Adhikarana atha vraNavibhaktiparij~jAnIyo nAmaikonatriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vraṇavibhaktiparijñānīyannāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो व्रणविभक्तिपरिज्ञानीयन्नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaniruktiH (2) · Śloka 2
yāvadāyurvr̥ṇītē vivr̥ṇōti vā śarīramiti vraṇaḥ||2||
यावदायुर्वृणीते विवृणोति वा शरीरमिति व्रणः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nijAgantuBedau (3) · Śloka 3
sa ca dvividhō nija āgantuśca| tatra nijō dōṣasamutthaḥ| āgantuḥ śastrānuśastrōpalalaguḍanakhadaśanaviṣāṇaviṣāruṣkarādinimittaḥ| sō'pi punarvātādibhiradhiṣṭhitō nijatāṁ labhatē||3||
स च द्विविधो निज आगन्तुश्च| तत्र निजो दोषसमुत्थः| आगन्तुः शस्त्रानुशस्त्रोपललगुडनखदशनविषाणविषारुष्करादिनिमित्तः| सोऽपि पुनर्वातादिभिरधिष्ठितो निजतां लभते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddhaduShTavraNau (4) · Śloka 4
punaśca dvēdhā vraṇō duṣṭaḥ śuddhaśca| tatra dōṣadūṣitō duṣṭaḥ||4||
पुनश्च द्वेधा व्रणो दुष्टः शुद्धश्च| तत्र दोषदूषितो दुष्टः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTavraNasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5
tasya sāmānyaliṅgamatisaṁvr̥tavivr̥tatvamatimr̥dukaṭhinatā'tyutsādāvasādāvatiśītōṣṇabhāvō'tiraktakr̥ṣṇapāṇḍutā pūtīmāṁsasirāsnāyupraticchannatvaṁ pūtīpūyāsrāvaḥ sōtsaṅgitā dāhapākakaṇḍūśvayathuvēdanāsaṁrambhapiṭakōpadravōpadrutatvaṁ dīrghakālānubandhaśca||5||
तस्य सामान्यलिङ्गमतिसंवृतविवृतत्वमतिमृदुकठिनताऽत्युत्सादावसादावतिशीतोष्णभावोऽतिरक्तकृष्णपाण्डुता पूतीमांससिरास्नायुप्रतिच्छन्नत्वं पूतीपूयास्रावः सोत्सङ्गिता दाहपाककण्डूश्वयथुवेदनासंरम्भपिटकोपद्रवोपद्रुतत्वं दीर्घकालानुबन्धश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTavraNaBedAH (6) · Śloka 6
viśēṣatastu pañcadaśadhā bhidyatē||6||
विशेषतस्तु पञ्चदशधा भिद्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaduShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 7
tatra śyāvō'ruṇaḥ kr̥ṣṇō bhasmāsthikapōtagalānyatamavarṇō vā dadhimastukṣārāmbumāṁsadhāvanapulākōdakanibhālpasrāvō rūkṣaścaṭacaṭāyamānaśīlō'kasmādvividhaśūlasphuraṇāyāmatōdabhēdasvāpabahulō nirmāṁsaśca vātāt||7||
तत्र श्यावोऽरुणः कृष्णो भस्मास्थिकपोतगलान्यतमवर्णो वा दधिमस्तुक्षाराम्बुमांसधावनपुलाकोदकनिभाल्पस्रावो रूक्षश्चटचटायमानशीलोऽकस्माद्विविधशूलस्फुरणायामतोदभेदस्वापबहुलो निर्मांसश्च वातात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaduShTavraNalakShaNam (8) · Śloka 8
kṣiprajaḥ pītanīlaharitakr̥ṣṇakapilapiṅgalō gōmūtrabhasmaśaṅkhakiṁśukōdakamārdvīkatailābhōṣṇabhūriklēdō dāhōṣājvararāgapākāvadaraṇadhūmāyanānvitaḥ kṣārōkṣitakṣatōpamavēdanaḥ piṭakājuṣṭaśca pittāt||8||
क्षिप्रजः पीतनीलहरितकृष्णकपिलपिङ्गलो गोमूत्रभस्मशङ्खकिंशुकोदकमार्द्वीकतैलाभोष्णभूरिक्लेदो दाहोषाज्वररागपाकावदरणधूमायनान्वितः क्षारोक्षितक्षतोपमवेदनः पिटकाजुष्टश्च पित्तात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaduShTavraNalakShaNam (9) · Śloka 9
snigdhaḥ sthūlauṣṭhaḥ pāṇḍuścaṇḍakaṇḍūrnavanītavasāmajjapiṣṭatilanārikēlāmbusadr̥śaśvētaśītabahalapicchilaklēdaḥ svāpastambhastaimityagauravōpadēhayuktaḥ sirāsnāyujālāvatatō mandavēdanaḥ kaṭhinaśca kaphāt||9||
स्निग्धः स्थूलौष्ठः पाण्डुश्चण्डकण्डूर्नवनीतवसामज्जपिष्टतिलनारिकेलाम्बुसदृशश्वेतशीतबहलपिच्छिलक्लेदः स्वापस्तम्भस्तैमित्यगौरवोपदेहयुक्तः सिरास्नायुजालावततो मन्दवेदनः कठिनश्च कफात्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktaduShTavraNalakShaNam (10) · Śloka 10
pravālaraktaḥ kr̥ṣṇasphōṭapiṭakājālōpacitō vājisthānagandhiḥ| saraktapūyasrāvī pittaliṅgaśca raktāt||10||
प्रवालरक्तः कृष्णस्फोटपिटकाजालोपचितो वाजिस्थानगन्धिः| सरक्तपूयस्रावी पित्तलिङ्गश्च रक्तात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargAdiduShTavraNalakShaNam (11) · Śloka 11
yathāsvaliṅgasaṅkarē dvābhyāṁ tribhiḥ sarvaiśca duṣṭaṁ vidyāt| api ca-ghr̥tamaṇḍābhō matsyadhāvanagandhirmr̥duvisarpī kr̥ṣṇōṣṇapūyaśca pittaraktābhyām||11||
यथास्वलिङ्गसङ्करे द्वाभ्यां त्रिभिः सर्वैश्च दुष्टं विद्यात्| अपि च-घृतमण्डाभो मत्स्यधावनगन्धिर्मृदुविसर्पी कृष्णोष्णपूयश्च पित्तरक्ताभ्याम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (12) · Śloka 12
vātādibhirēva ca vraṇasyānadhiṣṭhānaṁ śuddhiḥ| tatra yathōktaduṣṭaliṅgābhāvāt saṁrambharahitatvaṁ jihvāvarṇatā ślakṣṇatvaṁ nīrujatvaṁ nirāsrāvatā śyāvaparyantatvaṁ samauṣṭhamadhyatā kiñcidunnatamadhyatā vā||12||
वातादिभिरेव च व्रणस्यानधिष्ठानं शुद्धिः| तत्र यथोक्तदुष्टलिङ्गाभावात् संरम्भरहितत्वं जिह्वावर्णता श्लक्ष्णत्वं नीरुजत्वं निरास्रावता श्यावपर्यन्तत्वं समौष्ठमध्यता किञ्चिदुन्नतमध्यता वा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau vraNASayAH (13) · Śloka 13
tvaḍmāṁsasirāsnāyusandhyasthikōṣṭhamarmāṇyaṣṭau vraṇāśayaḥ| āśayaviśēṣāccā''srāvaviśēṣaḥ||13||
त्वड्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिकोष्ठमर्माण्यष्टौ व्रणाशयः| आशयविशेषाच्चाऽऽस्रावविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvaggatasyAsrAvaviSeShaH (14) · Śloka 14
tatra ghr̥ṣṭāsu vā tvakṣu sphōṭēṣu vā bhinnēṣu salilaprakāśō bhavatyāsrāvaḥ| kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca||14||
तत्र घृष्टासु वा त्वक्षु स्फोटेषु वा भिन्नेषु सलिलप्रकाशो भवत्यास्रावः| किञ्चिद्विस्रः पीतावभासश्च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsagatAsrAvavisheShaH (15) · Śloka 15
māṁsagataḥ sarpiḥprakāśō bahalaḥ picchilaśca||15||
मांसगतः सर्पिःप्रकाशो बहलः पिच्छिलश्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAgatAsrAvavisheShaH (16) · Śloka 16
sirāgatastu sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravr̥ttiḥ| pakvāsu ca tōyanāḍībhirivāmbhasaḥ pūyasyāgamanam| sa ca tanurvicchinnaḥ picchilō'valambī śyāvaśca||16||
सिरागतस्तु सद्यश्छिन्नासु सिरासु रक्तातिप्रवृत्तिः| पक्वासु च तोयनाडीभिरिवाम्भसः पूयस्यागमनम्| स च तनुर्विच्छिन्नः पिच्छिलोऽवलम्बी श्यावश्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAvagatAsrAvaviSeShaH (17) · Śloka 17
snāvagataḥ snigdhō ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca||17||
स्नावगतः स्निग्धो घनः सिङ्घाणकप्रतिमः सरक्तश्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sandhigatAsrAvaviSeShaH (18) · Śloka 18
sandhigataḥ samantāt prapīḍyamānō na pravartatē tathā''kuñcanaprasāraṇōnnamananamanapravāhaṇēṣu sravati picchilō'valambī sa phēnarudhirōnmiśraśca||18||
सन्धिगतः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथाऽऽकुञ्चनप्रसारणोन्नमननमनप्रवाहणेषु स्रवति पिच्छिलोऽवलम्बी स फेनरुधिरोन्मिश्रश्च||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthigatAsrAvavisheShaH (19) · Śloka 19
sandhigatastvāsrāvaḥ samantāt prapīḍyamānō na pravartatē tathā yathā''kuñjanaadiṣu sravati| picchilādiguṇaśca bhavati| sandhigatasrāvaḥ samantāt prapīḍyamānō na pravartatē tathā yathā''kuñcanādiṣu sravati| picchilādi guṇaśca bhavati| asthigata srāvaḥ viśēṣaḥ -asthi tvabhihataṁ sphuṭitaṁ bhinnaṁ dōṣāvadāritaṁ vā dōṣabhakṣitatvānnissāraṁ bhavati| āsrāvaścātra majjamiśraḥ saru-dhiraḥ snigdhaśca||19||
सन्धिगतस्त्वास्रावः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथा यथाऽऽकुञ्जनादिषु स्रवति| पिच्छिलादिगुणश्च भवति| सन्धिगतस्रावः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथा यथाऽऽकुञ्चनादिषु स्रवति| पिच्छिलादि गुणश्च भवति| अस्थिगत स्रावः विशेषः -अस्थि त्वभिहतं स्फुटितं भिन्नं दोषावदारितं वा दोषभक्षितत्वान्निस्सारं भवति| आस्रावश्चात्र मज्जमिश्रः सरु-धिरः स्निग्धश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThagatAsrAvaviSeShaH (20) · Śloka 20
kōṣṭhāśritastu vraṇō mūtrapurīṣarudhirapayōdakāni sravati||20||
कोष्ठाश्रितस्तु व्रणो मूत्रपुरीषरुधिरपयोदकानि स्रवति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana marmagatAsrAvanirdeSaH (21) · Śloka 21
marmagatastu nōcyatē tvagādiṣvēvāruddhatvāt||21||
मर्मगतस्तु नोच्यते त्वगादिष्वेवारुद्धत्वात्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sukhasAdhyavraNalakShaNam (22) · Śloka 22
tēṣu yathāpūrvaṁ sukhasādhyatvam| tathā''yataścuturasrō vr̥ttastripuṭakaśca vraṇaḥ| śēṣāstu vikr̥tākr̥tayō durupacārāḥ| tē ca prāyaśō bhavantyāgantavaḥ| svayaṁ vidīrṇāśca dōṣajā na tu vaidyakr̥tāḥ||22||
तेषु यथापूर्वं सुखसाध्यत्वम्| तथाऽऽयतश्चुतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटकश्च व्रणः| शेषास्तु विकृताकृतयो दुरुपचाराः| ते च प्रायशो भवन्त्यागन्तवः| स्वयं विदीर्णाश्च दोषजा न तु वैद्यकृताः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayasthAdInAM vraNAnAM sucikitsyatvantatra hetushca (23) · Śloka 23
vayasthānāṁ dr̥ḍhānāṁ prāṇavatāṁ sattvavatāmātmavatāṁ dīptāgnīnāṁ ca vraṇāḥ sucikitsyāḥ| tatra vayasthānāṁ pratyagradhātutvādāśu vraṇasaṁrōhō bhavati| dr̥ḍhānāṁ sthirabahumāṁsatvācchastramavacāryamāṇaṁ sirāsnāyvādīn na prāpnōti| prāṇavatāṁ vēdanāhāravihārayantraṇādibhirna glāniḥ| sattvavatāṁ dāruṇairapi kriyāviśēṣairna vyathā bhavati| ātmavatāṁ suniyamitāhāravihārādibhirupadēśairnānyathā bhavati| dīptagnīnāmapraklinnadēhatvāt| prakr̥titaścāpraklēdiśarīrāṇāṁ tadvidhayōśca dēśakālayōrāsrāvadaurgandhyābhāvādāśu viśuddhēna māṁsēnānupadravamāpūraṇam||23||
वयस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतामात्मवतां दीप्ताग्नीनां च व्रणाः सुचिकित्स्याः| तत्र वयस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणसंरोहो भवति| दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादीन् न प्राप्नोति| प्राणवतां वेदनाहारविहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिः| सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति| आत्मवतां सुनियमिताहारविहारादिभिरुपदेशैर्नान्यथा भवति| दीप्तग्नीनामप्रक्लिन्नदेहत्वात्| प्रकृतितश्चाप्रक्लेदिशरीराणां तद्विधयोश्च देशकालयोरास्रावदौर्गन्ध्याभावादाशु विशुद्धेन मांसेनानुपद्रवमापूरणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhAdInAM vraNAnAM duScikistyatvantatra hetuSca (24) · Śloka 24
ēta ēva guṇā vr̥ddhakr̥śālpaprāṇābhīrumandāgnipraklēdidēhadēśakālēṣu viparītāḥ śiṣyōpanayanīyaṁ cēkṣēta||24||
एत एव गुणा वृद्धकृशाल्पप्राणाभीरुमन्दाग्निप्रक्लेदिदेहदेशकालेषु विपरीताः शिष्योपनयनीयं चेक्षेत||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suKaropaNIyAH duHKaropaNIyASca vraNAH (25) · Śloka 25
tathā sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapr̥ṣṭhakarṇaphalakōśōdarajatrumukhābhyantarasthāḥ sukharōpaṇīyāḥ| viparītāstvakṣidantanāsā'pāṅgaśrōtranābhijaṭharasēvanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ| saphēnapūyaraktānilavāhinōntaḥśalyāścādhōbhāgāccōrdhvabhāganirvamanā rōmāntōpanakhamarmajaṅghāsthighrāṇāśritāśca| bhagandaraścāntarmukhaḥ sēvanīkaṭyasthisaṁśritaḥ| api ca-kuṣṭhināṁ viṣajuṣṭānāṁ śōṣiṇāṁ madhumēhinām| vraṇāḥ kr̥cchrēṇa sidhyanti yēṣāñca syurvraṇē vraṇāḥ||25||
तथा स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोशोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरस्थाः सुखरोपणीयाः| विपरीतास्त्वक्षिदन्तनासाऽपाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः| सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोन्तःशल्याश्चाधोभागाच्चोर्ध्वभागनिर्वमना रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिघ्राणाश्रिताश्च| भगन्दरश्चान्तर्मुखः सेवनीकट्यस्थिसंश्रितः| अपि च-कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम्| व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषाञ्च स्युर्व्रणे व्रणाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyavraNAH (26) · Śloka 26
yāpyāstvavapāṭikā niruddhamaṇiruddhagudavraṇagranthiprabhr̥tayaḥ sarvāsthikṣataṁ ca||26||
याप्यास्त्ववपाटिका निरुद्धमणिरुद्धगुदव्रणग्रन्थिप्रभृतयः सर्वास्थिक्षतं च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyavraNAH (27) · Śloka 27
asādhyāḥ punarmāṁsapiṇḍavadudgatāḥ prasēkinōntaḥpūyā vēdanāvantaśca pāyuvaduddhr̥ttauṣṭhāḥ kaṭhinā gōśṟuṅgavadunnatamāṁsaprarōhā duṣṭaśōṇitāsrāviṇastanupicchalāsrāvasrāviṇō vā madhyōnnatāḥ samavasannasuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavatsnāyujālavantō durdarśanā mēdōmajjavasāmastuluṅgasrāviṇaśca dōṣasamutthāḥ pītāsitā mūtrapurīṣavātavāhinaśca kōṣṭhasthāḥ raktārśayajāśca kṣārōdakasamāsrāvāḥ tathā''māśayajāḥ kalāyāmbhōnibhāsrāvāḥ pakvāśayajaśca tathāpulākōdakamiva sravantaḥ kṣīṇamāṁsānāṁ ca sarvatōgatayastvaṇumukhamāṁsabudbudavantaḥ saśbdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ visarpajvarapipāsārōcakā'vipākakāsaśvāsātīsāracchardiyuktāḥ bhinnē ca śiraḥkapālē yatra mastuluṅgadarśanaṁ tridōṣaliṅgaprādurbhāvō vā syāditi| bhavati cātra- snāyuklēdātsirācchēdādgāmbhīryātkr̥mibhakṣaṇāt| asthibhēdāt saśalyatvāt saviṣatvādatarkitāt| mithyābandhādatisnēhādraukṣyādrōmādighaṭṭanāt| kṣōbhādaśuddhakōṣṭhatvātsauhityādatikarśanāt| madyapānāddivāsvapnādvā yāmādrātrijāgarāt| vraṇō mithyōpacārācca naiva sādhyō'pi sidhyati||27||
असाध्याः पुनर्मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोन्तःपूया वेदनावन्तश्च पायुवदुद्धृत्तौष्ठाः कठिना गोश्रृङ्गवदुन्नतमांसप्ररोहा दुष्टशोणितास्राविणस्तनुपिच्छलास्रावस्राविणो वा मध्योन्नताः समवसन्नसुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत्स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शना मेदोमज्जवसामस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः पीतासिता मूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः रक्तार्शयजाश्च क्षारोदकसमास्रावाः तथाऽऽमाशयजाः कलायाम्भोनिभास्रावाः पक्वाशयजश्च तथापुलाकोदकमिव स्रवन्तः क्षीणमांसानां च सर्वतोगतयस्त्वणुमुखमांसबुद्बुदवन्तः सश्ब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः विसर्पज्वरपिपासारोचकाऽविपाककासश्वासातीसारच्छर्दियुक्ताः भिन्ने च शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावो वा स्यादिति| भवति चात्र- स्नायुक्लेदात्सिराच्छेदाद्गाम्भीर्यात्कृमिभक्षणात्| अस्थिभेदात् सशल्यत्वात् सविषत्वादतर्कितात्| मिथ्याबन्धादतिस्नेहाद्रौक्ष्याद्रोमादिघट्टनात्| क्षोभादशुद्धकोष्ठत्वात्सौहित्यादतिकर्शनात्| मद्यपानाद्दिवास्वप्नाद्वा यामाद्रात्रिजागरात्| व्रणो मिथ्योपचाराच्च नैव साध्योऽपि सिध्यति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rohadravaNalakShaNam (28-29) · Śloka 29
kapōtavarṇapratimā yasyāntāḥ klēdavarjitāḥ| sthirāśca piṭakāvantō rōhatīti tamādiśēt||28|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vraṇavibhaktiparijñānīyō nāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः| स्थिराश्च पिटकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्||२८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे व्रणविभक्तिपरिज्ञानीयो नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon