46. mūṣikālarkapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha mUShikAlarkapratiShedho nAma ShaTcatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મૂષિકલર્કપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માસુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mUShikabhedAH (2) · Śloka 2

લાલનશ્ચપલઃ પુત્રો હસિરશ્ચિકિરોઽજિનઃ| કષાયદન્તઃ કુલકઃ કોકિલઃ કપિલોઽસિતઃ| અરુણઃ શવલઃ શ્વેતઃ કપોતઃ પલિતોન્દુરુઃ| ચુચ્છુન્દરો રસાલાખ્યો દશાષ્ટૌ ચેતિ મૂષિકાઃ||૨||

Adhikarana mUShikaviShasaMkrAntihetavaH prabhAvashca (3) · Śloka 3

યસ્મિન્નઙ્ગે પતત્યેષાં શુક્લમઙ્ગૈઃ સ્પૃશન્તિ વા| યચ્છુક્લદિગ્ધૈસ્તત્રાસ્રે દૂષિતે પાણ્ડુતાં ગતે| ગ્રન્થયઃ શ્વયથુઃ કોઠો મણ્ડલાનિ ભ્રમોઽરુચિઃ| શીતજ્વરોઽતિરુક્સાદો વેપથુઃ પર્વભેદનમ્| રોમહર્ષઃ સ્રુતિર્મૂર્ચ્છા દીર્ઘકાલાનુબન્ધમ્| શ્લેષ્માનુવિદ્ધબહ્વાખુપોતકચ્છર્દનં સકૃત્||૩||

Adhikarana AkhuviShasya kRucchrasAdhyatA (4) · Śloka 4

વ્યવાય્યાખુવિષં કૃચ્છ્રં ભૂયો ભૂયશ્ચ કુપ્યતિ||૪||

Adhikarana asAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5

મૂર્ચ્છાઙ્ગશોફવૈવર્ણ્યક્લેદશબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ| શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્ચ્છર્દિશ્ચાસાધ્યલક્ષણમ્||૫||

Adhikarana varjanIyalakShaNam (6) · Śloka 6

શૂનબસ્તિં વિવર્ણૌષ્ઠમાખ્વાભૈર્ગ્રન્થિભિશ્ચિતમ્| ચુચ્છુન્દુરુસગન્ધં ચ વર્જયેદાખુદૂષિતમ્||૬||

Adhikarana alarkalakShaNam (7) · Śloka 7

શુનઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ સંજ્ઞાં સંજ્ઞાવહાશ્રિતાઃ| મુષ્ણન્તઃ કુર્વતે ક્ષોભં ધાતૂનામતિદારુણમ્| લાલાવનન્ધબધિરઃ સર્વતઃ સોઽભિધાવતિ| સ્રસ્તપુચ્છહનુસ્કન્ધઃ શિરો દુઃખી નતાનનઃ||૭||

Adhikarana alarkadaMshalakShaNam (8) · Śloka 8

દંશસ્તેન વિદષ્ટસ્ય સુપ્તઃ કૃષ્ણં ક્ષરત્યસૃક્| હૃચ્છિરોરુગ્જ્વરસ્તમ્ભતૃષ્ણામૂર્ચ્છોદ્ભવોઽનુ ચ||૮||

Adhikarana prasa~ggataH sRugAlAdidaMshalakShaNam (9) · Śloka 9

અનેનાન્યેઽપિ બોદ્ધ્વ્યા વ્યાલા દંષ્ટ્રાપ્રહારિણઃ| સૃગાલાશ્વતરાશ્વર્ક્ષદ્વીપિવ્યાઘ્રવૃકાદયઃ||૯||

Adhikarana sAmAnyaM saviShanirviShalakShaNam (10) · Śloka 10

કણ્ડૂનિસ્તોદવૈવર્ણ્યસુપ્તિક્લેદજ્વરભ્રમાઃ| વિદાહરાગરુક્પાકશોફગ્રન્થિવિકુઞ્ચનમ્| દંશાવદરણં સ્ફોટાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ| સર્વત્ર સવિષે લિઙ્ગં વિપરીતં તુ નિર્વિષે||૧૦||

Adhikarana sAmAnyamasAdhyalakShaNam (11) · Śloka 11

દષ્ટો યેન તુ તચ્ચેષ્ટરુતં કુર્વન્ વિનશ્યતિ| પશ્યંસ્તમેવ ચાકસ્માદાદર્શસલિલાદિષુ||૧૧||

Adhikarana jalasantrAsalakShaNam (12) · Śloka 12

જલદર્શનસંસ્પર્શશબ્દેભ્યો યશ્ચ સન્ત્રસેત્| અદષ્ટમપિ તં જહ્યાજ્જલસન્ત્રાસરોગિણમ્||૧૨||

Adhikarana mUShakaviShacikitsA daShTamAtre dAhaH (13) · Śloka 13

આખુના દષ્ટમાત્રસ્ય દંશં કાણ્ડેન દાહયેત્| દર્પણેનાથવા તીવ્રરુજા સ્યાત્કર્ણિકાન્યથા||૧૩||

Adhikarana dAhAnantarIyakRutyam (14) · Śloka 14

દગ્ધં વિસ્રાવયેદ્દંશં પ્રચ્છિતં ચ પ્રલેપયેત્| શિરીષરજની વક્રકુઙ્કુમામૃતવલ્લિભિઃ||૧૪||

Adhikarana agAradhUmAdilepaH (15) · Śloka 15

અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠારજનીલવણોત્તમૈઃ| લેપો જયત્યાખુવિષં કર્ણિકાયાશ્ચ પાતનઃ||૧૫||

Adhikarana lepAnantarIyaM kRutyam (16) · Śloka 16

તતોઽમ્લૈઃ ક્ષાલયિત્વા તુ તોયૈરનુ ચ લેપયેત્| પાલિન્દી શ્વેતકટભી બિલ્વમૂલગુડૂચિભિઃ| અન્યૈશ્ચ વિષશોફઘ્નૈઃ સિરાં વા મોક્ષયેદ્ દ્રુતમ્||૧૬||

Adhikarana vamanam (17) · Śloka 17

છર્દનં જાલિનીક્વાથૈઃ શુકાખ્યાઙ્કોલયોરપિ| કોશવત્યાઃ શુકાખ્યાયાઃ ફલં જીમૂતકસ્ય ચ| મદનસ્ય ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય દધ્ના પીત્વા વિષં વમેત્| વચામદનજીમૂતકુષ્ઠં વા મૂત્રપેષિતમ્| પૂર્વકલ્પેન પાતવ્યં સર્વોન્દુરુવિષાપહમ્| નિષ્પાવાઃ કદલીમૂલં બન્ધુજીવફલાનિ ચ| સુવર્ચલારામઠકં સ્વર્જિકાતિવિષાદ્વયમ્| શ્યામાદ્રિકર્ણિકામૂલમર્ધર્ચૈર્વમનત્રયમ્||૧૭||

Adhikarana vAntasya shUlAdau cikitsA (18) · Śloka 18

વાન્તસ્ય શુદ્ધે હૃદયે શૂલં હિધ્મારુચિર્વમિઃ| ઉષ્ણોદ્ગારાનુબન્ધો વા સ્યાચ્ચેત્તત્રૈતદૌષધમ્| જીરકં ત્ર્યૂષણં કુષ્ઠં તુઙ્ગાખ્યં નાગકેસરમ્| રજન્યૌ સૈન્ધવં સેવ્યં યષ્ટીમધુસુવર્ચલામ્| મધુરં ચ ગણં પિષ્ટ્વા બીજપુરકપિત્થયોઃ| રસેન ષાડવં કુર્યાન્મધુમત્સ્યણ્ડિકાન્વિતમ્| ગન્ધવર્ણરસોપેતઃ સ પીતો વિષદોષજિત્| દ્વિપિપ્પલીદ્વયંશુમતિ ક્વાથે પેયા ચ તદ્ગુણા||૧૮||

Adhikarana kAyashirovirekaH (19) · Śloka 19

વિરેચને ત્રિવૃન્નીલી ત્રિફલા કલ્ક ઇષ્યતે| શિરોવિરેચને સારઃ શિરીષસ્ય ફલાનિ ચ||૧૯||

Adhikarana a~jjanam (20) · Śloka 20

અઞ્જને ગોમયરસો વ્યોષસૂક્ષ્મરજોઽન્વિતઃ| કપિત્થગોમયરસો મધુમાનવલેહને||૨૦||

Adhikarana siddhaghRutam (21) · Śloka 21

તણ્ડુલીયકમૂલેન સિદ્ધં પાને હિતં ઘૃતમ્| દ્વિનિશા કટભી રક્તા યષ્ટ્યાહ્વૈર્વામૃતાન્વિતૈઃ| આસ્ફોતમૂલસિદ્ધં વા પ~ચ્ચકાપિત્થમેવ વા||૨૧||

Adhikarana viriktasya shUlAdau cikitsA (22) · Śloka 22

અધોભાગે વિશુદ્ધસ્ય શૂલં નાભ્યાં ભવેદ્યદિ| પુરીષં વ વિબધ્યેત ગુદે સ્યાદ્વા વિકર્તિક| તત્ર પેયાં પિબેચ્છીતાં શર્કરામધુસંયુતામ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલશારિવાકટુકાહ્વયૈઃ| શૃતૈઃ સિદ્ધાં સહબલાસમઙ્ગાવિશ્વભેષજૈઃ||૨૨||

Adhikarana dvau prAshau (23) · Śloka 23

નલદધ્યામકવ્યોષલોધ્રચિત્રકદીપ્યકમ્| કુતલક્ષારતોયેન પિષ્ટં માક્ષિકસર્પિષા| દધ્ના વા પ્રાશયેત્ક્ષૌદ્રમ્ યવક્ષારપયોદધિ| ફાણિતં તૈલમાજ્યં વિષઘ્નં પીતમેકતઃ||૨૩||

Adhikarana sinduvArAdikvAthaH (24) · Śloka 24

સિન્દુવારં નતં શિગ્રુ બિલ્વમૂલં પુનર્નવમ્| વચાશ્વદંષ્ટ્રા જીમૂતમેશાં ક્વાથં સમાક્ષિકમ્| પિબેચ્છાલ્યોદનં દધ્ના ભુઞ્જાનો મૂષિકાર્દિતઃ||૨૪||

Adhikarana pAnalepanayoryogau (25) · Śloka 25

તક્રેણ શરપુઙ્ખાયાઃ બીજં સઞ્ચૂર્ણ્ય વા પિબેત્| અઙ્કોલમૂલકલ્કો વ બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ| પાનલેપનયોર્યુક્તઃ સર્વોન્દુરુવિષાપહઃ||૨૫||

Adhikarana payasyApayaH (26) · Śloka 26

પયઃ પયસ્યયા યુક્તં સિતયા મધુકેન ચ||૨૬||

Adhikarana jvare kirAtatiktAdikam (27) · Śloka 27

કિરાતતિક્તમમૃતાં સમઙ્ગાં કકુભત્વચમ્| બાણં પલાશં કાશ્મર્યં પયસ્યાં તણ્ડુલીયકમ્| આખુવિન્નાં મહાનિમ્બં સપ્તપર્ણં મધૂલિકામ્| કપિત્થં રાજવૃક્ષં વા પિબેદન્યતમં જ્વરી||૨૭||

Adhikarana karNikApAtanam (28) · Śloka 28

સ્થિરાં મન્દરુજાં પ્રચ્છેત્ કર્ણિકાં પાતયેત વા| શ્યામા લાઙ્ગલિકા દન્તી કિણિહી ગિરિકર્ણિકા| આખુવૃક્ષો મહાવૃક્ષસ્ત્રિવૃદઞ્જનકી સ્નુહી| કર્ણિકાપાતનં કલ્કમેકૈકં તિલકલ્કવત્||૨૮||

Adhikarana vraNaropaNam (29) · Śloka 29

ક્ષીરિપ્રવાલમઞ્જિષ્ઠા બલાદાર્વી હયાહ્વયાઃ| રોપણ્યઃ કલ્કિતાસ્તૈલં ઘૃતં વ સાધિતં તથા| દ્વિનિશા તિલયષ્ટ્યાહ્વતગરોશીરપદ્મકૈઃ||૨૯||

Adhikarana sAmAnyakriyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

સામાન્યેનેતિ નિર્દિષ્ટા ક્રિયાખૂનાં વિશેષતઃ||૩૦||

Adhikarana bhedAnusAralakShaNaM cikitsA ca lAlane (31) · Śloka 31

લાલનેન વમિર્મૂર્ચ્છા લાલાસ્રાવશ્ચ જાયતે| લિહ્યાત્સમાક્ષિકં તત્ર ચૂર્ણિતં તણ્ડુલીયકમ્||૩૧||

Adhikarana capale (32) · Śloka 32

ચપલેન વર્મિર્મૂર્ચ્છા તૃડ્વા તત્રાવલેહયેત્| સદારુમુસ્તાં ત્રિફલાં.......................||૩૨||

Adhikarana putrake (33) · Śloka 33

.............................પુત્રકેણ તુ પાણ્ડુતા| સાદોઽઙ્ગે સર્વશ્ચાખુસદૃશગ્રન્થિસમ્ભવઃ| શિરીષબીજં કુષ્ઠં ચ મધુના તત્ર લેહયેત્||૩૩||

Adhikarana hasire (34) · Śloka 34

હસિરેણાન્નવિદ્વેષો જૃમ્ભણમ્ રોમહર્શણમ્| આરગ્વધાદિનિર્યુહં સુવાન્તં તત્ર પાયયેત્||૩૪||

Adhikarana cikire (35) · Śloka 35

ચિકિરેણ શિરોદુઃખં શોફો હિધ્મા વમિર્ભ્રમઃ વાન્તોઽત્ર જાલિનીક્વાથૈઃ સારમઙ્કોલજં પિબેત્||૩૫||

Adhikarana ajine (36) · Śloka 36

અજિનેનાઙ્ગકૃષ્ણત્વં મૂર્ચ્છ છર્દિશ્ચ હૃદ્ગ્રહઃ| મધુના તત્ર મઞ્જિષ્ઠાં લિહ્યાત્સ્નુક્ક્ષીરકલ્કિતામ્||૩૬||

Adhikarana kaShAyadante (37) · Śloka 37

નિદ્રા કષાયદન્તેન હૃચ્છોષઃ કૃશતાતિ ચ| શિરીષસારત્વગ્બીજં તત્ર ક્ષૌદ્રેણ લેહયેત્||૩૭||

Adhikarana kulake (38) · Śloka 38

કુલકેન રુજાસ્રાવૌ રાજયો દંશમણ્ડલે| સદિન્દુવારકૌ તત્ર સહૌ લિહ્યાન્મધુપ્લુતૌ||૩૮||

Adhikarana kokile (39) · Śloka 39

ગ્રન્થયઃ કોકિલેનોગ્રા જ્વરો દાહશ્ચ દારુણઃ| નીલીપુનર્નવાક્વાથે સિદ્ધં તત્ર પિબેદ્ ઘૃતમ્||૩૯||

Adhikarana kapile (40) · Śloka 40

કપિલેન વ્રણે કોથે જ્વરો ગ્રન્થિર્ભ્રમઃ સતૃટ્| લેહયેન્મધુના શ્વેતાં શ્વેતાં ચાત્ર પુનર્નવામ્||૪૦||

Adhikarana kRuShNe (41) · Śloka 41

રક્તં કૃષ્ણેન વમતિ વિશેષાદ્ દુર્દિને પિબેત્| તત્ર કિંશુકભસ્મામ્બુ શિરીષફલવાલકમ્||૪૧||

Adhikarana aruNAdiShu pa~jcasu (42) · Śloka 42

અરુણાદ્યાઃ પૃથગ્દોષસન્નિપાતાસ્રસમ્ભવાન્| જનયન્તિ ક્રમાદ્રાગાન્ સર્વે ચ ગ્રન્થિકર્ણિકાઃ| કરઞ્જારગ્વધવ્યોષબૃહત્યંશુમતીદ્વયાત્| ક્વાથે દધિપયઃસર્પિઃ પૃથક્પ્રસ્થોન્મિતં પચેત્| કપિત્થદાડિમવરીવિશાલાત્રિસુગન્ધિકાઃ| ત્રિવૃતામૃત્તિકાવક્રગુડૂચીશ્ચાત્ર કલ્કિતાઃ| ક્ષિપેત્તદરુણાદીનાં પઞ્ચાનાં વિષનાશનમ્| કાકાદની કાકામાચી સ્વરસેન્સ્ શૃતં ઘૃતમ્||૪૨||

Adhikarana cacchundure (43) · Śloka 43

ક્લમશ્રુચ્છુન્દરેણોગ્રો ગ્રીવાસ્તમ્ભો વિષચિકા| યવનાલર્ષભક્ષારમ્ બૃહત્યૌ વાઽત્ર પાયયેત્||૪૩||

Adhikarana rasAle (44) · Śloka 44

ગ્રીવાસ્તમ્ભો રસાલેન વેદના દંશમણ્ડલે| લિહ્યાન્મહાગદં તત્ર ઘૃતમાક્ષિકસંયુતમ્||૪૪||

Adhikarana sasheShaviShalakShaNaM cikitsa ca (45) · Śloka 45

સશેષં મૂષિકવિષં પ્રકુપ્યત્યભ્રદર્શને| યથાયથં વા કાલેષુ દોષાણાં વૃદ્ધિહેતુષુ| તત્ર સર્વે યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુરુપક્રમાઃ| યથાસ્વં યે ચ નિર્દિષ્ટાસ્તથા દૂષીવિષાપહાઃ||૪૫||

Adhikarana alarkaviShacikitsA (46) · Śloka 46

દંશન્ત્વલર્કદષ્ટસ્ય દગ્ધમુષ્ણેન સર્પિષા| પ્રદિહ્યાદગદૈસ્તૈસ્તૈઃ પુરાણં ચ ઘૃતં પિબેત્||૪૬||

Adhikarana tilAdikalkaH (47) · Śloka 47

તિલગુગ્ગુલુદૂર્વાણાં દાડિમસ્ય ગુડસ્ય ચ| કલ્કો મુહુર્મુહુર્લેપઃ શ્વદંશવિષજિત્પરમ્||૪૭||

Adhikarana daMshabandhanam (48) · Śloka 48

નલમૂલં જલે પિષ્ટં પાનલેપનયોર્હિતમ્| માતુલુઙ્ગચ્છદૈર્દંશં બધ્નીયાદ્દન્તચર્વિતૈઃ||૪૮||

Adhikarana virecanam (49) · Śloka 49

અર્કક્ષીરયુતં ચાસ્ય યોજ્યમાશુ વિરેચનમ્||૪૯||

Adhikarana shvetapunarnavAdiyogaH (50) · Śloka 50

પિબેત્ પુનર્નવાં શ્વેતાં ધુર્ધૂરકફલાન્વિતમ્||૫૦||

Adhikarana dhattUraPalayogAH (51) · Śloka 51

ફલં ધુર્ધૂરકાન્મૂલં કાકોદુમ્બરિકોદ્ભવમ્| શીધુના શ્વવિષં હન્તિ પીતં વા તણ્ડુલામ્બુના||૫૧||

Adhikarana palalAdiyogaH (52) · Śloka 52

એકધ્યં પલલં તૈલં રૂપિકાયાઃ પયો ગુડઃ| ભિનત્તિ વિષમલર્કં ઘનવૃન્દમિવાનિલઃ||૫૨||

Adhikarana lashunAdiyogaH (53) · Śloka 53

લશુનોષણવૈદેહી વરા ગોપિત્તકલ્કિતાઃ| પાનનસ્યાઞ્જનાલેપૈઃ શ્વદષ્ટસ્યૌષધં પરમ્||૫૩||

Adhikarana jalavetasapatrAdikvAthaH (54) · Śloka 54

જલવેતસપત્રત્વઙ્મૂલં ક્ષુણ્ણં પચેજ્જલે| સક્વાથઃ શીતલઃ પીતઃ પરં શ્વવિષભેષજમ્| તત્સિદ્ધં ચ ઘ્રુતં પાનનસ્યાભ્યઞ્જનલેપનમ્| જલત્રાસે સમસ્તે ચ વિષે તદ્ગરુડોપમમ્||૫૪||

Adhikarana yavamAShAdi ghRutam (55) · Śloka 55

યવમાષકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય ચામ્ભસિ| ક્ષીરદ્વિગુણિતે સર્પિઃ સાધ્યેચ્છ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ| અશ્વગન્ધાસહાકુષ્ઠબૃહતીરજનીદ્વયૈઃ| વિદારીનતકટ્વઙ્ગપયસ્યાસિન્દુવારકૈઃ| સર્પગન્ધાનખાભીરુશર્કરારક્તચન્દનૈઃ| શ્વદંષ્ટ્રોપદ્રવાન્ સર્વાન્ પાનાભ્યઙ્ગૈર્ન્નિહન્તિ તત્||૫૫||

Adhikarana hRudvidAhAdau kramaH (56) · Śloka 56

હૃદ્વિદાહે પ્રસેકે ચ વિરેકવમને ભૃશમ્| વિષદોષહરે યોજ્યે શુદ્ધે સંસર્જનક્રમઃ||૫૬||

Adhikarana saMshodhanaM tIkShNameva deyam (57) · Śloka 57

દદ્યાત્ સંશોધનં તીક્ષ્ણમવશ્યં વિષનાશનમ્| અશુદ્ધસ્ય નિરૂઢેઽપિ વ્રણે કુપ્યતિ તદ્વિષમ્||૫૭||

Adhikarana snapanam (58) · Śloka 58

સરત્નબીજૌષધિભિઃ કુમ્ભૈઃ શીતામ્બુપૂરિતૈઃ| અષ્તોત્તરશતં વારાન્ સિદ્ધમન્ત્રાભિમિન્ત્રિતૈઃ| અષ્ટોત્તરશતોન્માનૈઃ પુષ્પમાલાવગુણ્ઠિતૈઃ| ગોચર્મમાત્રકે લિપ્તે જ્વલિતાગ્નૌ કુશાસ્તૃતે| સ્થણ્ડિલે સરિતસ્તીરે સ્નાનં વાસ્ય ચતુષ્પથે||૫૮||

Adhikarana alarkaviShe mantraH (59) · Śloka 59

અલર્કાધિપતે યક્ષ સારમેયગણાધિપ| અલર્કજુષ્ટમેતં મે નિર્વિષં કુરુ માચિરાત્| સ્વાહેતિ મન્ત્રોઽલર્કાર્ત્તે સર્વકર્મસુ શસ્યતે||૫૯||

Adhikarana nakhadantakShatam (60) · Śloka 60

ચતુષ્પાદ્ભિર્દ્વિપાર્દ્ભિર્વા નખદન્તપરિક્ષતમ્| શૂયતે પચ્યતે રાગજ્વરસ્ત્રાવરુજાન્વિતમ્||૬૦||

Adhikarana nakhadantaviShe yogaH (61-46) · Śloka 46

સોમવલ્કોઽશ્વકર્ણશ્ચ ગોજિહ્વા હંસપાદિકા| રજન્યૌ ગૈરિકં લેપો નખદન્તવિષાપહઃ||૬૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે મૂષિકાલર્ક પ્રતિષેધો નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૬||