Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പരിമര്ശനീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| വര്ണേ സ്വരേ ച ഗന്ധേ ച രസേ ചോക്തം പൃഥക് പൃഥക്| ലിങ്ഗം മുമൂര്ഷതാം സമ്യക് സ്പര്ശേഷ്വപി നിബോധത||൩||
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्| लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
സ്പര്ശപ്രാധാന്യേനൈവാതുരസ്യായുഷഃ പ്രമാണാവശേഷം ജിജ്ഞാസുഃ പ്രകൃതിസ്ഥേന പാണിനാ ശരീരമസ്യ കേവലം സ്പൃശേത്, പരിമര്ശയേദ്വാऽന്യേന| പരിമൃശതാ തു ഖല്വാതുരശരീരമിമേ ഭാവാസ്തത്ര തത്രാവബോദ്ധവ്യാ ഭവന്തി| തദ്യഥാ- സതതം സ്പന്ദമാനാനാം ശരീരദേശാനാമസ്പന്ദനം, നിത്യോഷ്മണാം ശീതീഭാവഃ, മൃദൂനാം ദാരുണത്വം, ശ്ലക്ഷ്ണാനാം ഖരത്വം, സതാമസദ്ഭാവഃ , സന്ധീനാം സ്രംസഭ്രംശച്യവനാനി; മാംസശോണിതയോര്വീതീഭാവഃ, ദാരുണത്വം, സ്വേദാനുബന്ധഃ, സ്തമ്ഭോ വാ; യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദീദൃശം സ്പര്ശാനാം ലക്ഷണം ഭൃശവികൃതമനിമിത്തം സ്യാത്| ഇതി ലക്ഷണം സ്പൃശ്യാനാം ഭാവാനാമുക്തം സമാസേന||൪||
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन| परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति| तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्| इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
തദ്വ്യാസതോऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തസ്യ ചേത് പരിമൃശ്യമാനം പൃഥക്ത്വേന പാദജങ്ഘോരുസ്ഫിഗുദരപാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷികാപാണിഗ്രീവാതാല്വോഷ്ഠലലാടം സ്വിന്നം ശീതം സ്തബ്ധം ദാരുണം വീതമാംസശോണിതം വാ സ്യാത്, പരാസുരയം പുരുഷോ ന ചിരാത് കാലം മരിഷ്യതീതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേത് പരിമൃശ്യമാനാനി പൃഥക്ത്വേന ഗുല്ഫജാനുവങ്ക്ഷണഗുദവൃഷണമേഢ്രനാഭ്യംസസ്തനമണികപര്ശുകാഹനുനാസികാകര്ണാക്ഷിഭ്രൂശങ്ഖാദീനി സ്രസ്താനി വ്യസ്താനി ച്യുതാനി സ്ഥാനേഭ്യഃ സ്കന്നാനി വാ സ്യുഃ, പരാസുരയം പുരുഷോऽചിരാത് കാലം മരിഷ്യതീതി വിദ്യാത്||൫|| തഥാऽസ്യോച്ഛ്വാസമന്യാദന്തപക്ഷ്മചക്ഷുഃകേശലോമോദരനഖാങ്ഗുലീരാലക്ഷയേത്| തസ്യ ചേദുച്ഛ്വാസോऽതിദീര്ഘോऽതിഹ്രസ്വോ വാ സ്യാത്, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേന്മന്യേ പരിമൃശ്യമാനേ ന സ്പന്ദേയാതാം, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേദ്ദന്താഃ പരികീര്ണാഃ ശ്വേതാ ജാതശര്കരാഃ സ്യുഃ, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേത് പക്ഷ്മാണി ജടാബദ്ധാനി സ്യുഃ, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേച്ചക്ഷുഷീ പ്രകൃതിഹീനേ, വികൃതിയുക്തേ- അത്യുത്പിണ്ഡിതേ, അതിപ്രവിഷ്ടേ, അതിജിഹ്മേ, അതിവിഷമേ, അതിമുക്തബന്ധനേ, അതിപ്രസ്രുതേ, സതതോന്മിഷിതേ, സതതനിമിഷിതേ, നിമിഷോന്മേഷാതിപ്രവൃത്തേ, വിഭ്രാന്തദൃഷ്ടികേ, വിപരീതദൃഷ്ടികേ, ഹീനദൃഷ്ടികേ, വ്യസ്തദൃഷ്ടികേ , നകുലാന്ധേ, കപോതാന്ധേ, അലാതവര്ണേ, കൃഷ്ണപീതനീലശ്യാവതാമ്രഹരിതഹാരിദ്രശുക്ലവൈകാരികാണാം വര്ണാനാമന്യതമേനാതിപ്ലുതേ വാ സ്യാതാം, തദാ പരാസുരിതി വിദ്യാത്| അഥാസ്യ കേശലോമാന്യായച്ഛേത്, തസ്യ ചേത് കേശലോമാന്യായമ്യമാനാനി പ്രലുച്യേരന് ന ചേദ്വേദയേയുസ്തം പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേദുദരേ സിരാഃ പ്രകാശേരഞ് ശ്യാവതാമ്രനീലഹാരിദ്രശുക്ലാ വാ സ്യുഃ, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| തസ്യ ചേന്നഖാ വീതമാംസശോണിതാഃ പക്വജാമ്ബവവര്ണാഃ സ്യുഃ, പരാസുരിതി വിദ്യാത്| അഥാസ്യാങ്ഗുലീരായച്ഛേത്; തസ്യ ചേദങ്ഗുലയ ആയമ്യമാനാ ന സ്ഫുടേയുഃ, പരാസുരിതി വിദ്യാത്||൬||
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्| तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५|| तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्| तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्| अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्| तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्| अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
തത്ര ശ്ലോകഃ- ഏതാന് സ്പൃശ്യാന് ബഹൂന് ഭാവാന് യഃ സ്പൃശന്നവബുധ്യതേ| ആതുരേ ന സ സമ്മോഹമായുര്ജ്ഞാനസ്യ ഗച്ഛതി||൭||
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते| आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ പരിമര്ശനീയമിന്ദ്രിയം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon