Adhikarana atha vartmarogapratiShedho nAma dvAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vartmarōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCronmIle auShadham (2) · Śloka 2
kr̥cchrabōdhē purāṇaṁ ghr̥taṁ drākṣākalkakvāthasiddhaṁ śarka rāvacūrṇitaṁ rātrau pāyayēt| snigdhāṁśca nasyadhūmāñjanatarpa ṇapuṭapākān prayōjayēt vātaharadravyakalpitāṁśca vastīn kṣīrasvinnairēraṇḍapallavaiḥ svēdaṁ ca vartmanām||2||
कृच्छ्रबोधे पुराणं घृतं द्राक्षाकल्कक्वाथसिद्धं शर्क रावचूर्णितं रात्रौ पाययेत्| स्निग्धांश्च नस्यधूमाञ्जनतर्प णपुटपाकान् प्रयोजयेत् वातहरद्रव्यकल्पितांश्च वस्तीन् क्षीरस्विन्नैरेरण्डपल्लवैः स्वेदं च वर्त्मनाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCronmIle dAhakarma (3) · Śloka 3
ēvamaśāntau mudgamātrāntaraiḥ padairagninā tvagdāhaṁ bindu bhirācarēt||3||
एवमशान्तौ मुद्गमात्रान्तरैः पदैरग्निना त्वग्दाहं बिन्दु भिराचरेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kumBIkAcikitsA (4) · Śloka 4
kumbhīkāpiṭakāsu vartma likhitvā saindhavēnānuprati sārya paṭōlāmalakamadhukakvāthēna sēcayēd ghr̥tēna ca||4||
कुम्भीकापिटकासु वर्त्म लिखित्वा सैन्धवेनानुप्रति सार्य पटोलामलकमधुकक्वाथेन सेचयेद् घृतेन च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktokliShTayoshcikitsA (5) · Śloka 5
pittaraktōtkliṣṭayōrmadhurauṣadhasiddhēna sarpiṣā snigdhasya sirāṁ vidhyēt| virēcayēccainaṁ trivr̥tkvāthavatā triphalā kalkēna| triphalākvāthayuktēna vā brāhmīcūrṇēna| canda nōśīramadhukamr̥dvīkāpunarnavabr̥hatīmalasiddhaṁ tailaṁ nāvayēt| likhitē ca vartmani srutaraktē yaṣṭyāhvaniryūhēṇa prakṣālanam| candanaśr̥taṁ payaḥ pariṣēkaḥ| śītasnigdhāśca śirōvaktralēpaḥ||5||
पित्तरक्तोत्क्लिष्टयोर्मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा स्निग्धस्य सिरां विध्येत्| विरेचयेच्चैनं त्रिवृत्क्वाथवता त्रिफला कल्केन| त्रिफलाक्वाथयुक्तेन वा ब्राह्मीचूर्णेन| चन्द नोशीरमधुकमृद्वीकापुनर्नवबृहतीमलसिद्धं तैलं नावयेत्| लिखिते च वर्त्मनि स्रुतरक्ते यष्ट्याह्वनिर्यूहेण प्रक्षालनम्| चन्दनशृतं पयः परिषेकः| शीतस्निग्धाश्च शिरोवक्त्रलेपः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmashAtacikitsA (6) · Śloka 6
pakṣmaśātē rōmakūpān sūcyagrēṇa kuṭṭayōjjalaukōbhirvā grāhayēt| payasēkṣurasēna vā vamanam| svāduśītaskandha sādhitaṁ sarpirnāvanam| kākajaṅghāṁ rōhitamatsyamāṁsaṁ ca kākaśōṇitabhavitamantardhūmaṁ dagdhaṁ cūrṇāñjanaṁ kuryāt| sañcūrṇya puṣpakāsīsaṁ bhāvayēt surasārasaiḥ| tāmrē daśāhaṁ paramaṁ pakṣmaśātē tadañjanam||6||
पक्ष्मशाते रोमकूपान् सूच्यग्रेण कुट्टयोज्जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्| पयसेक्षुरसेन वा वमनम्| स्वादुशीतस्कन्ध साधितं सर्पिर्नावनम्| काकजङ्घां रोहितमत्स्यमांसं च काकशोणितभवितमन्तर्धूमं दग्धं चूर्णाञ्जनं कुर्यात्| सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत् सुरसारसैः| ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pothakIcikitsA (7) · Śloka 7
pōthakīrvilikhya śuṇṭhīsaindhavamāgadhikācūrṇaiḥ pratisārya prakṣālya cōṣṇāmbhasā khadirasārāḍhakīśigrupatraka ṣāyēṇa sēcayēt| tataścāmrajambūpravālakvāthēnā'ścyōtanam| triphalākhadirasārōdakēna vā madhusaṁyuktēna| viḍa ṅgalākṣādārvītvaggairikālamanōhvācūrṇaḥ kṣaudrānvitō'ñjanam||7||
पोथकीर्विलिख्य शुण्ठीसैन्धवमागधिकाचूर्णैः प्रतिसार्य प्रक्षाल्य चोष्णाम्भसा खदिरसाराढकीशिग्रुपत्रक षायेण सेचयेत्| ततश्चाम्रजम्बूप्रवालक्वाथेनाऽश्च्योतनम्| त्रिफलाखदिरसारोदकेन वा मधुसंयुक्तेन| विड ङ्गलाक्षादार्वीत्वग्गैरिकालमनोह्वाचूर्णः क्षौद्रान्वितोऽञ्जनम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pothakIcikitsAvisheShaH (8) · Śloka 8
ēvamapyanupaśamē jalaukasō yōjayēt| punaḥ punarvā lēkhayēt| pariṣēkañca triphalāmadhukadviharidrākaṣāyēṇa madhuyuktēna kuryāt| mustaśarkarākapitthapatrāmbunā vā||8||
एवमप्यनुपशमे जलौकसो योजयेत्| पुनः पुनर्वा लेखयेत्| परिषेकञ्च त्रिफलामधुकद्विहरिद्राकषायेण मधुयुक्तेन कुर्यात्| मुस्तशर्कराकपित्थपत्राम्बुना वा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPotkliShTavartmacikitsA (9) · Śloka 9
kaphōtkliṣṭaṁ vartma likhitvā saindhavakāsīsapippalīma naśśilārasāñjanacūrṇairmadhumadbhiḥ pratisārayēt| kaphaghnāni ca vamanadhūmanāvanāñjanānyāhāravidhiśca vartmōpaklēdē kāsīsalavaṇasumanōmukularasāñjanairvarttirañjanam||9||
कफोत्क्लिष्टं वर्त्म लिखित्वा सैन्धवकासीसपिप्पलीम नश्शिलारसाञ्जनचूर्णैर्मधुमद्भिः प्रतिसारयेत्| कफघ्नानि च वमनधूमनावनाञ्जनान्याहारविधिश्च वर्त्मोपक्लेदे कासीसलवणसुमनोमुकुलरसाञ्जनैर्वर्त्तिरञ्जनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lagaNacikitsA (10) · Śloka 10
lagaṇaṁ kaphōtkliṣṭavat sādhayēt| aśāmyatyagninā dāhō vamanaṁ virēcanaṁ ca| pippalīmadhukanimbajyōtiṣmatīdēva dāruviḍaṅgapriyaṅgutriphalākuṣṭhaśatāhvāsaindhavaiḥ siddhaṁ tailaṁ nāvayēt| tīkṣṇāvapīḍāñjanakavalāṁśca vidadhyāduṣṇō pacāraṁ ca||10||
लगणं कफोत्क्लिष्टवत् साधयेत्| अशाम्यत्यग्निना दाहो वमनं विरेचनं च| पिप्पलीमधुकनिम्बज्योतिष्मतीदेव दारुविडङ्गप्रियङ्गुत्रिफलाकुष्ठशताह्वासैन्धवैः सिद्धं तैलं नावयेत्| तीक्ष्णावपीडाञ्जनकवलांश्च विदध्यादुष्णो पचारं च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana utsa~gginIcikitsA a~jjananAmikAcikitsA ca (11) · Śloka 2
utsaṅgapiṭakāmañjananāmikāṁ ca bhitvā niṣpīḍya cō llikhitāṁ tagarailāsaindhavanōpālīcūrṇēna sakṣaudrēṇa pratisā rayēt| haridrāmadhukapaṭōlalōdhraḥ samākṣikaḥ pariṣēkaḥ||2||
उत्सङ्गपिटकामञ्जननामिकां च भित्वा निष्पीड्य चो ल्लिखितां तगरैलासैन्धवनोपालीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसा रयेत्| हरिद्रामधुकपटोललोध्रः समाक्षिकः परिषेकः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bisavartmAdiShu cikitsA (12) · Śloka 12
bisavartmādiṣu bahalavartmāntēṣu saindhavaṁ pratisāraṇam| bisaśliṣṭavartmanōstathānupaśamē'gninā kṣārēṇa vā dahanam||12||
बिसवर्त्मादिषु बहलवर्त्मान्तेषु सैन्धवं प्रतिसारणम्| बिसश्लिष्टवर्त्मनोस्तथानुपशमेऽग्निना क्षारेण वा दहनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukUNakacikitsA (13) · Śloka 13
kukūṇakē nimbapatratriphalākhadiramūlakalkavipakvaṁ sarpirdhātrī pāyayitvā saindhavasarṣapōpakulyāyaṣṭyāhvava tōṣṇōmbhasā vāmayēt| pippalīdrākṣābhāyāniryūhēṇa virēcayēt| stanau cāsyā māgadhikāmustādvirajanīkalkē nālipyōdvartayēt| dhūpayēcca saghr̥taiḥ siddhārthakaiḥ| pāyayēccaināṁ paṭōlamustamr̥dvīkāguḍūcītriphalākaṣāyam| bālasya vartmanī likhitvā madhusaindhavarasāñjanaiḥ prati sāryāmalakyaśmantakajambūpallavakvāthēna prakṣālayēt| jalaukōbhirvā grāhayēt| vēdanāyāṁ tu kuṣṭhaguḍūcīkalkō dakēna saguḍakṣaudrēṇa pariṣēkō mūrdhānaṁ cāsya kaṭutailē nābhyajya pāṭhākalkēna pralipyārjunabilvanirguṇḍīmārka vatakkārīsairyakakārpāsīmālatīpatraniryūhēṇa sēcayēt| maricaviḍaṅgaharidrākalkasiddhaṁ tailaṁ pratimarśaḥ| mūrvātāmrarajasī stanyapiṣṭē piṇḍāñjanam| śaṅkhamanaśśilā saindhavarasāñanakṣaudrairvā rasakriyā| lōhaśivāṭikāmr̥daḥ kapālē'nēkaśaḥ prataptāḥ stanyēna nirvāpitāḥ ślakṣṇacūrṇamañjanam| lākṣāvēllamanaḥśilālagairikadārvītvagbhirvā| punaḥ punaśca dhātrīṁ vamanavirēcanairupapādayēt||13||
कुकूणके निम्बपत्रत्रिफलाखदिरमूलकल्कविपक्वं सर्पिर्धात्री पाययित्वा सैन्धवसर्षपोपकुल्यायष्ट्याह्वव तोष्णोम्भसा वामयेत्| पिप्पलीद्राक्षाभायानिर्यूहेण विरेचयेत्| स्तनौ चास्या मागधिकामुस्ताद्विरजनीकल्के नालिप्योद्वर्तयेत्| धूपयेच्च सघृतैः सिद्धार्थकैः| पाययेच्चैनां पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलाकषायम्| बालस्य वर्त्मनी लिखित्वा मधुसैन्धवरसाञ्जनैः प्रति सार्यामलक्यश्मन्तकजम्बूपल्लवक्वाथेन प्रक्षालयेत्| जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्| वेदनायां तु कुष्ठगुडूचीकल्को दकेन सगुडक्षौद्रेण परिषेको मूर्धानं चास्य कटुतैले नाभ्यज्य पाठाकल्केन प्रलिप्यार्जुनबिल्वनिर्गुण्डीमार्क वतक्कारीसैर्यककार्पासीमालतीपत्रनिर्यूहेण सेचयेत्| मरिचविडङ्गहरिद्राकल्कसिद्धं तैलं प्रतिमर्शः| मूर्वाताम्ररजसी स्तन्यपिष्टे पिण्डाञ्जनम्| शङ्खमनश्शिला सैन्धवरसाञनक्षौद्रैर्वा रसक्रिया| लोहशिवाटिकामृदः कपालेऽनेकशः प्रतप्ताः स्तन्येन निर्वापिताः श्लक्ष्णचूर्णमञ्जनम्| लाक्षावेल्लमनःशिलालगैरिकदार्वीत्वग्भिर्वा| पुनः पुनश्च धात्रीं वमनविरेचनैरुपपादयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShmoparodhacikitsA (14) · Śloka 14
pakṣmōparōdhē samupacitaṁ vartma lēkhanēnōtkliṣṭaṁ raktaṁ visrāvaṇēna saśōphaṁ śirōvirēkakavalavamanairyāpayēt| pravr̥ddhēṣu tu rōmasu viśuddhadēhasya sahiṣṇōrbhruvō'dhastād dvau bhāgau pakṣmāntādbhāgamēkaṁ samutsr̥jya yavamātraṁ tadākr̥ti tiryak chēdayēdāRdravāsasā ca raktaṁ gr̥hṇīyāt| tatastanubhūtē raktē kṣaumasūtrēṇa bālēna vā dhanurvakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīyēt| tatō'sya lalāṭē paṭṭaṁ baddhvā tansīvanasūtraṁ tatra sūcīpadairnātigāḍhaśla thamāsajjēt| śatadhautaghr̥tēna cāsya sakṣaudrēṇa kavalikāṁ dadyāt| na caitad badhnīyāt| vraṇavēdanāyāṁ vastrabaddhēna yaṣṭī madhukacūrṇēna saṁskr̥taṁ sarpiḥ pariṣēkō vaṭādikaṣāyāśca sakṣīrāḥ| pañcamē ṣaṣṭhē vāhani sthirībhūtēṣu śastrapadēṣu sīvanasūtramavalambakācchitvā'panayēt| vraṇaṁ ca svarṇa gairikarajasā'vacūrṇayēt| tīkṣṇanasyāñjanāni cāvacā rayēt| atyutkṣiptē tu sūtrē śvayathuḥ syāt| tatra mr̥duḥ svēdaḥ snaihikaṁ ca nasyam| nirbhujya vā vartmadōṣōpahatāṁ valī vilikhya tamburū vakrakuśābhayāvījānyatamakalkēna pratisārayēt| kṣārēṇa vā dahēttaptayā vā śalākayā| upapakṣmāṇi tu lākṣārasēna lakṣayitvā sandaṁśēnōddhr̥tya tanusūcyagrēṇāgnivarṇēna rōkūpān dahēt| tataśca pūrvavat pariṣēkō nāvanaṁ ca||14||
पक्ष्मोपरोधे समुपचितं वर्त्म लेखनेनोत्क्लिष्टं रक्तं विस्रावणेन सशोफं शिरोविरेककवलवमनैर्यापयेत्| प्रवृद्धेषु तु रोमसु विशुद्धदेहस्य सहिष्णोर्भ्रुवोऽधस्ताद् द्वौ भागौ पक्ष्मान्ताद्भागमेकं समुत्सृज्य यवमात्रं तदाकृति तिर्यक् छेदयेदाऱ्द्रवाससा च रक्तं गृह्णीयात्| ततस्तनुभूते रक्ते क्षौमसूत्रेण बालेन वा धनुर्वक्रया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः सीयेत्| ततोऽस्य ललाटे पट्टं बद्ध्वा तन्सीवनसूत्रं तत्र सूचीपदैर्नातिगाढश्ल थमासज्जेत्| शतधौतघृतेन चास्य सक्षौद्रेण कवलिकां दद्यात्| न चैतद् बध्नीयात्| व्रणवेदनायां वस्त्रबद्धेन यष्टी मधुकचूर्णेन संस्कृतं सर्पिः परिषेको वटादिकषायाश्च सक्षीराः| पञ्चमे षष्ठे वाहनि स्थिरीभूतेषु शस्त्रपदेषु सीवनसूत्रमवलम्बकाच्छित्वाऽपनयेत्| व्रणं च स्वर्ण गैरिकरजसाऽवचूर्णयेत्| तीक्ष्णनस्याञ्जनानि चावचा रयेत्| अत्युत्क्षिप्ते तु सूत्रे श्वयथुः स्यात्| तत्र मृदुः स्वेदः स्नैहिकं च नस्यम्| निर्भुज्य वा वर्त्मदोषोपहतां वली विलिख्य तम्बुरू वक्रकुशाभयावीजान्यतमकल्केन प्रतिसारयेत्| क्षारेण वा दहेत्तप्तया वा शलाकया| उपपक्ष्माणि तु लाक्षारसेन लक्षयित्वा सन्दंशेनोद्धृत्य तनुसूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोकूपान् दहेत्| ततश्च पूर्ववत् परिषेको नावनं च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alajyarbudayoshcikitsA (15) · Śloka 15
bāhyālajērbhinnalikhitasya kṣārēṇāgninā vā dāhō vraṇavaccōpacāraḥ| arbudasya ca svinnasyāmūlacchinnasya likhitapratisāritasya cēti| bhavanti cātra nivātē'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyōttānaśāyinaḥ| bahiḥ kōṣṇāmbutaptēna svēditaṁ vartma vāsasā| nirbhujya vastrāntaritaṁ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhr̥tam| na sraṁsatē calati vā vartmaivaṁ sarvatastataḥ| maṇḍalāgrēṇa tarttiryakkr̥tvā śastrapadāṅkitam| likhēttēnaiva patrairvā śākaśōphālikādijaiḥ| phēnēna tōyaśaśōrvā picunā pramr̥jannasr̥k| sthitē raktē sulikhitaṁ sakṣaudraiḥ pratisārayēt| yathāsvamuktairanu ca prakṣālyōṣṇēna vāriṇā| ghr̥tēna siktamabhyaktaṁ badhnīyānmadhusarpiṣā| ūrdhvādhaḥ karṇayōrdatvā piṇḍī ca yavasaktubhiḥ| tr̥tīyē'hani muktasya pariṣēkaṁ yathāyatham| kuryāccaturthē nasyādīn muñcēdēvāhni pañcamē||15||
बाह्यालजेर्भिन्नलिखितस्य क्षारेणाग्निना वा दाहो व्रणवच्चोपचारः| अर्बुदस्य च स्विन्नस्यामूलच्छिन्नस्य लिखितप्रतिसारितस्य चेति| भवन्ति चात्र निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः| बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा| निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्| न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः| मण्डलाग्रेण तर्त्तिर्यक्कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्| लिखेत्तेनैव पत्रैर्वा शाकशोफालिकादिजैः| फेनेन तोयशशोर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्| स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा| घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा| ऊर्ध्वाधः कर्णयोर्दत्वा पिण्डी च यवसक्तुभिः| तृतीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्| कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sulikhitavartmalakShaNam (16) · Śloka 16
samaṁ nakhanibhaṁ śōphakaṇḍūgharṣādyapīḍitam| vidyāt sulikhitaṁ vartma ...................||16||
समं नखनिभं शोफकण्डूघर्षाद्यपीडितम्| विद्यात् सुलिखितं वर्त्म ...................||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asamyaglikhite kriyA ati lekhane upacArAshca (17) · Śloka 17
.............................. likhēdbhūyō viparyayē| rukpakṣmavartmaśatanasraṁsanānyatilēkhanāt| snēhasvēdādikastasminniṣṭō vātaharaḥ kramaḥ| abhyajya navanītēna śvētalōdhraṁ pralēpayēt| ēraṇḍamūlakalkēna puṭapākaṁ pacēttataḥ| svitraṁ prakṣālitaṁ śuṣkaṁ cūrṇitaṁ pōṭṭalīkr̥tam| striyāḥ kṣīrē chagalyā vā mr̥ditaṁ nētrasēcanam| śālitaṇḍulakalkēna liptaṁ tadvat pariṣkr̥tam| kuryānnētrē'tilikhitē mr̥ditaṁ dadhimastunā| kēvalēnāpi vā sēkaṁ mastunā jāṅgalāśinaḥ||17||
.............................. लिखेद्भूयो विपर्यये| रुक्पक्ष्मवर्त्मशतनस्रंसनान्यतिलेखनात्| स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः| अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्| एरण्डमूलकल्केन पुटपाकं पचेत्ततः| स्वित्रं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोट्टलीकृतम्| स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्| शालितण्डुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्| कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना| केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BedanaM taduttarakarma ca (12) · Śloka 12
bhēdyāṁstu vrīhivaktrēṇa bibhidya kaṭhinōnnatān| niṣpīḍayēdanu vidhiḥ śēṣaḥ syāttatra pūrvavat||18|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vartmarōga pratiṣēdhō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||
भेद्यांस्तु व्रीहिवक्त्रेण बिभिद्य कठिनोन्नतान्| निष्पीडयेदनु विधिः शेषः स्यात्तत्र पूर्ववत्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग प्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon