Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಪರಿಮರ್ಶನೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ವರ್ಣೇ ಸ್ವರೇ ಚ ಗನ್ಧೇ ಚ ರಸೇ ಚೋಕ್ತಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್| ಲಿಙ್ಗಂ ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಪಿ ನಿಬೋಧತ||೩||
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्| लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೈವಾತುರಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇನ ಪಾಣಿನಾ ಶರೀರಮಸ್ಯ ಕೇವಲಂ ಸ್ಪೃಶೇತ್, ಪರಿಮರ್ಶಯೇದ್ವಾಽನ್ಯೇನ| ಪರಿಮೃಶತಾ ತು ಖಲ್ವಾತುರಶರೀರಮಿಮೇ ಭಾವಾಸ್ತತ್ರ ತತ್ರಾವಬೋದ್ಧವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ಸತತಂ ಸ್ಪನ್ದಮಾನಾನಾಂ ಶರೀರದೇಶಾನಾಮಸ್ಪನ್ದನಂ, ನಿತ್ಯೋಷ್ಮಣಾಂ ಶೀತೀಭಾವಃ, ಮೃದೂನಾಂ ದಾರುಣತ್ವಂ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ಖರತ್ವಂ, ಸತಾಮಸದ್ಭಾವಃ , ಸನ್ಧೀನಾಂ ಸ್ರಂಸಭ್ರಂಶಚ್ಯವನಾನಿ; ಮಾಂಸಶೋಣಿತಯೋರ್ವೀತೀಭಾವಃ, ದಾರುಣತ್ವಂ, ಸ್ವೇದಾನುಬನ್ಧಃ, ಸ್ತಮ್ಭೋ ವಾ; ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದೀದೃಶಂ ಸ್ಪರ್ಶಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭೃಶವಿಕೃತಮನಿಮಿತ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಮುಕ್ತಂ ಸಮಾಸೇನ||೪||
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन| परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति| तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्| इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ತದ್ವ್ಯಾಸತೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ತಸ್ಯ ಚೇತ್ ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಸ್ಫಿಗುದರಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೇಷಿಕಾಪಾಣಿಗ್ರೀವಾತಾಲ್ವೋಷ್ಠಲಲಾಟಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಶೀತಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ದಾರುಣಂ ವೀತಮಾಂಸಶೋಣಿತಂ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ಪರಾಸುರಯಂ ಪುರುಷೋ ನ ಚಿರಾತ್ ಕಾಲಂ ಮರಿಷ್ಯತೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇತ್ ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನಾನಿ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಗುಲ್ಫಜಾನುವಙ್ಕ್ಷಣಗುದವೃಷಣಮೇಢ್ರನಾಭ್ಯಂಸಸ್ತನಮಣಿಕಪರ್ಶುಕಾಹನುನಾಸಿಕಾಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಶಙ್ಖಾದೀನಿ ಸ್ರಸ್ತಾನಿ ವ್ಯಸ್ತಾನಿ ಚ್ಯುತಾನಿ ಸ್ಥಾನೇಭ್ಯಃ ಸ್ಕನ್ನಾನಿ ವಾ ಸ್ಯುಃ, ಪರಾಸುರಯಂ ಪುರುಷೋಽಚಿರಾತ್ ಕಾಲಂ ಮರಿಷ್ಯತೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್||೫|| ತಥಾಽಸ್ಯೋಚ್ಛ್ವಾಸಮನ್ಯಾದನ್ತಪಕ್ಷ್ಮಚಕ್ಷುಃಕೇಶಲೋಮೋದರನಖಾಙ್ಗುಲೀರಾಲಕ್ಷಯೇತ್| ತಸ್ಯ ಚೇದುಚ್ಛ್ವಾಸೋಽತಿದೀರ್ಘೋಽತಿಹ್ರಸ್ವೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇನ್ಮನ್ಯೇ ಪರಿಮೃಶ್ಯಮಾನೇ ನ ಸ್ಪನ್ದೇಯಾತಾಂ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇದ್ದನ್ತಾಃ ಪರಿಕೀರ್ಣಾಃ ಶ್ವೇತಾ ಜಾತಶರ್ಕರಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇತ್ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಜಟಾಬದ್ಧಾನಿ ಸ್ಯುಃ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇಚ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಪ್ರಕೃತಿಹೀನೇ, ವಿಕೃತಿಯುಕ್ತೇ- ಅತ್ಯುತ್ಪಿಣ್ಡಿತೇ, ಅತಿಪ್ರವಿಷ್ಟೇ, ಅತಿಜಿಹ್ಮೇ, ಅತಿವಿಷಮೇ, ಅತಿಮುಕ್ತಬನ್ಧನೇ, ಅತಿಪ್ರಸ್ರುತೇ, ಸತತೋನ್ಮಿಷಿತೇ, ಸತತನಿಮಿಷಿತೇ, ನಿಮಿಷೋನ್ಮೇಷಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೇ, ವಿಭ್ರಾನ್ತದೃಷ್ಟಿಕೇ, ವಿಪರೀತದೃಷ್ಟಿಕೇ, ಹೀನದೃಷ್ಟಿಕೇ, ವ್ಯಸ್ತದೃಷ್ಟಿಕೇ , ನಕುಲಾನ್ಧೇ, ಕಪೋತಾನ್ಧೇ, ಅಲಾತವರ್ಣೇ, ಕೃಷ್ಣಪೀತನೀಲಶ್ಯಾವತಾಮ್ರಹರಿತಹಾರಿದ್ರಶುಕ್ಲವೈಕಾರಿಕಾಣಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮನ್ಯತಮೇನಾತಿಪ್ಲುತೇ ವಾ ಸ್ಯಾತಾಂ, ತದಾ ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅಥಾಸ್ಯ ಕೇಶಲೋಮಾನ್ಯಾಯಚ್ಛೇತ್, ತಸ್ಯ ಚೇತ್ ಕೇಶಲೋಮಾನ್ಯಾಯಮ್ಯಮಾನಾನಿ ಪ್ರಲುಚ್ಯೇರನ್ ನ ಚೇದ್ವೇದಯೇಯುಸ್ತಂ ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇದುದರೇ ಸಿರಾಃ ಪ್ರಕಾಶೇರಞ್ ಶ್ಯಾವತಾಮ್ರನೀಲಹಾರಿದ್ರಶುಕ್ಲಾ ವಾ ಸ್ಯುಃ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಯ ಚೇನ್ನಖಾ ವೀತಮಾಂಸಶೋಣಿತಾಃ ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವವರ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅಥಾಸ್ಯಾಙ್ಗುಲೀರಾಯಚ್ಛೇತ್; ತಸ್ಯ ಚೇದಙ್ಗುಲಯ ಆಯಮ್ಯಮಾನಾ ನ ಸ್ಫುಟೇಯುಃ, ಪರಾಸುರಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್||೬||
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्| तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५|| तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्| तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्| अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्| तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्| अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಏತಾನ್ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನ್ ಬಹೂನ್ ಭಾವಾನ್ ಯಃ ಸ್ಪೃಶನ್ನವಬುಧ್ಯತೇ| ಆತುರೇ ನ ಸ ಸಮ್ಮೋಹಮಾಯುರ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಗಚ್ಛತಿ||೭||
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते| आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ಪರಿಮರ್ಶನೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon