Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਪਰਿਮਰ੍ਸ਼ਨੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨|| ਵਰ੍ਣੇ ਸ੍ਵਰੇ ਚ ਗਨ੍ਧੇ ਚ ਰਸੇ ਚੋਕ੍ਤਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍| ਲਿਙ੍ਗਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਸ੍ਵਪਿ ਨਿਬੋਧਤ||੩||
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्| लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੈਵਾਤੁਰਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ਼ੇਸਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਨ ਪਾਣਿਨਾ ਸ਼ਰੀਰਮਸ੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍, ਪਰਿਮਰ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਵਾਨ੍ਯੇਨ| ਪਰਿਮਸ਼ਤਾ ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਤੁਰਸ਼ਰੀਰਮਿਮੇ ਭਾਵਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਵਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਤਤਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਮਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਾਨਾਮਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ, ਨਿਤ੍ਯੋਸ੍ਮਣਾਂ ਸ਼ੀਤੀਭਾਵਃ, ਮਦੂਨਾਂ ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਂ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ ਖਰਤ੍ਵਂ, ਸਤਾਮਸਦ੍ਭਾਵਃ , ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ੍ਰਂਸਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਯਵਨਾਨਿ; ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਯੋਰ੍ਵੀਤੀਭਾਵਃ, ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਵੇਦਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਾ; ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦੀਦਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਸ਼ਵਿਕਤਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸੇਨ||੪||
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन| परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति| तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्| इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤੋਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਮਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਸ੍ਫਿਗੁਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੇਸਿਕਾਪਾਣਿਗ੍ਰੀਵਾਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਲਲਾਟਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਦਾਰੁਣਂ ਵੀਤਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਰਾਸੁਰਯਂ ਪੁਰੁਸੋ ਨ ਚਿਰਾਤ੍ ਕਾਲਂ ਮਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ ਪਰਿਮਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਗੁਦਵਸਣਮੇਢ੍ਰਨਾਭ੍ਯਂਸਸ੍ਤਨਮਣਿਕਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਹਨੁਨਾਸਿਕਾਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਾਦੀਨਿ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨਿ ਚ੍ਯੁਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਕਨ੍ਨਾਨਿ ਵਾ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਯਂ ਪੁਰੁਸੋਚਿਰਾਤ੍ ਕਾਲਂ ਮਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੫|| ਤਥਾਸ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮਨ੍ਯਾਦਨ੍ਤਪਕ੍ਸ੍ਮਚਕ੍ਸੁਃਕੇਸ਼ਲੋਮੋਦਰਨਖਾਙ੍ਗੁਲੀਰਾਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਤਿਦੀਰ੍ਘੋਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਨ੍ਮਨ੍ਯੇ ਪਰਿਮਸ਼੍ਯਮਾਨੇ ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦੇਯਾਤਾਂ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਦ੍ਦਨ੍ਤਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਣਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਜਾਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਜਟਾਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸੀ ਪ੍ਰਕਤਿਹੀਨੇ, ਵਿਕਤਿਯੁਕ੍ਤੇ- ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤੇ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ, ਅਤਿਜਿਹ੍ਮੇ, ਅਤਿਵਿਸਮੇ, ਅਤਿਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧਨੇ, ਅਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੇ, ਸਤਤੋਨ੍ਮਿਸਿਤੇ, ਸਤਤਨਿਮਿਸਿਤੇ, ਨਿਮਿਸੋਨ੍ਮੇਸਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ, ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਦਸ੍ਟਿਕੇ, ਵਿਪਰੀਤਦਸ੍ਟਿਕੇ, ਹੀਨਦਸ੍ਟਿਕੇ, ਵ੍ਯਸ੍ਤਦਸ੍ਟਿਕੇ , ਨਕੁਲਾਨ੍ਧੇ, ਕਪੋਤਾਨ੍ਧੇ, ਅਲਾਤਵਰ੍ਣੇ, ਕਸ੍ਣਪੀਤਨੀਲਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮ੍ਰਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਵੈਕਾਰਿਕਾਣਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨਾਤਿਪ੍ਲੁਤੇ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤਾਂ, ਤਦਾ ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਥਾਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨ੍ਯਾਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ ਕੇਸ਼ਲੋਮਾਨ੍ਯਾਯਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਪ੍ਰਲੁਚ੍ਯੇਰਨ੍ ਨ ਚੇਦ੍ਵੇਦਯੇਯੁਸ੍ਤਂ ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਦੁਦਰੇ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਰਞ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮ੍ਰਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਵਾ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚੇਨ੍ਨਖਾ ਵੀਤਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਃ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਥਾਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲੀਰਾਯਚ੍ਛੇਤ੍; ਤਸ੍ਯ ਚੇਦਙ੍ਗੁਲਯ ਆਯਮ੍ਯਮਾਨਾ ਨ ਸ੍ਫੁਟੇਯੁਃ, ਪਰਾਸੁਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੬||
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्| तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५|| तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्| तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्| अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्| तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्| तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्| अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਏਤਾਨ੍ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਯਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਨਵਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਆਤੁਰੇ ਨ ਸ ਸਮ੍ਮੋਹਮਾਯੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ||੭||
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते| आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਮਰ੍ਸ਼ਨੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon