Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕਤਮਾਨਿਸ਼ਰੀਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. katamāniśarīrīyamindriyam
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
ਕਤਮਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਤਿ ਮਹਾਮੁਨੇ!| ਯਾਨਿ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਰਿਹਰੇਦ੍ਯੇਸੁ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ||੩|| ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਪਸ੍ਟਃ ਸੁਦੁਰ੍ਵਚਮ੍| ਆਚਚਕ੍ਸੇ ਯਥਾ ਤਸ੍ਮੈ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ||੪|| ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਭਾਸਮਾਣਸ੍ਯ ਰੁਜਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਰੋ ਭਸ਼ਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਚ੍ਯਵਤੇ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਾਪਿ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||੫|| ਬਲਂ ਚ ਹੀਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ| ਜਾਯਤੇ ਹਦਿ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਤਂ ਭਿਸਕ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੬||
View original
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने!| यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति||३|| इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्| आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत||४|| यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्| अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति||५|| बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते| जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10
ਹਿਕ੍ਕਾ ਗਮ੍ਭੀਰਜਾ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਨ ਤਸ੍ਮੈ ਭੇਸਜਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਮਰਨ੍ਨਾਤ੍ਰੇਯਸ਼ਾਸਨਮ੍||੭|| ਆਨਾਹਸ਼੍ਚਾਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਯਮੇਤੌ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਨਰਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਤਂ ਵਿਸ਼ਤੋ ਰੋਗੌ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍||੮|| ਆਨਾਹਸ਼੍ਚਾਤਿਤਸ੍ਣਾ ਚ ਯਮੇਤੌ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਨਰਮ੍| ਵਿਸ਼ਤੋ ਵਿਜਹਤ੍ਯੇਨਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਨਾਤਿਚਿਰਾਨ੍ਨਰਮ੍||੯|| ਜ੍ਵਰਃ ਪੌਰ੍ਵਾਹ੍ਣਿਕੋ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ| ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ||੧੦||
View original
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते| न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७|| आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्| व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८|| आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्| विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्||९|| ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
ਯਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਨਿਰੂਸ੍ਮਣੋ ਜਠਰਿਣਃ ਸ਼੍ਵਸਨੋ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ||੧੧|| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸਿਸ੍ਥੋ ਹਸ੍ਤਪਾਦਂ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ| ਜ੍ਞਾਤਿਸਙ੍ਘਂ ਸ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਤੇਨ ਰੋਗੇਣ ਹਨ੍ਯਤੇ||੧੨|| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਦਸ੍ਥਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਰਸ੍ਤੇ ਚ ਪਿਣ੍ਡਿਕੇ| ਸੀਦਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਭੇ ਜਙ੍ਘੇ ਤਂ ਭਿਸਕ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੩|| ਸ਼ੂਨਹਸ੍ਤਂ ਸ਼ੂਨਪਾਦਂ ਸ਼ੂਨਗੁਹ੍ਯੋਦਰਂ ਨਰਮ੍| ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲਾਹਾਰਮੌਸਧੈਰ੍ਨੋਪਪਾਦਯੇਤ੍||੧੪||
View original
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते| निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति||११|| श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति| ज्ञातिसङ्घं स सङ्क्लेश्य तेन रोगेण हन्यते||१२|| श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके| सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्||१३|| शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्| हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19
ਉਰੋਯੁਕ੍ਤੋ ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਨੀਲਃ ਪੀਤਃ ਸਲੋਹਿਤਃ| ਸਤਤਂ ਚ੍ਯਵਤੇ ਯਸ੍ਯ ਦੂਰਾਤ੍ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੫|| ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਃ ਸ਼ੂਨਃ ਕਾਸਜ੍ਵਰਾਰ੍ਦਿਤਃ | ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸੋ ਨਰੋ ਦੂਰਾਦ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯੋ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ||੧੬|| ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਕਸ੍ਟਾਭਿਲਕ੍ਸਿਤਾਃ | ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਬਲਹੀਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧੭|| ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰੌ ਸ਼ੋਫਾਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਵਾ ਤਯੋਃ ਕ੍ਸਯੇ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਾਯ ਜਾਯਤੇ||੧੮|| ਪਾਣ੍ਡੁਰਸ਼੍ਚ ਕਸ਼ੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਣਯਾਭਿਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ| ਡਮ੍ਬਰੀ ਕੁਪਿਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ||੧੯||
View original
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः| सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६|| त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७|| ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८|| पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः| डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (20) · Śloka 20
ਹਨੁਮਨ੍ਯਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਬਲਹ੍ਰਾਸੋਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚੋਰਸਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੦||
View original
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया| प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
ਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਾਯਚ੍ਛਤੇ ਸ਼ਰ੍ਮ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਵਿਨ੍ਦਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਬਲਾਹਾਰੋ ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਚਿਰਾਨ੍ਨਰਃ||੨੧|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਨਯੋ ਯਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਾ ਭਸ਼ਮ੍| ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦਾਰੁਣਾ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ ਹਨ੍ਯਤੇ||੨੨|| ਬਲਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਗ੍ਰਹਣੀ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ | ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ ਹਨ੍ਯਤੇ||੨੩|| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਹੀਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪਰਿਹੀਯਤੇ| ਸਹਸਾ ਸਹਸਾ ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਹਰਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੨੪|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਨ੍ਤਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਨ ਹ੍ਯੇਸੁ ਧੀਰਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਾਞ੍ਚਿਦੁਪਕ੍ਰਮਾਤ੍||੨੫||
View original
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति| क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः||२१|| विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्| वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२|| बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् | एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३|| आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४|| तत्र श्लोकः- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्| न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਕਤਮਾਨਿਸ਼ਰੀਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon