9. jvaracikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વિજ્વરં જ્વરસન્દેહં પર્યપૃચ્છત્ પુનર્વસુમ્| વિવિક્તે શાન્તમાસીનમગ્નિવેશઃ કૃતાઞ્જલિઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-10) · Śloka 10

દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી સર્વરોગાગ્રજો બલી| જ્વરઃ પ્રધાનો રોગાણામુક્તો ભગવતા પુરા||૪|| તસ્ય પ્રાણિસપત્નસ્ય ધ્રુવસ્ય પ્રલયોદયે| પ્રકૃતિં ચ પ્રવૃત્તિં ચ પ્રભાવં કારણાનિ ચ||૫|| પૂર્વરૂપમધિષ્ઠાનં બલકાલાત્મલક્ષણમ્| વ્યાસતો વિધિભેદાચ્ચ પૃથગ્ભિન્નસ્ય ચાકૃતિમ્||૬|| લિઙ્ગમામસ્ય જીર્ણસ્ય સૌષધં ચ ક્રિયાક્રમમ્| વિમુઞ્ચતઃ પ્રશાન્તસ્ય ચિહ્નં યચ્ચ પૃથક્ પૃથક્||૭|| જ્વરાવસૃષ્ટો રક્ષ્યશ્ચ યાવત્કાલં યતો યતઃ| પ્રશાન્તઃ કારણૈર્યૈશ્ચ પુનરાવર્તતે જ્વરઃ||૮|| યાશ્ચાપિ પુનરાવૃત્તં ક્રિયાઃ પ્રશમયન્તિ તમ્| જગદ્ધિતાર્થં તત્ સર્વં ભગવન્! વક્તુમર્હસિ||૯|| તદગ્નિવેશસ્ય વચો નિશમ્ય ગુરુરબ્રવીત્| જ્વરાધિકારે યદ્વાચ્યં તત્ સૌમ્ય! નિખિલં શૃણુ||૧૦||

Adhikarana 4 (11) · Śloka 11

જ્વરો વિકારો રોગશ્ચ વ્યાધિરાતઙ્ક એવ ચ| એકોઽર્થો નામપર્યાયૈર્વિવિધૈરભિધીયતે||૧૧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

તસ્ય પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા દોષાઃ શારીરમાનસાઃ| દેહિનં ન હિ નિર્દોષં જ્વરઃ સમુપસેવતે||૧૨||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 14

ક્ષયસ્તમો જ્વરઃ પાપ્મા મૃત્યુશ્ચોક્તા યમાત્મકાઃ| પઞ્ચત્વપ્રત્યયાન્નૄણાં ક્લિશ્યતાં સ્વેન કર્મણા||૧૩|| ઇત્યસ્ય પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા, ...|૧૪|

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

... પ્રવૃત્તિસ્તુ પરિગ્રહાત્| નિદાને પૂર્વમુદ્દિષ્ટા રુદ્રકોપાચ્ચ દારુણાત્||૧૪||

Adhikarana 8 (15-25) · Śloka 25

દ્વિતીયે હિ યુગે શર્વમક્રોધવ્રતમાસ્થિતમ્| દિવ્યં સહસ્રં વર્ષાણામસુરા અભિદુદ્રુવુઃ||૧૫|| તપોવિઘ્નાશનાઃ કર્તું તપોવિઘ્નં મહાત્મનઃ| પશ્યન્ સમર્થશ્ચોપેક્ષાં ચક્રે દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ||૧૬|| પુનર્માહેશ્વરં ભાગં ધ્રુવં દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ| યજ્ઞે ન કલ્પયામાસ પ્રોચ્યમાનઃ સુરૈરપિ||૧૭|| ઋચઃ પશુપતેર્યાશ્ચ શૈવ્ય આહતયશ્ચ યાઃ| યજ્ઞસિદ્ધિપ્રદાસ્તાભિર્હીનં ચૈવ સ ઇષ્ટવાન્||૧૮|| અથોત્તીર્ણવ્રતો દેવો બુદ્ધ્વા દક્ષવ્યતિક્રમમ્| રુદ્રો રૌદ્રં પુરસ્કૃત્ય ભાવમાત્મવિદાત્મનઃ||૧૯|| સૃષ્ટ્વા લલાટે ચક્ષુર્વૈ દગ્ધ્વા તાનસુરાન્ પ્રભુઃ| બાલં ક્રોધાગ્નિસન્તપ્તમસૃજત્ સત્રનાશનમ્||૨૦|| તતો યજ્ઞઃ સ વિધ્વસ્તો વ્યથિતાશ્ચ દિવૌકસઃ| દાહવ્યથાપરીતાશ્ચ ભ્રાન્તા ભૂતગણા દિશઃ||૨૧|| અથેશ્વરં દેવગણઃ સહ સપ્તર્ષિભિર્વિભુમ્| તમૃગ્ભિરસ્તુવન્ યાવચ્છૈવે ભાવે શિવઃ સ્થિતઃ||૨૨|| શિવં શિવાય ભૂતાનાં સ્થિતં જ્ઞાત્વા કૃતાઞ્જલિઃ| ભિયા ભસ્મપ્રહરણસ્ત્રિશિરા નવલોચનઃ||૨૩|| જ્વાલામાલાકુલો રૌદ્રો હ્રસ્વજઙ્ઘોદરઃ ક્રમાત્| ક્રોધાગ્નિરુક્તવાન્ દેવમહં કિં કરવાણિ તે||૨૪|| તમુવાચેશ્વરઃ ક્રોધં જ્વરો લોકે ભવિષ્યસિ| જન્માદૌ નિધને ચ ત્વમપચારાન્તરેષુ ચ||૨૫||

Adhikarana 9 (26) · Śloka 27

સન્તાપઃ સારુચિસ્તૃષ્ણા સાઙ્ગમર્દો હૃદિ વ્યથા| જ્વરપ્રભાવો, જન્માદૌ નિધને ચ મહત્તમઃ||૨૬|| પ્રકૃતિશ્ચ પ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રભાવશ્ચ પ્રદર્શિતઃ|૨૭|

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

નિદાને કારણાન્યષ્ટૌ પૂર્વોક્તાનિ વિભાગશઃ||૨૭||

Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29

આલસ્યં નયને સાસ્રે જૃમ્ભણં ગૌરવં ક્રમઃ| જ્વલનાતપવાય્વમ્બુભક્તિદ્વેષાવનિશ્ચિતૌ||૨૮|| અવિપાકાસ્યવૈરસ્યે હાનિશ્ચ બલવર્ણયોઃ| શીલવૈકૃતમલ્પં ચ જ્વરલક્ષણમગ્રજમ્||૨૯||

Adhikarana 12 (30) · Śloka 30

કેવલં સમનસ્કં ચ જ્વરાધિષ્ઠાનમુચ્યતે| શરીરં, બલકાલસ્તુ નિદાને સમ્પ્રદર્શિતઃ||૩૦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

જ્વરપ્રત્યાત્મિકં લિઙ્ગં સન્તાપો દેહમાનસઃ| જ્વરેણાવિશતા ભૂતં ન હિ કિઞ્ચિન્ન તપ્યતે||૩૧||

Adhikarana 14 (32-35) · Śloka 35

દ્વિવિધો વિધિભેદેન જ્વરઃ શારીરમાનસઃ| પુનશ્ચ દ્વિવિધો દૃષ્ટઃ સૌમ્યશ્ચાગ્નેય એવ વા||૩૨|| અન્તર્વેગો બહિર્વેગો દ્વિવિધઃ પુનરુચ્યતે| પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ સાધ્યશ્ચાસાધ્ય એવ ચ||૩૩|| પુનઃ પઞ્ચવિધો દૃષ્ટો દોષકાલબલાબલાત્| સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ||૩૪|| પુનરાશ્રયભેદેન ધાતૂનાં સપ્તધા મતઃ| ભિન્નઃ કારણભેદેન પુનરષ્ટવિધો જ્વરઃ||૩૫||

Adhikarana 15 (36) · Śloka 37

શારીરો જાયતે પૂર્વં દેહે, મનસિ માનસઃ| વૈચિત્ત્યમરતિર્ગ્લાનિર્મનસસ્તાપલક્ષણમ્||૩૬|| ઇન્દ્રિયાણાં ચ વૈકૃત્યં જ્ઞેયં સન્તાપલક્ષણમ્|૩૭|

Adhikarana 16 (37) · Śloka 38

વાતપિત્તાત્મકઃ શીતમુષ્ણં વાતકફાત્મકઃ||૩૭|| ઇચ્છત્યુભયમેતત્તુ જ્વરો વ્યામિશ્રલક્ષણઃ|૩૮|

Adhikarana 17 (38) · Śloka 39

યોગવાહઃ પરં વાયુઃ સંયોગાદુભયાર્થકૃત્||૩૮|| દાહકૃત્તેજસા યુક્તઃ, શીતકૃત્ સોમસંશ્રયાત્|૩૯|

Adhikarana 18 (39-41) · Śloka 41

અન્તર્દાહોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ||૩૯|| સન્ધ્યસ્થિશૂલમસ્વેદો દોષવર્ચોવિનિગ્રહઃ| અન્તર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ જ્વરસ્યૈતાનિ લક્ષયેત્||૪૦|| સન્તાપોઽભ્યધિકો બાહ્યસ્તૃષ્ણાદીનાં ચ માર્દવમ્| બહિર્વેગસ્ય લિઙ્ગાનિ સુખસાધ્યત્વમેવ ચ||૪૧||

Adhikarana 19 (42-46) · Śloka 47

પ્રાકૃતઃ સુખસાધ્યસ્તુ વસન્તશરદુદ્ભવઃ| ઉષ્ણમુષ્ણેન સંવૃદ્ધં પિત્તં શરદિ કુપ્યતિ||૪૨|| ચિતઃ શીતે કફશ્ચૈવં વસન્તે સમુદીર્યતે| વર્ષાસ્વમ્લવિપાકાભિરદ્ભિરોષધિભિસ્તથા||૪૩|| સઞ્ચિતં પિત્તમુદ્રિક્તં શરદ્યાદિત્યતેજસા| જ્વરં સઞ્જનયત્યાશુ તસ્ય ચાનુબલઃ કફઃ||૪૪|| પ્રકૃત્યૈવ વિસર્ગસ્ય તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્| અદ્ભિરોષધિભિશ્ચૈવ મધુરાભિશ્ચિતઃ કફઃ||૪૫|| હેમન્તે, સૂર્યસન્તપ્તઃ સ વસન્તે પ્રકુપ્યતિ| વસન્તે શ્લેષ્મણા તસ્માજ્જ્વરઃ સમુપજાયતે||૪૬|| આદાનમધ્યે તસ્યાપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ|૪૭|

Adhikarana 20 (47) · Śloka 48

આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ બુદ્ધ્વા દોષબલાબલમ્||૪૭|| શરદ્વસન્તયોર્વિદ્વાઞ્જ્વરસ્ય પ્રતિકારયેત્|૪૮|

Adhikarana 21 (48-49) · Śloka 49

કાલપ્રકૃતિમુદ્દિશ્ય નિર્દિષ્ટઃ પ્રાકૃતો જ્વરઃ||૪૮|| પ્રાયેણાનિલજો દુઃખઃ કાલેષ્વન્યેષુ વૈકૃતઃ| હેતવો વિવિધાસ્તસ્ય નિદાને સમ્પ્રદર્શિતાઃ||૪૯||

Adhikarana 22 (50) · Śloka 50

બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ|૫૦|

Adhikarana 23 (50) · Śloka 51

હેતુભિર્બહુભિર્જાતો બલિભિર્બહુલક્ષણઃ||૫૦|| જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશનઃ|૫૧|

Adhikarana 24 (51) · Śloka 52

સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા દ્વાદશાહાત્તથૈવ ચ||૫૧|| સપ્રલાપભ્રમશ્વાસસ્તીક્ષ્ણો હન્યાજ્જ્વરો નરમ્|૫૨|

Adhikarana 25 (52) · Śloka 53

જ્વરઃ ક્ષીણસ્ય શૂનસ્ય ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ||૫૨|| અસાધ્યો બલવાન્ યશ્ચ કેશસીમન્તકૃજ્જ્વરઃ|૫૩|

Adhikarana 26 (53-60) · Śloka 61

સ્રોતોભિર્વિસૃતા દોષા ગુરવો રસવાહિભિઃ||૫૩|| સર્વદેહાનુગાઃ સ્તબ્ધા જ્વરં કુર્વન્તિ સન્તતમ્| દશાહં દ્વાદશાહં વા સપ્તાહં વા સુદુઃસહઃ||૫૪|| સ શીઘ્રં શીઘ્રકારિત્વાત્ પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા| કાલદૂષ્યપ્રકૃતિભિર્દોષસ્તુલ્યો હિ સન્તતમ્||૫૫|| નિષ્પ્રત્યનીકઃ કુરુતે તસ્માજ્જ્ઞેયઃ સુદુઃસહઃ| યથા ધાતૂંસ્તથા મૂત્રં પુરીષં ચાનિલાદયઃ||૫૬|| યુગપચ્ચાનુપદ્યન્તે નિયમાત્ સન્તતે જ્વરે| સ શુદ્ધ્યા વાઽપ્યશુદ્ધ્યા વા રસાદીનામશેષતઃ||૫૭|| સપ્તાહાદિષુ કાલેષુ પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા| યદા તુ નાતિશુધ્યન્તિ ન વા શુધ્યન્તિ સર્વશઃ||૫૮|| દ્વાદશૈતે સમુદ્દિષ્ટાઃ સન્તતસ્યાશ્રયાસ્તદા| વિસર્ગં દ્વાદશે કૃત્વા દિવસેઽવ્યક્તલક્ષણમ્||૫૯|| દુર્લભોપશમઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્તતે| ઇતિ બુદ્ધ્વા જ્વરં વૈદ્ય ઉપક્રામેત્તુ સન્તતમ્ ||૬૦|| ક્રિયાક્રમવિધૌ યુક્તઃ પ્રાયઃ પ્રાગપતર્પણૈઃ|૬૧|

Adhikarana 27 (61-62) · Śloka 62

રક્તધાત્વાશ્રયઃ પ્રાયો દોષઃ સતતકં જ્વરમ્||૬૧|| સપ્રત્યનીકઃ કુરુતે કાલવૃદ્ધિક્ષયાત્મકમ્| અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે||૬૨||

Adhikarana 28 (63-67) · Śloka 67

કાલપ્રકૃતિદૂષ્યાણાં પ્રાપ્યૈવાન્યતમાદ્બલમ્| અન્યેદ્યુષ્કં જ્વરં દોષો રુદ્ધ્વા મેદોવહાઃ સિરાઃ||૬૩|| સપ્રત્યનીકો જનયત્યેકકાલમહર્નિશિ| દોષોઽસ્થિમજ્જગઃ કુર્યાત્તૃતીયકચતુર્થકૌ||૬૪|| ગતિર્દ્વ્યેકાન્તરાઽન્યેદ્યુર્દોષસ્યોક્તાઽન્યથા પરૈઃ| અન્યેદ્યુષ્કં જ્વરં કુર્યાદપિ સંશ્રિત્ય શોણિતમ્||૬૫|| માંસસ્રોતાંસ્યનુગતો જનયેત્તુ તૃતીયકમ્| સંશ્રિતો મેદસો માર્ગં દોષશ્ચાપિ ચતુર્થકમ્ ||૬૬|| અન્યેદ્યુષ્કઃ પ્રતિદિનં દિનં હિત્વા તૃતીયકઃ| દિનદ્વયં યો વિશ્રમ્ય પ્રત્યેતિ સ ચતુર્થકઃ||૬૭||

Adhikarana 29 (68-69) · Śloka 69

અધિશેતે યથા ભૂમિં બીજં કાલે ચ રોહતિ| અધિશેતે તથા ધાતું દોષઃ કાલે ચ કુપ્યતિ||૬૮|| સ વૃદ્ધિં બલકાલં ચ પ્રાપ્ય દોષસ્તૃતીયકમ્| ચતુર્થકં ચ કુરુતે પ્રત્યનીકબલક્ષયાત્||૬૯||

Adhikarana 30 (70) · Śloka 70

કૃત્વા વેગં ગતબલાઃ સ્વે સ્વે સ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ| પુનર્વિવૃદ્ધાઃ સ્વે કાલે જ્વરયન્તિ નરં મલાઃ||૭૦||

Adhikarana 31 (71-72) · Śloka 72

કફપિત્તાત્ત્રિકગ્રાહી પૃષ્ઠાદ્વાતકફાત્મકઃ| વાતપિત્તાચ્છિરોગ્રાહી ત્રિવિધઃ સ્યાત્તૃતીયકઃ||૭૧|| ચતુર્થકો દર્શયતિ પ્રભાવં દ્વિવિધં જ્વરઃ| જઙ્ઘાભ્યાં શ્લૈષ્મિકઃ પૂર્વં શિરસ્તોઽનિલસમ્ભવઃ||૭૨||

Adhikarana 32 (73) · Śloka 73

વિષમજ્વર એવાન્યશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ| ત્રિવિધો ધાતુરેકૈકો દ્વિધાતુસ્થઃ કરોતિ યમ્||૭૩||

Adhikarana 33 (74) · Śloka 74

પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન દૃષ્ટઃ પઞ્ચવિધો જ્વરઃ| સન્નિપાતે તુ યો ભૂયાન્ સ દોષઃ પરિકીર્તિતઃ||૭૪||

Adhikarana 34 (75-83) · Śloka 83

ઋત્વહોરાત્રદોષાણાં મનસશ્ચ બલાબલાત્| કાલમર્થવશાચ્ચૈવ જ્વરસ્તં તં પ્રપદ્યતે||૭૫|| ગુરુત્વં દૈન્યમુદ્વેગઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ| રસસ્થિતે બહિસ્તાપઃ સાઙ્ગમર્દો વિજૃમ્ભણમ્||૭૬|| રક્તોષ્ણાઃ પિડકાસ્તૃષ્ણા સરક્તં ષ્ઠીવનં મુહુઃ| દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપા રક્તસંસ્થિતે||૭૭|| અન્તર્દાહઃ સતૃણ્મોહઃ સગ્લાનિઃ સૃષ્ટવિટ્કતા| દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો જ્વરે માંસસ્થિતે ભવેત્||૭૮|| સ્વેદસ્તીવ્રા પિપાસા ચ પ્રલાપો વમ્યભીક્ષ્ણશઃ| સ્વગન્ધસ્યાસહત્વં ચ મેદઃસ્થે ગ્લાન્યરોચકૌ||૭૯|| વિરેકવમને ચોભે સાસ્થિભેદં પ્રકૂજનમ્| વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણાં શ્વાસશ્ચાસ્થિગતે જ્વરે||૮૦|| હિક્કા શ્વાસસ્તથા કાસસ્તમસશ્ચાતિદર્શનમ્| મર્મચ્છેદો બહિઃ શૈત્યં દાહોઽન્તશ્ચૈવ મજ્જગે||૮૧|| શુક્રસ્થાનગતઃ શુક્રમોક્ષં કૃત્વા વિનાશ્ય ચ| પ્રાણં વાય્વગ્નિસોમૈશ્ચ સાર્ધં ગચ્છત્યસૌ વિભુઃ||૮૨|| રસરક્તાશ્રિતઃ સાધ્યો મેદોમાંસગતશ્ચ યઃ| અસ્થિમજ્જગતઃ કૃચ્છ્રઃ શુક્રસ્થો નૈવ સિદ્ધ્યતિ||૮૩||

Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 89

હેતુભિર્લક્ષણૈશ્ચોક્તઃ પૂર્વમષ્ટવિધો જ્વરઃ| સમાસેનોપદિષ્ટસ્ય વ્યાસતઃ શૃણુ લક્ષણમ્||૮૪|| શિરોરુક્ પર્વણાં ભેદો દાહો રોમ્ણાં પ્રહર્ષણમ્| કણ્ઠાસ્યશોષો વમથુસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમોઽરુચિઃ||૮૫|| સ્વપ્નનાશોઽતિવાગ્જૃમ્ભા વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ| શીતકો ગૌરવં તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ચ રુક્||૮૬|| શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદાપ્રવર્તનમ્| સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ||૮૭|| મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં સ્વેદસ્તમ્ભો મુહુર્મુહુઃ| મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષ્ણા શ્લેષ્મપિત્તપ્રવર્તનમ્||૮૮|| લિપ્તતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ| ઇત્યેતે દ્વન્દ્વજાઃ પ્રોક્તાઃ ...|૮૯|

Adhikarana 36 (89-108) · Śloka 109

... સન્નિપાતજ ઉચ્યતે||૮૯|| સન્નિપાતજ્વરસ્યોર્ધ્વં ત્રયોદશવિધસ્ય હિ| પ્રાક્સૂત્રિતસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણં વૈ પૃથક્ પૃથક્||૯૦|| ભ્રમઃ પિપાસા દાહશ્ચ ગૌરવં શિરસોઽતિરુક્| વાતપિત્તોલ્બણે વિદ્યાલ્લિઙ્ગં મન્દકફે જ્વરે||૯૧|| શૈત્યં કાસોઽરુચિસ્તન્દ્રાપિપાસાદાહરુગ્વ્યથાઃ| વાતશ્લેષ્મોલ્બણે વ્યાધૌ લિઙ્ગં પિત્તાવરે વિદુઃ||૯૨|| છર્દિઃ શૈત્યં મુહુર્દાહસ્તૃષ્ણા મોહોઽસ્થિવેદના| મન્દવાતે વ્યવસ્યન્તિ લિઙ્ગં પિત્તકફોલ્બણે||૯૩|| સન્ધ્યસ્થિશિરસઃ શૂલં પ્રલાપો ગૌરવં ભ્રમઃ| વાતોલ્બણે સ્યાદ્ દ્વ્યનુગે તૃષ્ણા કણ્ઠાસ્યશુષ્કતા||૯૪|| રક્તવિણ્મૂત્રતા દાહઃ સ્વેદસ્તૃડ્ બલસઙ્ક્ષયઃ| મૂર્ચ્છા ચેતિ ત્રિદોષે સ્યાલ્લિઙ્ગં પિત્તે ગરીયસિ||૯૫|| આલસ્યારુચિહૃલ્લાસદાહવમ્યરતિભ્રમૈઃ| કફોલ્બણં સન્નિપાતં તન્દ્રાકાસેન ચાદિશેત્||૯૬|| પ્રતિશ્યા છર્દિરાલસ્યં તન્દ્રાઽરુચ્યગ્નિમાર્દવમ્| હીનવાતે પિત્તમધ્યે લિઙ્ગં શ્લેષ્માધિકે મતમ્||૯૭|| હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વં દાહસ્તૃષ્ણા ભ્રમોઽરુચિઃ| હીનવાતે મધ્યકફે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે મતમ્||૯૮|| શિરોરુગ્વેપથુઃ શ્વાસઃ પ્રલાપશ્છર્દ્યરોચકૌ| હીનપિત્તે મધ્યકફે લિઙ્ગં સ્યાન્મારુતાધિકે||૯૯|| શીતકો ગૌરવં તન્દ્રા પ્રલાપોઽસ્થિશિરોઽતિરુક્| હીનપિત્તે વાતમધ્યે લિઙ્ગં શ્લેષ્માધિકે વિદુઃ||૧૦૦|| શ્વાસઃ કાસઃ પ્રતિશ્યાયો મુખશોષોઽતિપાર્શ્વરુક્| કફહીને પિત્તમધ્યે લિઙ્ગં વાતાધિકે મતમ્||૧૦૧|| વર્ચોભેદોઽગ્નિદૌર્બલ્યં તૃષ્ણા દાહોઽરુચિર્ભ્રમઃ| કફહીને વાતમધ્યે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે વિદુઃ||૧૦૨|| સન્નિપાતજ્વરસ્યોર્ધ્વમતો વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્| ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતમસ્થિસન્ધિશિરોરુજા||૧૦૩|| સાસ્રાવે કલુષે રક્તે નિર્ભુગ્ને ચાપિ દર્શને | સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ||૧૦૪|| તન્દ્રા મોહઃ પ્રલાપશ્ચ કાસઃ શ્વાસોઽરુચિર્ભ્રમઃ| પરિદગ્ધા ખરસ્પર્શા જિહ્વા સ્રસ્તાઙ્ગતા પરમ્||૧૦૫|| ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય કફેનોન્મિશ્રિતસ્ય ચ| શિરસો લોઠનં તૃષ્ણા નિદ્રાનાશો હૃદિ વ્યથા||૧૦૬|| સ્વેદમૂત્રપુરીષાણાં ચિરાદ્દર્શનમલ્પશઃ| કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્||૧૦૭|| કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્| મૂકત્વં સ્રોતસાં પાકો ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ||૧૦૮|| ચિરાત્ પાકશ્ચ દોષાણાં સન્નિપાતજ્વરાકૃતિઃ|૧૦૯|

Adhikarana 37 (109) · Śloka 110

દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ||૧૦૯|| સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્ત્વતોઽન્યથા|૧૧૦|

Adhikarana 38 (110) · Śloka 111

નિદાને ત્રિવિધા પ્રોક્તા યા પૃથગ્જજ્વરાકૃતિઃ||૧૧૦|| સંસર્ગસન્નિપાતાનાં તયા ચોક્તં સ્વલક્ષણમ્|૧૧૧|

Adhikarana 39 (111-113) · Śloka 114

આગન્તુરષ્ટમો યસ્તુ સ નિર્દિષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ||૧૧૧|| અભિઘાતાભિષઙ્ગાભ્યામભિચારાભિશાપતઃ| શસ્ત્રલોષ્ટકશાકાષ્ઠમુષ્ટ્યરત્નિતલદ્વિજૈઃ||૧૧૨|| તદ્વિધૈશ્ચ હતે ગાત્રે જ્વરઃ સ્યાદભિઘાતજઃ| તત્રાભિઘાતજે વાયુઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્||૧૧૩|| સવ્યથાશોફવૈવર્ણ્યં કરોતિ સરુજં જ્વરમ્|૧૧૪|

Adhikarana 40 (114-127) · Śloka 128

કામશોકભયક્રોધૈરભિષક્તસ્ય યો જ્વરઃ||૧૧૪|| સોઽભિષઙ્ગાજ્વરો જ્ઞેયો યશ્ચ ભૂતાભિષઙ્ગજઃ| કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ||૧૧૫|| ભૂતાભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ| ભૂતાધિકારે વ્યાખ્યાતં તદષ્ટવિધલક્ષણમ્||૧૧૬|| વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાત્તથાઽન્યૈર્વિષસમ્ભવૈઃ| અભિષક્તસ્ય ચાપ્યાહુર્જ્વરમેકેઽભિષઙ્ગજમ્||૧૧૭|| ચિકિત્સયા વિષઘ્ન્યૈવ સ શમં લભતે નરઃ| અભિચારાભિશાપાભ્યાં સિદ્ધાનાં યઃ પ્રવર્તતે||૧૧૮|| સન્નિપાતજ્વરો ઘોરઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુદુઃસહઃ| સન્નિપાતજ્વરસ્યોક્તં લિઙ્ગં યત્તસ્ય તત્ સ્મૃતમ્||૧૧૯|| ચિત્તોન્દ્રિયશરીરાણામર્તયોઽન્યાશ્ચ નૈકશઃ| પ્રયોગં ત્વભિચારસ્ય દૃષ્ટ્વા શાપસ્ય ચૈવ હિ||૧૨૦|| સ્વયં શ્રુત્વાઽનુમાનેન લક્ષ્યતે પ્રશમેન વા| વૈવિધ્યાદભિચારસ્ય શાપસ્ય ચ તદાત્મકે||૧૨૧|| યથાકર્મપ્રયોગેણ લક્ષણં સ્યાત્ પૃથગ્વિધમ્| ધ્યાનનિઃશ્વાસબહુલં લિઙ્ગં કામજ્વરે સ્મૃતમ્||૧૨૨|| શોકજે બાષ્પબહુલં ત્રાસપ્રાયં ભયજ્વરે| ક્રોધજે બહુસંરમ્ભં ભૂતાવેશે ત્વમાનુષમ્||૧૨૩|| મૂર્ચ્છામોહમદગ્લાનિભૂયિષ્ઠં વિષસમ્ભવે| કેષાઞ્ચિદેષાં લિઙ્ગાનાં સન્તાપો જાયતે પુરઃ||૧૨૪|| પશ્ચાત્તુલ્યં તુ કેષાઞ્ચિદેષુ કામજ્વરાદિષુ| કામાદિજાનામુદ્દિષ્ટં જ્વરાણાં યદ્વિશેષણમ્||૧૨૫|| કામાદિજાનાં રોગાણામન્યેષામપિ તત્ સ્મૃતમ્| મનસ્યભિહતે પૂર્વં કામાદ્યૈર્ન તથા બલમ્||૧૨૬|| જ્વરઃ પ્રાપ્નોતિ વાતાદ્યૈર્દેહો યાવન્ન દૂષ્યતિ| દેહે ચાભિહ(દ્રુ)તે પૂર્વં વાતાદ્યૈર્ન તથા બલમ્||૧૨૭|| જ્વરઃ પ્રાપ્નોતિ કામાદ્યૈર્મનો યાવન્ન દૂષ્યતિ|૧૨૮|

Adhikarana 41 (128) · Śloka 129

તે પૂર્વં કેવલાઃ પશ્ચાન્નિજૈર્વ્યામિશ્રલક્ષણાઃ||૧૨૮|| હેત્વૌષધવિશિષ્ટાશ્ચ ભવન્ત્યાગન્તવો જ્વરાઃ|૧૨૯|

Adhikarana 42 (129-131) · Śloka 132

સંસૃષ્ટાઃ સન્નિપતિતાઃ પૃથગ્વા કુપિતા મલાઃ||૧૨૯|| રસાખ્યં ધાતુમન્વેત્ય પક્તિં સ્થાનાન્નિરસ્ય ચ| સ્વેન તેનોષ્મણ ચૈવ કૃત્વા દેહોષ્મણો બલમ્||૧૩૦|| સ્રોતાંસિ રુદ્ધ્વા સમ્પ્રાપ્તાઃ કેવલં દેહમુલ્બણાઃ| સન્તાપમધિકં દેહે જનયન્તિ નરસ્તદા||૧૩૧|| ભવત્યત્યુષ્ણસર્વાઙ્ગો જ્વરિતસ્તેન ચોચ્યતે|૧૩૨|

Adhikarana 43 (132) · Śloka 133

સ્રોતસાં સન્નિરુદ્ધત્વાત્ સ્વેદં ના નાધિગચ્છતિ||૧૩૨|| સ્વસ્થાનાત્ પ્રચ્યુતે ચાગ્નૌ પ્રાયશસ્તરુણેજ્વરે|૧૩૩|

Adhikarana 44 (133-136) · Śloka 137

અરુચિશ્ચાવિપાકશ્ચ ગુરુત્વમુદરસ્ય ચ||૧૩૩|| હૃદયસ્યાવિશુદ્ધિશ્ચ તન્દ્રા ચાલસ્યમેવ ચ| જ્વરોઽવિસર્ગી બલવાન્ દોષાણામપ્રવર્તનમ્||૧૩૪|| લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસઃ ક્ષુન્નાશો વિરસં મુખમ્| સ્તબ્ધસુપ્તગુરુવં ચ ગાત્રાણાં બહુમૂત્રતા||૧૩૫|| ન વિડ્ જીર્ણા ન ચ ગ્લાનિર્જ્વરસ્યામસ્ય લક્ષણમ્| જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ||૧૩૬|| મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્|૧૩૭|

Adhikarana 45 (137) · Śloka 138

ક્ષુત્ ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્||૧૩૭|| દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહો નિરામજ્વરલક્ષણમ્|૧૩૮|

Adhikarana 46 (138) · Śloka 139

નવજ્વરે દિવાસ્વપ્નસ્નાનાભ્યઙ્ગાન્નમૈથુનમ્||૧૩૮|| ક્રોધપ્રવાતવ્યાયામાન્ કષાયાંશ્ચ વિવર્જયેત્|૧૩૯|

Adhikarana 47 (139) · Śloka 140

જ્વરે લઙ્ઘનમેવાદાવુપદિષ્ટમૃતે જ્વરાત્||૧૩૯|| ક્ષયાનિલભયક્રોધકામશોકશ્રમોદ્ભવાત્ |૧૪૦|

Adhikarana 48 (140-141) · Śloka 142

લઙ્ઘનેન ક્ષયં નીતે દોષે સન્ધુક્ષિતેઽનલે||૧૪૦|| વિજ્વરત્વં લઘુત્વં ચ ક્ષુચ્ચૈવાસ્યોપજાયતે | પ્રાણાવિરોધિના ચૈનં લઙ્ઘનેનોપપાદયેત્||૧૪૧|| બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યં યદર્થોઽયં ક્રિયાક્રમઃ|૧૪૨|

Adhikarana 49 (142) · Śloka 143

લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ||૧૪૨|| પાચનાન્યવિપક્વાનાં દોષાણાં તરુણે જ્વરે|૧૪૩|

Adhikarana 50 (143-144) · Śloka 145

તૃષ્યતે સલિલં ચોષ્ણં દદ્યાદ્વાતકફજ્વરે ||૧૪૩|| મદ્યોત્થે પૈત્તિકે ચાથ શીતલં તિક્તકૈઃ શૃતમ્| દીપનં પાચનં ચૈવ જ્વરઘ્નમુભયં હિ તત્||૧૪૪|| સ્રોતસાં શોધનં બલ્યં રુચિસ્વેદકરં શિવમ્|૧૪૫|

Adhikarana 51 (145) · Śloka 146

મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ||૧૪૫|| શૃતશીતં જલં દદ્યાત્ પિપાસાજ્વરશાન્તયે|૧૪૬|

Adhikarana 52 (146) · Śloka 147

કફપ્રધાનાનુત્ક્લિષ્ટાન્ દોષાનામાશયસ્થિતાન્||૧૪૬|| બુદ્ધ્વા જ્વરકરાન્ કાલે વમ્યાનાં વમનૈર્હરેત્|૧૪૭|

Adhikarana 53 (147-148) · Śloka 149

અનુપસ્થિતદોષાણાં વમનં તરુણેજ્વરે||૧૪૭|| હૃદ્રોગં શ્વાસમાનાહં મોહં ચ જનયેદ્ભૃશમ્| સર્વદેહાનુગાઃ સામા ધાતુસ્થા અસુનિર્હરાઃ ||૧૪૮|| દોષાઃ ફલાનામામાનાં સ્વરસા ઇવ સાત્યયાઃ|૧૪૯|

Adhikarana 54 (149-154) · Śloka 155

વમિતં લઙ્ઘિતં કાલે યવાગૂભિરુપાચરેત્||૧૪૯|| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્મણ્ડપૂર્વાભિરાદિતઃ| યાવજ્જ્વરમૃદૂભાવાત્ ષડહં વા વિચક્ષણઃ||૧૫૦|| તસ્યાગ્નિર્દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિરિવ પાવકઃ| તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ||૧૫૧|| વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમનાઃ| સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાદ્દ્રવત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે||૧૫૨|| આહારભાવાત્ પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ| જ્વરઘ્ન્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્તસ્માત્ પેયાભિરાદિતઃ||૧૫૩|| જ્વરાનુપચરેદ્ધીમાનૃતે મદ્યસમુત્થિતાત્| મદાત્યયે મદ્યનિત્યે ગ્રીષ્મે પિત્તકફાધિકે||૧૫૪|| ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે ચ યવાગૂર્ન હિતા જ્વરે|૧૫૫|

Adhikarana 55 (155) · Śloka 156

તત્ર તર્પણમેવાગ્રે પ્રયોજ્યં લાજસક્તુભિઃ||૧૫૫|| જ્વરાપહૈઃ ફલરસૈર્યુક્તં સમધુશર્કરમ્|૧૫૬|

Adhikarana 56 (156-159) · Śloka 160

તતઃ સાત્મ્યબલાપેક્ષી ભોજયેજ્જીર્ણતર્પણમ્||૧૫૬|| તનુના મુદ્ગયૂષેણ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા| અન્નકાલેષુ ચાપ્યસ્મૈ વિધેયં દન્તધાવનમ્||૧૫૭|| યોઽસ્ય વક્ત્રરસસ્તસ્માદ્વિપરીતં પ્રિયં ચ યત્| તદસ્ય મુખવૈશદ્યં પ્રકાઙ્ક્ષાં ચાન્નપાનયોઃ||૧૫૮|| ધત્તે રસવિશેષાણામભિજ્ઞત્વં કરોતિ યત્| વિશોધ્ય દ્રુમશાખાગ્રૈરાસ્યં પ્રક્ષાલ્ય ચાસકૃત્||૧૫૯|| મસ્ત્વિક્ષુરસમદ્યાદ્યૈર્યથાહારમવાપ્નુયાત્|૧૬૦|

Adhikarana 57 (160) · Śloka 161

પાચનં શમનીયં વા કષાયં પાયયેદ્ભિષક્||૧૬૦|| જ્વરિતં ષડહેઽતીતે લઘ્વન્નપ્રતિભોજિતમ્|૧૬૧|

Adhikarana 58 (161-162) · Śloka 163

સ્તભ્યન્તે ન વિપચ્યન્તે કુર્વન્તિ વિષમજ્વરમ્||૧૬૧|| દોષા બદ્ધાઃ કષાયેણ સ્તમ્ભિત્વાત્તરુણે જ્વરે| ન તુ કલ્પનમુદ્દિશ્ય કષાયઃ પ્રતિષિધ્યતે||૧૬૨|| યઃ કષાયકષાયઃ સ્યાત્ સ વર્જ્યસ્તરુણજ્વરે|૧૬૩|

Adhikarana 59 (163) · Śloka 164

યૂષૈરમ્લૈરનમ્લૈર્વા જાઙ્ગલૈર્વા રસૈર્હિતૈઃ||૧૬૩|| દશાહં યાવદશ્નીયાલ્લઘ્વન્નં જ્વરશાન્તયે|૧૬૪|

Adhikarana 60 (164) · Śloka 165

અત ઊર્ધ્વં કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે||૧૬૪|| પરિપક્વેષુ દોષેષુ સર્પિષ્પાનં યથાઽમૃતમ્|૧૬૫|

Adhikarana 61 (165-166) · Śloka 167

નિર્દશાહમપિ જ્ઞાત્વા કફોત્તરમલઙ્ઘિતમ્||૧૬૫|| ન સર્પિઃ પાયયેદ્વૈદ્યઃ કષાયૈસ્તમુપાચરેત્ | યાવલ્લઘુત્વાદશનં દદ્યાન્માંસરસેન ચ||૧૬૬|| બલં હ્યલં નિગ્રહાય દોષાણાં, બલકૃચ્ચ તત્ |૧૬૭|

Adhikarana 62 (167) · Śloka 168

દાહતૃષ્ણાપરીતસ્ય વાતપિત્તોત્તરં જ્વરમ્||૧૬૭|| બદ્ધપ્રચ્યુતદોષં વા નિરામં પયસા જયેત્|૧૬૮|

Adhikarana 63 (168) · Śloka 169

ક્રિયાભિરાભિઃ પ્રશમં ન પ્રયાતિ યદા જ્વરઃ||૧૬૮|| અક્ષીણબલમાંસાગ્નેઃ શમયેત્તં વિરેચનૈઃ|૧૬૯|

Adhikarana 64 (169-170) · Śloka 171

જ્વરક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્||૧૬૯|| કામં તુ પયસા તસ્ય નિરૂહૈર્વા હરેન્મલાન્| નિરૂહો બલમગ્નિં ચ વિજ્વરત્વં મુદં રુચિમ્||૧૭૦|| પરિપક્વેષુ દોષેષુ પ્રયુક્તઃ શીઘ્રમાવહેત્|૧૭૧|

Adhikarana 65 (171) · Śloka 172

પિત્તં વા કફપિત્તં વા પિત્તાશયગતં હરેત્||૧૭૧|| સ્રંસનં ત્રીન્મલાન્ બસ્તિર્હરેત્ પક્વાશયસ્થિતાન્|૧૭૨|

Adhikarana 66 (172) · Śloka 173

જ્વરે પુરાણે સઙ્ક્ષીણે કફપિત્તે દૃઢાગ્નયે||૧૭૨|| રૂક્ષબદ્ધપુરીષાય પ્રદદ્યાદનુવાસનમ્|૧૭૩|

Adhikarana 67 (173) · Śloka 174

ગૌરવે શિરસઃ શૂલે વિબદ્ધેષ્વિન્દ્રિયેષુ ચ||૧૭૩|| જીર્ણજ્વરે રુચિકરં કુર્યાન્મૂર્ધવિરેચનમ્|૧૭૪|

Adhikarana 68 (174-175) · Śloka 176

અભ્યઙ્ગાંશ્ચ પ્રદેહાંશ્ચ પરિષેકાવગાહને||૧૭૪|| વિભજ્ય શીતોષ્ણકૃતં કુર્યાજ્જીર્ણે જ્વરે ભિષક્| તૈરાશુ પ્રશમં યાતિ બહિર્માર્ગગતો જ્વરઃ||૧૭૫|| લભન્તે સુખમઙ્ગાનિ બલં વર્ણશ્ચ વર્ધતે|૧૭૬|

Adhikarana 69 (176) · Śloka 177

ધૂપનાઞ્જનયોગૈશ્ચ યાન્તિ જીર્ણજ્વરાઃ શમમ્||૧૭૬|| ત્વઙ્માત્રશેષા યેષાં ચ ભવત્યાગન્તુરન્વયઃ|૧૭૭|

Adhikarana 70 (177-178) · Śloka 179

ઇતિ ક્રિયાક્રમઃ સિદ્ધો જ્વરઘ્નઃ સમ્પ્રકાશિતઃ||૧૭૭|| યેષાં ત્વેષ ક્રમસ્તાનિ દ્રવ્યાણ્યૂર્ધ્વમતઃ શૃણુ| રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ પુરાણાઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ||૧૭૮|| યવાગ્વોદનલાજાર્થે જ્વરિતાનાં જ્વરાપહાઃ|૧૭૯|

Adhikarana 71 (179-187) · Śloka 188

લાજપેયાં સુખજરાં પિપ્પલીનાગરૈઃ શૃતામ્||૧૭૯|| પિબેજ્જ્વરી જ્વરહરાં ક્ષુદ્વાનલ્પાગ્નિરાદિતઃ| અમ્લાભિલાષી તામેવ દાડિમામ્લાં સનાગરામ્||૧૮૦|| સૃષ્ટવિટ્ પૈત્તિકો વાઽથ શીતાં મધુયુતાં પિબેત્| પેયાં વા રક્તશાલીનાં પાર્શ્વબસ્તિશિરોરુજિ||૧૮૧|| શ્વદંષ્ટ્રાકણ્ટકારિભ્યાં સિદ્ધાં જ્વરહરાં પિબેત્| જ્વરાતિસારી પેયાં વા પિબેત્ સામ્લાં શૃતાં નરઃ||૧૮૨|| પૃશ્નિપર્ણીબલાબિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ| શૃતાં વિદારીગન્ધાદ્યૈર્દીપનીં સ્વેદનીં નરઃ||૧૮૩|| કાસી શ્વાસી ચ હિક્કી ચ યવાગૂં જ્વરિતઃ પિબેત્| વિબદ્ધવર્ચાઃ સયવાં પિપ્પલ્યામલકૈઃ શૃતામ્||૧૮૪|| સર્પિષ્મતીં પિબેત્ પેયાં જ્વરી દોષાનુલોમનીમ્| કોષ્ઠે વિબદ્ધે સરુજિ પિબેત્ પેયાં શૃતાં જ્વરી||૧૮૫|| મૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલચવ્યામલકનાગરૈઃ| પિબેત્ સબિલ્વાં પેયાં વા જ્વરે સપરિકર્તિકે||૧૮૬|| બલાવૃક્ષામ્લકોલામ્લકલશીધાવનીશૃતામ્| અસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાર્તઃ પિબેત્ પેયાં સશર્કરામ્||૧૮૭|| નાગરામલકૈઃ સિદ્ધાં ઘૃતભૃષ્ટાં જ્વરાપહામ્|૧૮૮|

Adhikarana 72 (188) · Śloka 189

મુદ્ગાન્મસૂરાંશ્ચણકાન્ કુલત્થાન્ સમકુષ્ટકાન્||૧૮૮|| યૂષાર્થે યૂષસાત્મ્યાનાં જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્|૧૮૯|

Adhikarana 73 (189) · Śloka 190

પટોલપત્રં સફલં કુલકં પાપચેલિકમ્||૧૮૯|| કર્કોટકં કઠિલ્લં ચ વિદ્યાચ્છાકં જ્વરે હિતમ્|૧૯૦|

Adhikarana 74 (190-193) · Śloka 194

લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાંશ્ચકોરાનુપચક્રકાન્||૧૯૦|| કુરઙ્ગાન્ કાલપુચ્છાંશ્ચ હરિણાન્ પૃષતાઞ્છશાન્| પ્રદદ્યાન્માંસસાત્મ્યાય જ્વરિતાય જ્વરાપહાન્||૧૯૧|| ઈષદમ્લાનનમ્લાન્ વા રસાન્ કાલે વિચક્ષણઃ| કુક્કુટાંશ્ચ મયૂરાંશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાન્||૧૯૨|| ગુરૂષ્ણત્વાન્ન શંસન્તિ જ્વરે કેચિચ્ચિકિત્સકાઃ| લઙ્ઘનેનાનિલબલં જ્વરે યદ્યધિકં ભવેત્||૧૯૩|| ભિષઙ્માત્રાવિકલ્પજ્ઞો દદ્યાત્તાનપિ કાલવિત્|૧૯૪|

Adhikarana 75 (194) · Śloka 195

ઘર્મામ્બુ ચાનુપાનાર્થં તૃષિતાય પ્રદાપયેત્||૧૯૪|| મદ્યં વા મદ્યસાત્મ્યાય યથાદોષં યથાબલમ્|૧૯૫|

Adhikarana 76 (195-196) · Śloka 196

ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાન્ કષાયાંશ્ચ નવજ્વરે||૧૯૫|| આહારાન્ દોષપક્ત્યર્થં પ્રાયશઃ પરિવર્જયેત્| અન્નપાનક્રમઃ સિદ્ધો જ્વરઘ્નઃ સમ્પ્રકાશિતઃ||૧૯૬||

Adhikarana 77 (197-199) · Śloka 200

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યન્તે કષાયા જ્વરનાશનાઃ| પાક્યં શીતકષાયં વા મુસ્તપર્પટકં પિબેત્||૧૯૭|| સનાગરં પર્પટકં પિબેદ્વા સદુરાલભમ્| કિરાતતિક્તકં મુસ્તં ગુડૂચીં વિશ્વભેષજમ્||૧૯૮|| પાઠામુશીરં સોદીચ્યં પિબેદ્વા જ્વરશાન્તયે| જ્વરઘ્ના દીપનાશ્ચૈતે કષાયા દોષપાચનાઃ||૧૯૯|| તૃષ્ણારુચિપ્રશમના મુખવૈરસ્યનાશનાઃ|૨૦૦|

Adhikarana 78 (200-203) · Śloka 203

કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી||૨૦૦|| પટોલઃ સારિવા મુસ્તં પાઠા કટુકરોહિણી| નિમ્બઃ પટોલસ્ત્રિફલા મૃદ્વીકા મુસ્તવત્સકૌ||૧૦૧|| કિરાતતિક્તમમૃતા ચન્દનં વિશ્વભેષજમ્| ગુડૂચ્યામલકં મુસ્તમર્ધશ્લોકસમાપનાઃ||૨૦૨|| કષાયાઃ શમયન્ત્યાશુ પઞ્ચ પઞ્ચવિધાઞ્જ્વરાન્| સન્તતં સતતાન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકાન્||૨૦૩||

Adhikarana 79 (204-206) · Śloka 207

વત્સકારગ્વધૌ પાઠાં ષડ્ગ્રન્થાં કટુરોહિણીમ્| મૂર્વાં સાતિવિષાં નિમ્બં પટોલં ધન્વયાસકમ્||૨૦૪|| વચાં મુસ્તમુશીરં ચ મધુકં ત્રિફલાં બલામ્| પાક્યં શીતકષાયં વા પિબેજ્જ્વરહરં નરઃ||૨૦૫|| મધૂકમુસ્તમૃદ્વીકાકાશ્મર્યાણિ પરૂષકમ્| ત્રાયમાણામુશીરં ચ ત્રિફલાં કટુરોહિણીમ્||૨૦૬|| પીત્વા નિશિસ્થિતં જન્તુર્જ્વરાચ્છીઘ્રં વિમુચ્યતે|૨૦૭|

Adhikarana 80 (207-209) · Śloka 209

જાત્યામલકમુસ્તાનિ તદ્વદ્ધન્વયવાસકમ્||૨૦૭|| વિબદ્ધદોષો જ્વરિતઃ કષાયં સગુડં પિબેત્| ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં ચ મૃદ્વીકાં કટુરોહિણીમ્||૨૦૮|| પિત્તશ્લેષ્મહરસ્ત્વેષ કષાયો હ્યાનુલોમિકઃ| ત્રિવૃતાશર્કરાયુક્તઃ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાપહઃ||૨૦૯||

Adhikarana 81 (210-214) · Śloka 214

બૃહત્યૌ વત્સકં મુસ્તં દેવદારુ મહૌષધમ્| કોલવલ્લી ચ યોગોઽયં સન્નિપાતજ્વરાપહઃ||૨૧૦|| શટી પુષ્કરમૂલં ચ વ્યાઘ્રી શૃઙ્ગી દુરાલભા| ગુડૂચી નાગરં પાઠા કિરાતં કટુરોહિણી||૨૧૧|| એષ શટ્યાદિકો વર્ગઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિશ્વાસતન્દ્રાસુ શસ્યતે||૨૧૨|| બૃહત્યૌ પૌષ્કરં ભાર્ગી શટી શૃઙ્ગી દુરાલભા| વત્સકસ્ય ચ બીજાનિ પટોલં કટુરોહિણી||૨૧૩|| બૃહત્યાદિર્ગણઃ પ્રોક્તઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ| કાસાદિષુ ચ સર્વેષુ દદ્યાત્ સોપદ્રવેષુ ચ||૨૧૪||

Adhikarana 82 (215) · Śloka 215

કષાયાશ્ચ યવાગ્વશ્ચ પિપાસાજ્વરનાશનાઃ| નિર્દિષ્ટા ભેષજાધ્યાયે ભિષક્તાનપિ યોજયેત્||૨૧૫||

Adhikarana 83 (216-217) · Śloka 217

જ્વરાઃ કષાયૈર્વમનૈર્લઙ્ઘનૈર્લઘુભોજનૈઃ| રૂક્ષસ્ય યે ન શામ્યન્તિ સર્પિસ્તેષાં ભિષગ્જિતમ્||૨૧૬|| રૂક્ષં તેજો જ્વરકરં તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ| યઃ સ્યાદનુબલો ધાતુઃ સ્નેહવધ્યઃ સ ચાનિલઃ||૨૧૭||

Adhikarana 84 (218) · Śloka 218

કષાયાઃ સર્વ એવૈતે સર્પિષા સહ યોજિતાઃ| પ્રયોજ્યા જ્વરશાન્ત્યર્થમગ્નિસન્ધુક્ષણાઃ શિવાઃ||૨૧૮||

Adhikarana 85 (219-221) · Śloka 221

પિપ્પલ્યશ્ચન્દનં મુસ્તમુશીરં કટુરોહિણી| કલિઙ્ગકાસ્તામલકી સારિવાઽતિવિષા સ્થિરા||૨૧૯|| દ્રાક્ષામલકબિલ્વાનિ ત્રાયમાણા નિદિગ્ધિકા| સિદ્ધમિતૈર્ઘૃતં સદ્યો જીર્ણજ્વરમપોહતિ||૨૨૦|| ક્ષયં કાસં શિરઃશૂલં પાર્શ્વશૂલં હલીમકમ્| અંસાભિતાપમાગ્નિં ચ વિષમં સન્નિયચ્છતિ||૨૨૧||

Adhikarana 86 (222-223) · Śloka 223

વાસાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં યવાસકમ્| પક્ત્વા તેન કષાયેણ પયસા દ્વિગુણેન ચ||૨૨૨|| પિપ્પલીમુસ્તમૃદ્વીકાચન્દનોત્પલનાગરૈઃ| કલ્કીકૃતૈશ્ચ વિપચેદ્ધૃતં જીર્ણજ્વરાપહમ્||૨૨૩||

Adhikarana 87 (224-226) · Śloka 226

બલાં શ્વદંષ્ટ્રાં બૃહતીં કલસીં ધાવનીં સ્થિરામ્| નિમ્બં પર્પટકં મુસ્તં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્||૨૨૪|| કૃત્વા કષાયં પેષ્યાર્થે દદ્યાત્તામલકીં શટીમ્| દ્રાક્ષાં પુષ્કરમૂલં ચ મેદામામલકાનિ ચ||૨૨૫|| ઘૃતં પયશ્ચ તત્ સિદ્ધં સર્પિર્જ્વરહરં પરમ્| ક્ષયકાસશિરઃશૂલપાર્શ્વશૂલાંસતાપનુત્ ||૨૨૬||

Adhikarana 88 (227-233) · Śloka 233

જ્વરિભ્યો બહુદોષેભ્ય ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ બુદ્ધિમાન્| દદ્યાત્ સંશોધનં કાલે કલ્પે યદુપદેક્ષ્યતે||૨૨૭|| મદનં પિપ્પલીભિર્વા કલિઙ્ગૈર્મધુકેન વા| યુક્તમુષ્ણામ્બુના પેયં વમનં જ્વરશાન્તયે||૨૨૮|| ક્ષૌદ્રામ્બુના રસેનેક્ષોરથવા લવણામ્બુના| જ્વરે પ્રચ્છર્દનં શસ્તં મદ્યૈર્વા તર્પણેન વા||૨૨૯|| મૃદ્વીકામલકાનાં વા રસં પ્રસ્કન્દનં પિબેત્| રસમામલકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં જ્વરાપહમ્||૨૩૦|| લિહ્યાદ્વા ત્રૈવૃતં ચૂર્ણં સંયુક્તં મધુસર્પિષા| પિબેદ્વા ક્ષૌદ્રમાવાપ્ય સઘૃતં ત્રિફલારસમ્||૨૩૧|| આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા| ત્રિવૃતાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃ પિબેત્||૨૩૨|| જ્વરાદ્વિમુચ્યતે પીત્વા મૃદ્વીકાભિઃ સહાભયામ્| પયોઽનુપાનમુષ્ણં વા પીત્વા દ્રાક્ષારસં નરઃ||૨૩૩||

Adhikarana 89 (234-239) · Śloka 239

કાસાચ્છ્વાસાચ્છિરઃશૂલાત્પાર્શ્વશૂલાચ્ચિરજ્વરાત્| મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ||૨૩૪|| એરણ્ડમૂલોત્ક્વથિતં જ્વરાત્ સપરિકર્તિકાત્| પયો વિમુચ્યતે પીત્વા તદ્વદ્બિલ્વશલાટુભિઃ||૨૩૫|| ત્રિકણ્ટકબલાવ્યાઘ્રીગુડનાગરસાધિતમ્| વર્ચોમૂત્રવિબન્ધઘ્નં શોફજ્વરહરં પયઃ||૨૩૬|| સનાગરં સમૃદ્વીકં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| શૃતં પયઃ સખર્જૂરં પિપાસાજ્વરનાશનમ્||૨૩૭|| ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા શૃતં જ્વરહરં પયઃ| ધારોષ્ણં વા પયઃ સદ્યો વાતપિત્તજ્વરં જયેત્||૨૩૮|| જીર્ણજ્વરાણાં સર્વેષાં પયઃ પ્રશમનં પરમ્| પેયં તદુષ્ણં શીતં વા યથાસ્વં ભેષજૈઃ શૃતમ્||૨૩૯||

Adhikarana 90 (240-249) · Śloka 249

પ્રયોજયેજ્જ્વરહરાન્નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્| પક્વાશયગતે દોષે વક્ષ્યન્તે યે ચ સિદ્ધિષુ||૨૪૦|| પટોલારિષ્ટપત્રાણિ સોશીરશ્ચતુરઙ્ગુલઃ| હ્રીબેરં રોહિણી તિક્તા શ્વદંષ્ટ્રા મદનાનિ ચ||૨૪૧|| સ્થિરા બલા ચ તત્ સર્વં પયસ્યર્ધોદકે શૃતમ્| ક્ષીરાવશેષં નિર્યૂહં સંયુક્તં મધુસર્પિષા||૨૪૨|| કલ્કૈર્મદનમુસ્તાનાં પિપ્પલ્યા મધુકસ્ય ચ| વત્સકસ્ય ચ સંયુક્તં બસ્તિં દદ્યાજ્જ્વરાપહમ્||૨૪૩|| શુદ્ધે માર્ગે હૃતે દોષે વિપ્રસન્નેષુ ધાતુષુ| ગતાઙ્ગશૂલો લઘ્વઙ્ગઃ સદ્યો ભવતિ વિજ્વરઃ||૨૪૪|| આરગ્વધમુશીરં ચ મદનસ્ય ફલં તથા| ચતસ્રઃ પર્ણિનીશ્ચૈવ નિર્યૂહમુપકલ્પયેત્||૨૪૫|| પ્રિયઙ્ગુર્મદનં મુસ્તં શતાહ્વા મધુયષ્ટિકા| કલ્કઃ સર્પિર્ગુડઃ ક્ષૌદ્રં જ્વરઘ્નો બસ્તિરુત્તમઃ||૨૪૬|| ગુડૂચીં ત્રાયમાણાં ચ ચન્દનં મધુકં વૃષમ્| સ્થિરાં બલાં પૃશ્નિપર્ણીં મદનં ચેતિ સાધયેત્||૨૪૭|| રસં જાઙ્ગલમાંસસ્ય રસેન સહિતં ભિષક્| પિપ્પલીફલમુસ્તાનાં કલ્કેન મધુકસ્ય ચ||૨૪૮|| ઈષત્સલવણં યુક્ત્યા નિરૂહં મધુસર્પિષા| જ્વરપ્રશમનં દદ્યાદ્બલસ્વેદરુચિપ્રદમ્||૨૪૯||

Adhikarana 91 (250-253) · Śloka 253

જીવન્તીં મધુકં મેદાં પિપ્પલીં મદનં વચામ્| ઋદ્ધિં રાસ્નાં બલાં વિશ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્||૨૫૦|| પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્તૈલં ચ વિપચેદ્ભિષક્| આનુવાસનિકં સ્નેહમેતં વિદ્યાજ્જ્વરાપહમ્||૨૫૧|| પટોલપિચુમર્દાભ્યાં ગુડૂચ્યા મધુકેન ચ| મદનૈશ્ચ શૃતઃ સ્નેહો જ્વરઘ્નમનુવાસનમ્||૨૫૨|| ચન્દનાગુરુકાશ્મર્યપટોલમધુકોત્પલૈઃ| સિદ્ધઃ સ્નેહો જ્વરહરઃ સ્નેહબસ્તિઃ પ્રશસ્યતે||૨૫૩||

Adhikarana 92 (254-255) · Śloka 255

યદુક્તં ભેષજાધ્યાયે વિમાને રોગભેષજે| શિરોવિરેચનં કુર્યાદ્યુક્તિજ્ઞસ્તજ્જ્વરાપહમ્||૨૫૪|| યચ્ચ નાવનિકં તૈલં યાશ્ચ તૈલં યાશ્ચ પ્રાગ્ધૂમવર્તયઃ| માત્રાશિતીયે નિર્દિષ્ટાઃ પ્રયોજ્યાસ્તા જ્વરેષ્વપિ||૨૫૫||

Adhikarana 93 (256) · Śloka 256

અભ્યઙ્ગાંશ્ચ પ્રદેહાંશ્ચ પરિષેકાંશ્ચ કારયેત્| યથાભિલાષં શીતોષ્ણં વિભજ્ય દ્વિવિધં જ્વરમ્||૨૫૬||

Adhikarana 94 (257) · Śloka 257

સહસ્રધૌતં સર્પિર્વા તૈલં વા ચન્દનાદિકમ્| દાહજ્વરપ્રશમનં દદ્યાદભ્યઞ્જનં ભિષક્||૨૫૭||

Adhikarana 95 (258-259) · Śloka 259

અથ ચન્દનાદ્યં તૈલમુપદેક્ષ્યામઃ- ચન્દનભદ્રશ્રીકાલાનુસાર્યકાલીયકપદ્માપદ્મકોશીરસારિવામધુકપ્રપૌણ્ડરીકનાગપુષ્પોદીચ્યવન્યપદ્મોત્પલનલિનકુમુદ- સૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રબિસમૃણાલશાલૂકશૈવાલકશેરુકાનન્તાકુશકાશેક્ષુદર્ભશરનલશાલિમૂલજમ્બુવેતસવાનીરગુન્દ્રા- કકુભાસનાશ્વકર્ણસ્યન્દનવાતપોથશાલતાલધવતિનિશખદિરકદરકદમ્બકાશ્મર્યફલસર્જપ્લક્ષવટકપીતનોદુમ્બરાશ્વત્થ- ન્યગ્રોધધાતકીદૂર્વેત્કટશૃઙ્ગાટકમઞ્જિષ્ઠાજ્યોતિષ્મતીપુષ્કરબીજક્રૌઞ્ચાદનબદરીકોવિદારકદલી- સંવર્તકારિષ્ટશતપર્વાશીતકુમ્ભિકાશતાવરીશ્રીપર્ણીશ્રાવણીમહાશ્રાવણીરોહિણીશીતપાક્યોદનપાકીકાલબલાપયસ્યાવિદારી- જીવકર્ષભકમેદામહામેદામધુરસર્ષ્યપ્રોક્તાતૃણશૂન્યમોચરસાટરૂષકબકુલકુટજપટોલનિમ્બશાલ્મલીનારિકેલ- ખર્જૂરમૃદ્વીકાપ્રિયાલપ્રિયઙ્ગુધન્વનાત્માગુપ્તામધૂકાનામન્યેષાં ચ શીતવીર્યાણાં યથાલાભમૌષધાનાં કષાયં કારયેત્| તેન કષાયેણ દ્વિગુણિતપયસા તેષામેવ ચ કલ્કેન કષાયાર્ધમાત્રં મૃદ્વગ્નિના સાધયેત્તૈલમ્| એતત્તૈલમભ્યઙ્ગાત્ સદ્યો દાહજ્વરમપનયતિ| એતૈરેવ ચૌષધૈરશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સુશીતૈઃ પ્રદેહં કારયેત્| એતૈરેવ ચ શૃતશીતં સલિલમવગાહપરિષેકાર્થં પ્રયુઞ્જીત||૨૫૮|| ઇતિ ચન્દનાદ્યં તૈલમ્| મધ્વારનાલક્ષીરદધિઘૃતસલિલસેકાવગાહાશ્ચ સદ્યો દાહજ્વરમપનયન્તિ શીતસ્પર્શત્વાત્||૨૫૯||

Adhikarana 96 (260-266) · Śloka 266

ભવન્તિ ચાત્ર- પૌષ્કરેષુ સુશીતેષુ પદ્મોત્પલદલેષુ ચ| કદલીનાં ચ પત્રેષુ ક્ષૌમેષુ વિમલેષુ ચ||૨૬૦|| ચન્દનોદકશીતેષુ શીતે ધારાગૃહેઽપિ વા| હિમામ્બુસિક્તે સદને દાહાર્તઃ સંવિશેત્ સુખમ્||૨૬૧|| હેમશઙ્ખપ્રવાલાનાં મણીનાં મૌક્તિકસ્ય ચ| ચન્દનોદકશીતાનાં સંસ્પર્શાનુરસાન્ સ્પૃશેત્||૨૬૨|| સ્રગ્ભિર્નીલોત્પલૈઃ પદ્મૈર્વ્યજનૈર્વિવિધૈરપિ| શીતવાતાવહૈર્વ્યજ્જ્યેચ્ચન્દનોદકવર્ષિભિઃ ||૨૬૩|| નદ્યસ્તડાગાઃ પદ્મિન્યો હ્રદાશ્ચ વિમલોદકાઃ| અવગાહે હિતા દાહતૃષ્ણાગ્લાનિજ્વરાપહાઃ||૨૬૪|| પ્રિયાઃ પ્રદક્ષિણાચારાઃ પ્રમદાશ્ચન્દનોક્ષિતાઃ| સાન્ત્વયેયુઃ પરૈઃ કામૈર્મણિમૌક્તિકભૂષણાઃ||૨૬૫|| શીતાનિ ચાન્નપાનાનિ શીતાન્યુપવનાનિ ચ| વાયવશ્ચન્દ્રપાદાશ્ચ શીતા દાહજ્વરાપહાઃ||૨૬૬||

Adhikarana 97 (267) · Śloka 267

અથોષ્ણાભિપ્રાયિણાં જ્વરિતાનામભ્યઙ્ગાદીનુપક્રમાનુપદેક્ષ્યામઃ- અગુરુકુષ્ઠતગરપત્રનલદશૈલેયધ્યામકહરેણુકાસ્થૌણેયકક્ષેમકૈલાવરાઙ્ગદલપુરતમાલપત્રભૂતીકરોહિષસરલશલ્લકી- દેવદાર્વગ્નિમન્થબિલ્વસ્યોનાકકાશ્મર્યપાટલાપુનર્નવાવૃશ્ચીરકણ્ટકારીબૃહતીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમાષપર્ણીમુદ્ગપર્ણીગોક્ષુરકૈરણ્ડ- શોભાઞ્જનકવરુણાર્કચિરબિલ્વતિલ્વકશટીપુષ્કરમૂલગણ્ડીરોરુબૂકપત્તૂરાક્ષીવાશ્માન્તકશિગ્રુમાતુલુઙ્ગપીલુકમૂલકપર્ણી- તિલપર્ણીપીલુપર્ણીમેષશૃઙ્ગીહિંસ્રાદન્તશઠૈરાવતકભલ્લાતકાસ્ફોતકાણ્ડીરાત્મજૈકેષીકાકરઞ્જધાન્યકાજમોદ- પૃથ્વીકાસુમુખસુરસકુઠેરકકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકભૂસ્તૃણશૃઙ્ગવેરપિપ્પલીસર્ષપાશ્વગન્ધારાસ્નારુહારોહાવચાબલાતિબલા- ગુડૂચીશતપુષ્પાશીતવલ્લીનાકુલીગન્ધનાકુલીશ્વેતાજ્યોતિષ્મતીચિત્રકાધ્યણ્ડામ્લચાઙ્ગેરી- તિલબદરકુલત્થમાષાણામેવંવિધાનામન્યેષાં ચોષ્ણવીર્યાણાં યથાલાભમૌષધાનાં કષાયં કારયેત્, તેન કષાયેણ તેષામેવ ચ કલ્કેન સુરાસૌવીરકતુષોદકમૈરેયમેદકદધિમણ્ડારનાલકટ્વરપ્રતિવિનીતેન તૈલપાત્રં વિપાચયેત્| તેન સુખોષ્ણેન તૈલેનોષ્ણાભિપ્રાયિણં જ્વરિતમભ્યઞ્જ્યાત્, તથા શીતજ્વરઃ પ્રશામ્યતિ; એતૈરેવ ચૌષધૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ પ્રદેહં કારયેત્, એતૈરેવ ચ શૃતં સુખોષ્ણં સલિલમવગાહનાર્થં પરિષેકાર્થં ચ પ્રયુઞ્જીત શીતજ્વરપ્રશમાર્થમ્||૨૬૭|| ઇત્યગુર્વાદ્યં તૈલમ્|

Adhikarana 98 (268-271) · Śloka 271

ભવન્તિ ચાત્ર- ત્રયોદશવિધઃ સ્વેદઃ સ્વેદાધ્યાયે નિદર્શિતઃ| માત્રાકાલવિદા યુક્તઃ સ ચ શીતજ્વરાપહઃ||૨૬૮|| સા કુટી તચ્ચ શયનં તચ્ચાવચ્છાદનં જ્વરમ્| શીતં પ્રશમયન્ત્યાશુ ધૂપાશ્ચાગુરુજા ઘનાઃ||૨૬૯|| ચારૂપચિતગાત્ર્યશ્ચ તરુણ્યો યૌવનોષ્મણા| આશ્લેષાચ્છમયન્ત્યાશુ પ્રમદાઃ શિશિરજ્વરમ્||૨૭૦|| સ્વેદનાન્યન્નપાનાનિ વાતશ્લેષ્મહરાણિ ચ| શીતજ્વરં જયન્ત્યાશુ સંસર્ગબલયોજનાત્||૨૭૧||

Adhikarana 99 (272-282) · Śloka 283

વાતજે શ્રમજે ચૈવ પુરાણે ક્ષતજે જ્વરે| લઙ્ઘનં ન હિતં વિદ્યાચ્છમનૈસ્તાનુપાચરેત્||૨૭૨|| વિક્ષિપ્યામાશયોષ્માણં યસ્માદ્ગત્વા રસં નૃણામ્| જ્વરં કુર્વન્તિ દોષાસ્તુ હીયતેઽગ્નિબલં તતઃ||૨૭૩|| યથા પ્રજ્વલિતો વહ્નિઃ સ્થાલ્યામિન્ધનવાનપિ| ન પચત્યોદનં સમ્યગનિલપ્રેરિતો બહિઃ||૨૭૪|| પક્તિસ્થાનાત્તથા દોષૈરૂષ્મા ક્ષિપ્તો બહિર્નૃણામ્| ન પચત્યભ્યવહૃતં કૃચ્છ્રાત્ પચતિ વા લઘુ||૨૭૫|| અતોઽગ્નિબલરક્ષાર્થં લઙ્ઘનાદિક્રમો હિતઃ| સપ્તાહેન હિ પચ્યન્તે સપ્તધાતુગતા મલાઃ||૨૭૬|| નિરામશ્ચાપ્યતઃ પ્રોક્તો જ્વરઃ પ્રાયોઽષ્ટમેઽહનિ| ઉદીર્ણદોષસ્ત્વલ્પાગ્નિરશ્નન્ ગુરુ વિશેષતઃ||૨૭૭|| મુચ્યતે સહસા પ્રાણૈશ્ચિરં ક્લિશ્યતિ વા નરઃ| એતસ્માત્કારણાદ્વિદ્વાન્ વાતિકેઽપ્યાદિતો જ્વરે||૨૭૮|| નાતિ ગુર્વતિ વા સ્નિગ્ધં ભોજયેત્ સહસા નરમ્| જ્વરે મારુતજે ત્વાદાવનપેક્ષ્યાપિ હિ ક્રમમ્||૨૭૯|| કુર્યાન્નિરનુબન્ધાનામભ્યઙ્ગાદીનુપક્રમાન્| પાયયિત્વા કષાયં ચ ભોજયેદ્રસભોજનમ્||૨૮૦|| જીર્ણજ્વરહરં કુર્યાત્ સર્વશશ્ચાપ્યુપક્રમમ્| શ્લેષ્મલાનામવાતાનાં જ્વરોઽનુષ્ણઃ કફાધિકઃ||૨૮૧|| પરિપાકં ન સપ્તાહેનાપિ યાતિ મૃદૂષ્મણામ્| તં ક્રમેણ યથોક્તેન લઙ્ઘનાલ્પાશનાદિના||૨૮૨|| આદશાહમુપક્રમ્ય કષાયાદ્યૈરુપાચરેત્|૨૮૩|

Adhikarana 100 (283) · Śloka 284

સામા યે યે ચ કફજાઃ કફપિત્તજ્વરાશ્ચ યે||૨૮૩|| લઙ્ઘનં લઙ્ઘનીયોક્તં તેષુ કાર્યં પ્રતિ પ્રતિ|૨૮૪|

Adhikarana 101 (284) · Śloka 285

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ બસ્તિભિશ્ચ યથાક્રમમ્||૨૮૪|| જ્વરાનુપચરેદ્ધીમાન્ કફપિત્તાનિલોદ્ભવાન્|૨૮૫|

Adhikarana 102 (285-286) · Śloka 287

સંસૃષ્ટાન્ સન્નિપતિતાન્ બુદ્ધ્વા તરતમૈઃ સમૈઃ||૨૮૫|| જ્વરાન્ દોષક્રમાપેક્ષી યથોક્તૈરૌષધૈર્જયેત્| વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા||૨૮૬|| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા સન્નિપાતજ્વરં જયેત્|૨૮૭|

Adhikarana 103 (287-288) · Śloka 289

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારૂણઃ||૨૮૭|| શોથઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે| રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિષ્પાનૈશ્ચ તં જયેત્||૨૮૮|| પ્રદેહૈઃ કફપિત્તઘ્નૈર્નાવનૈઃ કવલગ્રહૈઃ|૨૮૯|

Adhikarana 104 (289) · Śloka 290

શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ||૨૮૯|| શાખાનુસારી રક્તસ્ય સોઽવસેકાત્ પ્રશામ્યતિ|૨૯૦|

Adhikarana 105 (290) · Śloka 291

વિસર્પેણાભિઘાતેન યશ્ચ વિસ્ફોટકૈર્જ્વરઃ||૨૯૦|| તત્રાદૌ સર્પિષઃ પાનં કફપિત્તોત્તરો ન ચેત્|૨૯૧|

Adhikarana 106 (291) · Śloka 292

દૌર્બલ્યાદ્દેહધાતૂનાં જ્વરો જીર્ણોઽનુવર્તતે||૨૯૧|| બલ્યેઃ સમ્બૃંહણૈસ્તસ્માદાહારૈસ્તમુપાચરેત્|૨૯૨|

Adhikarana 107 (292-295) · Śloka 296

કર્મ સાધારણં જહ્યાત્તૃતીયકચતુર્થકૌ ||૨૯૨|| આગન્તુરનુબન્ધો હિ પ્રાયશો વિષમજ્વરે| વાતપ્રધાનં સર્પિર્ભિર્બસ્તિભિઃ સાનુવાસનૈઃ||૨૯૩|| સ્નિગ્ધોષ્ણૈરન્નપાનૈશ્ચ શમયેદ્વિષમજ્વરમ્| વિરેચનેન પયસા સર્પિષા સંસ્કૃતેન ચ||૨૯૪|| વિષમં તિક્તશીતૈશ્ચ જ્વરં પિત્તોત્તરં જયેત્| વમનં પાચનં રૂક્ષમન્નપાનં વિલઙ્ઘનમ્||૨૯૫|| કષાયોષ્ણં ચ વિષમે જ્વરે શસ્તં કફોત્તરે|૨૯૬|

Adhikarana 108 (296-309) · Śloka 310

યોગાઃ પરાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે વિષમજ્વરનાશનાઃ||૨૯૬|| પ્રયોક્તવ્યા મતિમતા દોષાદીન્ પ્રવિભજ્ય તે| સુરા સમણ્ડા પાનાર્થે ભક્ષ્યાર્થે ચરણાયુધઃ||૨૯૭|| તિત્તિરિશ્ચ મયૂરશ્ચ પ્રયોજ્યા વિષમજ્વરે| પિબેદ્વા ષટ્પલં સર્પિરભયાં વા પ્રયોજયેત્||૨૯૮|| ત્રિફલાયાઃ કષાયં વા ગુડૂચ્યા રસમેવ વા| નીલિનીમજગન્ધાં ચ ત્રિવૃતાં કટુરોહિણીમ્||૨૯૯|| પિબેજ્જ્વરાગમે યુક્ત્યા સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ| સર્પિષો મહતીં માત્રાં પીત્વા વા છર્દયેત્ પુનઃ||૩૦૦|| ઉપયુજ્યાન્નપાનં વા પ્રભૂતં પુનરુલ્લિખેત્| સાન્નં મદ્યં પ્રભૂતં વા પીત્વા સ્વપ્યાજ્જ્વરાગમે||૩૦૧|| આસ્થાપનં યાપનં વા કારયેદ્વિષમજ્વરે| પયસા વૃષદંશસ્ય શકૃદ્વા તદહઃ પિબેત્||૩૦૨|| વૃષસ્ય દધિમણ્ડેન સુરયા વા સસૈન્ધવમ્| પિપ્પલ્યાસ્ત્રિફલાયાશ્ચ દધ્નસ્તક્રસ્ય સર્પિષઃ||૩૦૩|| પઞ્ચગવ્યસ્ય પયસઃ પ્રયોગો વિષમજ્વરે| રસોનસ્ય સતૈલસ્ય પ્રાગ્ભક્તમુપસેવનમ્||૩૦૪|| મેદ્યાનામુષ્ણવીર્યાણામામિષાણાં ચ ભક્ષણમ્| હિઙ્ગુતુલ્યા તુ વૈયાઘ્રી વસા નસ્યં સસૈન્ધવા||૩૦૫|| પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્ સસૈન્ધવા| સૈન્ધવં પિપ્પલીનાં ચ તણ્ડુલાઃ સમનઃશિલાઃ||૩૦૬|| નેત્રાઞ્જનં તૈલપિષ્ટં શસ્યતે વિષમજ્વરે| પલઙ્કષા નિમ્બપત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી||૩૦૭|| સર્ષપાઃ સયવાઃ સર્પિર્ધૂપનં જ્વરનાશનમ્| યે ધૂમા ધૂપનં યચ્ચ નાવનં ચાઞ્જનં ચ યત્||૩૦૮|| મનોવિકારે નિર્દિષ્ટં કાર્યં તદ્વિષમજ્વરે| મણીનામોષધીનાં ચ મઙ્ગલ્યાનાં વિષસ્ય ચ||૩૦૯|| ધારણાદગદાનાં ચ સેવનાન્ન ભવેજ્જ્વરઃ|૩૧૦|

Adhikarana 109 (309-316) · Śloka 317

સોમં સાનુચરં દેવં સમાતૃગણમીશ્વરમ્||૩૧૦|| પૂજયન્ પ્રયતઃ શીઘ્રં મુચ્યતે વિષમજ્વરાત્| વિષ્ણું સહસ્રમૂર્ધાનં ચરાચરપતિં વિભુમ્||૩૧૧|| સ્તુવન્નામસહસ્રેણ જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ| બ્રહ્માણમશ્વિનાવિન્દ્રં હુતભક્ષં હિમાચલમ્||૩૧૨|| ગઙ્ગાં મરુદ્ગણાંશ્ચેષ્ટ્યા પૂજયઞ્જયતિ જ્વરાન્| ભક્ત્યા માતુઃ પિતુશ્ચૈવ ગુરૂણાં પૂજનેન ચ||૩૧૩|| બ્રહ્મચર્યેણ તપસા સત્યેન નિયમેન ચ| જપહોમપ્રદાનેન વેદાનાં શ્રવણેન ચ||૩૧૪|| જ્વરાદ્વિમુચ્યતે શીઘ્રં સાધૂનાં દર્શનેન ચ| જ્વરે રસસ્થે વમનમુપવાસં ચ કારયેત્||૩૧૫|| સેકપ્રદેહૌ રક્તસ્થે તથા સંશમનાનિ ચ| વિરેચનં સોપવાસં માંસમેદઃસ્થિતે હિતમ્||૩૧૬|| અસ્થિમજ્જગતે દેયા નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ|૩૧૭|

Adhikarana 110 (317-322) · Śloka 323

શાપાભિચારાદ્ભૂતાનામભિષઙ્ગાચ્ચ યો જ્વરઃ||૩૧૭|| દૈવવ્યપાશ્રયં તત્ર સર્વમૌષધમિષ્યતે| અભિઘાતજ્વરો નશ્યેત્ પાનાભ્યઙ્ગેન સર્પિષઃ||૩૧૮|| રક્તાવસેકૈર્મદ્યૈશ્ચ સાત્મ્યૈર્માંસરસૌદનૈઃ| સાનાહો મદ્યસાત્મ્યાનાં મદિરારસભોજનૈઃ||૩૧૯|| ક્ષતાનાં વ્રણિતાનાં ચ ક્ષતવ્રણચિકિત્સયા| આશ્વાસેનેષ્ટલાભેન વાયોઃ પ્રશમનેન ચ||૩૨૦|| હર્ષણૈશ્ચ શમં યાન્તિ કામશોકભયજ્વરાઃ| કામ્યૈરર્થૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ પિત્તઘ્નૈશ્ચાપ્યુપક્રમૈઃ||૩૨૧|| સદ્વાક્યૈશ્ચ શમં યાતિ જ્વરઃ ક્રોધસમુત્થિતઃ| કામાત્ ક્રોધજ્વરો નાશં ક્રોધાત્ કામસમુદ્ભવઃ||૩૨૨|| યાતિ તાભ્યામુભાભ્યાં ચ ભયશોકસમુત્થિતઃ|૩૨૩|

Adhikarana 111 (323) · Śloka 324

જ્વરસ્ય વેગં કાલં ચ ચિન્તયઞ્જ્વર્યતે તુ યઃ||૩૨૩|| તસ્યેષ્ટૈસ્તુ વિચિત્રૈશ્ચ વિષયૈર્નાશયેત્ સ્મૃતિમ્|૩૨૪|

Adhikarana 112 (324-328) · Śloka 328

જ્વરપ્રમોક્ષે પુરુષઃ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે| શ્વસન્વિવર્ણઃ સ્વિન્નાઙ્ગો વેપતે લીયતે મુહુઃ||૩૨૪|| પ્રલપત્યુષ્ણસર્વાઙ્ગઃ શીતાઙ્ગશ્ચ ભવત્યપિ| વિસઞ્જ્ઞો જ્વરવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષ્યતે ||૩૨૫|| સદોષશબ્દં ચ શકૃદ્દ્રવં સ્રવતિ વેગવત્| લિઙ્ગાન્યેતાનિ જાનીયાજ્જ્વરમોક્ષે વિચક્ષણઃ||૩૨૬|| બહુદોષસ્ય બલવાન્ પ્રાયેણાભિનવો જ્વરઃ| સત્ક્રિયાદોષપક્ત્યા ચેદ્વિમુઞ્ચતિ સુદારુણમ્||૩૨૭|| કૃત્વા દોષવશાદ્વેગં ક્રમાદુપરમન્તિ યે| તેષામદારુણો મોક્ષો જ્વરાણાં ચિરકારિણામ્||૩૨૮||

Adhikarana 113 (329) · Śloka 329

વિગતક્લમસન્તાપમવ્યથં વિમલેન્દ્રિયમ્| યુક્તં પ્રકૃતિસત્ત્વેન વિદ્યાત્ પુરુષમજ્વરમ્||૩૨૯||

Adhikarana 114 (330-332) · Śloka 332

સજ્વરો જ્વરમુક્તશ્ચ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ| અસાત્મ્યાન્યન્નપાનાનિ વિરુદ્ધાનિ ચ વર્જયેત્||૩૩૦|| વ્યવાયમતિચેષ્ટાશ્ચ સ્નાનમત્યશનાનિ ચ| તથા જ્વરઃ શમં યાતિ પ્રશાન્તો જાયતે ન ચ||૩૩૧|| વ્યાયામં ચ વ્યવાયં ચ સ્નાનં ચઙ્ક્રમણાનિ ચ| જ્વરમુક્તો ન સેવેત યાવન્ન બલવાન્ ભવેત્||૩૩૨||

Adhikarana 115 (333-343) · Śloka 343

અસઞ્જાતબલો યસ્તુ જ્વરમુક્તો નિષેવતે| વર્જ્યમેતન્નરસ્તસ્ય પુનરાવર્તતે જ્વરઃ||૩૩૩|| દુર્હૃતેષુ ચ દોષેષુ યસ્ય વા વિનિવર્તતે| સ્વલ્પેનપ્યપચારેણ તસ્ય વ્યાવર્તતે પુનઃ||૩૩૪|| ચિરકાલપરિક્લિષ્ટં દુર્બલં હીનતેજસમ્ | અચિરેણૈવ કાલેન સ હન્તિ પુનરાગતઃ||૩૩૫|| અથવાઽપિ પરીપાકં ધાતુષ્વેવ ક્રમાન્મલાઃ| યાન્તિ જ્વરમકુર્વન્તસ્તે તથાઽપ્યપકુર્વતે||૩૩૬|| દીનતાં શ્વયથું ગ્લાનિં પાણ્ડુતાં નાન્નકામતામ્| કણ્ડૂરુક્તોઠપિડકાઃ કુર્વન્ત્યગ્નિં ચ તે મૃદુમ્||૩૩૭|| એવમન્યેઽપિ ચ ગદા વ્યાવર્તન્તે પુનર્ગતાઃ| અનિર્ઘાતેન દોષાણામલ્પૈરપ્યહિતૈર્નૃણામ્||૩૩૮|| નિર્વૃત્તેઽપિ જ્વરે તસ્માદ્યથાવસ્થં યથાબલમ્| યથાપ્રાણં હરેદ્દોષં પ્રયોગૈર્વા શમં નયેત્||૩૩૯|| મૃદુભિઃ શોધનૈઃ શુદ્ધિર્યાપના બસ્તયો હિતાઃ| હિતાશ્ચ લઘવો યૂષા જાઙ્ગલામિષજા રસાઃ||૩૪૦|| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનધૂપનાન્યઞ્જનાનિ ચ| હિતાનિ પુનરાવૃત્તે જ્વરે તિક્તઘૃતાનિ ચ||૩૪૧|| ગુર્વ્યભિષ્યન્દ્યસાત્મ્યાનાં ભોજનાત્ પુનરાગતે| લઙ્ઘનોષ્ણોપચારાદિઃ ક્રમઃ કાર્યશ્ચ પૂર્વવત્||૩૪૨|| કિરાતતિક્તકં તિક્તા મુસ્તં પર્પટકોઽમૃતા| ઘ્નન્તિ પીતાનિ ચાભ્યાસાત્ પુનરાવર્તકં જ્વરમ્||૩૪૩||

Adhikarana 116 (344) · Śloka 344

તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં જ્વરિતાનાં વિચક્ષણઃ| જ્વરાક્રિયાક્રમાપેક્ષી કુર્યાત્તત્તચ્ચિકિત્સિતમ્||૩૪૪||

Adhikarana 117 (345) · Śloka 345

રોગરાટ્ સર્વભૂતાનામન્તકૃદ્દારુણો જ્વરઃ| તસ્માદ્વિશેષતસ્તસ્ય યતેત પ્રશમે ભિષક્||૩૪૫||

Adhikarana 118 (346) · Śloka 346

તત્ર શ્લોકઃ- યથાક્રમં યથાપ્રશ્નમુક્તં જ્વરચિકિત્સિતમ્| આત્રેયેણાગ્નિવેશાય ભૂતાનાં હિતકામ્યયા||૩૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||