcIkUrcashastramupayogashca (30) · Śloka 30

सूचीकूर्चो वृत्तैकमूलोऽग्रे सुनिबद्धसप्ताष्टसूचिकः कुष्ठश्वित्रव्यङ्गेलुप्तसुप्तादिषु|३०|

Adhikarana Kajashastramupayogashca (30) · Śloka 30

ख़जस्त्वर्धाङ्गुलायताष्टकण्टकमुख़स्ताम्रो लौहो वा नासाभ्यन्तरगतः शोणितमोक्षणार्थः|३०|

Adhikarana dvividhameShaNIshastramupayogashca (30) · Śloka 30

एषण्या द्वे सुश्लक्ष्णस्पर्शे तयोरेकाष्टाङ्गुला गतिकोथशल्यस्राववत्सु व्रणेषु सुषिरान्वेषणे| अन्या सूची संस्थाना क्षाराक्तसूत्रप्रतिबद्धा नाडीनां भगन्दरगतीनां च भेदने|३०|

Adhikarana baDishashastramupayogashca (30) · Śloka 30

बडिशोऽत्यवनतमुख़ः सूचीतीक्ष्णाग्रो ग्रहणे गलशुण्डिकार्मादेः|३०|

Adhikarana naKashastramupayogashca (30) · Śloka 30

नख़शस्त्रमष्टाङ्गुलमेकतोऽश्वकर्णमुख़मन्यतो वत्सदन्तमुख़ं सूक्ष्मशल्योद्धतौ||३०||

Adhikarana anushastrANi (31) · Śloka 31

अनुशस्त्रणि तु जलौकः क्षाराग्निसूर्यकान्तकाचस्फटिककुरुविन्दनख़शाकशेफालिकादिख़रपत्रसमुद्रफेनशुष्कगोमयादीनि|३१|

Adhikarana svabuddhyA yantrashastrakalpanam (31) · Śloka 31

स्वबुद्ध्या च विकल्प्य विविधानि यन्त्रशस्त्राणि तत्कर्माणि चोपकल्पयेत्|३१|

Adhikarana hastasya yantrashastreShu prAdhAnyam (31) · Śloka 31

हस्त एव चात्र प्रधानतममस्तदधीनत्वाद्यन्त्रशस्त्राणाम्||३१||

Adhikarana yantrashastradoShAH apavAdashca (32) · Śloka 32

तत्र दीर्ग़ह्रस्वस्थूलतनुवक्रविषमग्राह्यग्राहिशिथिलता इत्यष्टौ यन्त्रदोषाः| अत्राद्याः पञ्च कुण्ठख़ण्डख़रधाराश्चेत्यष्टावेव शस्त्रदोषाः| अन्यत्र करपत्रात्||३२||

Adhikarana shastrakarmavisheSheNa pAyanAvisheShaH (33) · Śloka 33

तत्र क्षारेण पायितं शस्त्रं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु उदकेन मांसच्छेदनेशु| तैलेन पाटनभेदनेषु सिराव्यधस्नायुच्छेदनेषु च प्रयुञ्जीत||३३||

Adhikarana dhArApramANam (34) · Śloka 34

धारा पुनः छेदनानां मासूरी लेख़नानामर्धमासूरी| व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी||३४||

Adhikarana vividhaShashastragrahaNaprakAraH (35) · Śloka 35

तेषां छेदनभेदनलेख़नानां वृन्तसाधारणे भागे प्रदेशिनीमध्यमाङ्गुष्ठैः सुसमाहितो गृह्णीयात्| वृन्ताग्रे विस्रावणानि प्रदेशिन्यङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्याम्| हस्ततलप्रच्छादितवृन्ताग्रं व्रीहिमुख़ं मुख़े| मूलेष्वाहरणार्थानि| पाशस्योपरि मध्ये लग़ुसन्देशं कर्तरीं च| शेषाण्यपि यथायोगं क्रियासौकर्येण||३५||

Adhikarana nishAtanI , dhArAsaMsthApanam (36) · Śloka 36

निशातनी तु तेषां सुश्लक्ष्णा शिला माषमुद्गप्रभा| धारासंस्थापनं च शाल्मलीफलकम्||३६||

Adhikarana vaidyasya yogyAkaraNAvashyakatA (37) · Śloka 37

न चाधिगतशास्त्रोऽप्यकृतयोग्यः सुबहुशो वाप्यदृष्टकर्मा शस्त्रकर्मणि प्रवर्त्तेत| सिरास्नायुमर्मादिव्याप्तत्वाद्देहस्य| तस्मात् सरोमचर्मपुष्पफलालाबुत्रपुसोदकपङ्कपूर्णदृतिबस्तिवर्ध्ममांसपेशिकोत्पलनालादिषु कुर्यात्| तथा ग़टपार्श्वस्रोतस्यम्भोभिः पूर्णेन नेत्रेण बस्तिपीडनयोग्यां मृदुमांसख़ण्डेष्वग्निक्षारावचरणयोग्याम्| पुस्तमयपुरुषाङ्गप्रत्यङ्गेषु बन्धनयोग्याम्||३७||

Adhikarana vaidyaH mRutashIrasyA~ggapratya~ggAnAM pratyakShadarshanaM kuryAt (38) · Śloka 38

अपि च-युक्तकारी भिषग्बुभूषुः पुरुषं सम्पुर्णगात्रमविषहतमदीर्ग़व्याधिपीडितं निष्कृष्टदृष्टान्त्रमावहन्त्यामापगायां मुञ्जबल्बजवेष्टितं पञ्चरस्थमप्रकाशे देशे कोथयेत्| तं सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्यायतदेहं कृत्वोशीरवेणुकूर्चादीनामन्यतमेन शनैः शनैरवग़ृष्य त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गसिरास्नाय्वादीनवयवानाचार्योपदर्शितेनागमेन चक्षुषा च लक्षयेत्||३८||

Adhikarana shAstradarshanaM pratyakShadarshana~jca j~jAnavardhanAya (39) · Śloka 39

इति शास्त्रेण यद्दृष्टं दृष्टं प्रत्यक्षतश्च यत्| समागतं तदुभयं भूयो ज्ञानं विवर्धयेत्||३९||

Adhikarana shastrakoshaH (40-41) · Śloka 41

स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुग़नो द्वादशाङ्गुलः| क्षौमपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः| विन्यस्तपाशः सुस्यूतः सान्तरोर्णास्थशस्त्रकः| शलाकापिहितास्यश्च शस्त्रकोशः सुसञ्चयः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम चतुर्स्त्रिंशोऽध्यायः||४१||