Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

2. puṣpitakamindriyam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತಃ ಪುಷ್ಪಿತಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಹ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಪುಷ್ಪಂ ಯಥಾ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಫಲಸ್ಯೇಹ ಭವಿಷ್ಯತಃ| ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಮರಿಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಮರಿಷ್ಯತಃ||೩||

View original

अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामह||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः| तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

ಅಪ್ಯೇವಂ ತು ಭವೇತ್ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲೇನಾನನುಬನ್ಧಿ ಯತ್| ಫಲಂ ಚಾಪಿ ಭವೇತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಯಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಂ ನ ಪೂರ್ವಜಮ್ ||೪|| ನ ತ್ವರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಜಾತಸ್ಯ ನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಮರಣಾದೃತೇ| ಮರಣಂ ಚಾಪಿ ತನ್ನಾಸ್ತಿ ಯನ್ನಾರಿಷ್ಟಪುರಃಸರಮ್||೫||

View original

अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्| फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ||४|| न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते| मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಮರಿಷ್ಟಾಭಮನರಿಷ್ಟಮಜಾನತಾ| ಅರಿಷ್ಟಂ ವಾಽಪ್ಯಸಮ್ಬುದ್ಧಮೇತತ್ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜಮ್||೬||

View original

मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता| अरिष्टं वाऽप्यसम्बुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्||६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ಜ್ಞಾನಸಮ್ಬೋಧನಾರ್ಥಂ ತು ಲಿಙ್ಗೈರ್ಮರಣಪೂರ್ವಜೈಃ| ಪುಷ್ಪಿತಾನುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋ ನರಾನ್ ಬಹುವಿಧೈರ್ಬಹೂನ್ ||೭||

View original

ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः| पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (8-16) · Śloka 17

ನಾನಾಪುಷ್ಪೋಪಮೋ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಭಾತಿ ದಿವಾನಿಶಮ್| ಪುಷ್ಪಿತಸ್ಯ ವನಸ್ಯೇವ ನಾನಾದ್ರುಮಲತಾವತಃ||೮|| ತಮಾಹುಃ ಪುಷ್ಪಿತಂ ಧೀರಾ ನರಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣೈಃ| ಸ ನಾ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ದೇಹಂ ಜಹಾತೀತಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ||೯|| ಏವಮೇಕೈಕಶಃ ಪುಷ್ಪೈರ್ಯಸ್ಯ ಗನ್ಧಃ ಸಮೋ ಭವೇತ್| ಇಷ್ಟೈರ್ವಾ ಯದಿ ವಾಽನಿಷ್ಟೈಃ ಸ ಚ ಪುಷ್ಪಿತ ಉಚ್ಯತೇ||೧೦|| ಸಮಾಸೇನಾಶುಭಾನ್ ಗನ್ಧಾನೇಕತ್ವೇನಾಥವಾ ಪುನಃ| ಆಜಿಘ್ರೇದ್ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರೇಷು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪುಷ್ಪಿತಂ ಭಿಷಕ್||೧೧|| ಆಪ್ಲುತಾನಾಪ್ಲುತೇ ಕಾಯೇ ಯಸ್ಯ ಗನ್ಧಾಃ ಶುಭಾಶುಭಾಃ| ವ್ಯತ್ಯಾಸೇನಾನಿಮಿತ್ತಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ ಚ ಪುಷ್ಪಿತ ಉಚ್ಯತೇ||೧೨|| ತದ್ಯಥಾ- ಚನ್ದನಂ ಕುಷ್ಠಂ ತಗರಾಗುರುಣೀ ಮಧು| ಮಾಲ್ಯಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಚ ಮೃತಾನಿ ಕುಣಪಾನಿ ಚ||೧೩|| ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವಿವಿಧಾತ್ಮಾನೋ ಗನ್ಧಾ ವಿವಿಧಯೋನಯಃ| ತೇಽಪ್ಯನೇನಾನುಮಾನೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ವಿಕೃತಿಂ ಗತಾಃ||೧೪|| ಇದಂ ಚಾಪ್ಯತಿದೇಶಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಗನ್ಧಸಂಶ್ರಯಮ್| ವಕ್ಷ್ಯಾಮೋ ಯದಭಿಜ್ಞಾಯ ಭಿಷಙ್ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್||೧೫|| ವಿಯೋನಿರ್ವಿದುರೋ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಜಾಯತೇ| ಇಷ್ಟೋ ವಾ ಯದಿ ವಾಽನಿಷ್ಟೋ ನ ಸ ಜೀವತಿ ತಾಂ ಸಮಾಮ್||೧೬|| ಏತಾವದ್ಗನ್ಧವಿಜ್ಞಾನಂ,...|೧೭|

View original

नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्| पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः||८|| तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः| स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः||९|| एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्| इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते||१०|| समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः| आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्||११|| आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः| व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते||१२|| तद्यथा- चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु| माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च||१३|| ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः| तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः||१४|| इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्| वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्||१५|| वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते| इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्||१६|| एतावद्गन्धविज्ञानं,...|१७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

...ರಸಜ್ಞಾನಮತಃ ಪರಮ್| ಆತುರಾಣಾಂ ಶರೀರೇಷು ವಕ್ಷ್ಯತೇ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್||೧೭|| ಯೋ ರಸಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ದೇಹಸಮ್ಭವಃ| ಸ ಏಷಾಂ ಚರಮೇ ಕಾಲೇ ವಿಕಾರಂ ಭಜತೇ ದ್ವಯಮ್||೧೮|| ಕಶ್ಚಿದೇವಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮತ್ಯರ್ಥಮುಪಪದ್ಯತೇ| ಸ್ವಾದುತ್ವಮಪರಶ್ಚಾಪಿ ವಿಪುಲಂ ಭಜತೇ ರಸಃ||೧೯|| ತಮನೇನಾನುಮಾನೇನ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಕೃತಿಮಾಗತಮ್| ಮನುಷ್ಯೋ ಹಿ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಕಥಂ ರಸಮವಾಪ್ನುಯಾತ್||೨೦|| ಮಕ್ಷಿಕಾಶ್ಚೈವ ಯೂಕಾಶ್ಚ ದಂಶಾಶ್ಚ ಮಶಕೈಃ ಸಹ| ವಿರಸಾದಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಜನ್ತೋಃ ಕಾಯಾನ್ಮುಮೂರ್ಷತಃ||೨೧|| ಅತ್ಯರ್ಥರಸಿಕಂ ಕಾಯಂ ಕಾಲಪಕ್ವಸ್ಯ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ| ಅಪಿ ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಸ್ಯ ಭೃಶಮಾಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ||೨೨||

View original

...रसज्ञानमतः परम्| आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्||१७|| यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसम्भवः| स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्||१८|| कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते| स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः||१९|| तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्| मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्||२०|| मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह| विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः||२१|| अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः| अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (23) · Śloka 23

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಯೋಕ್ತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ರಸಗನ್ಧಯೋಃ| ಪುಷ್ಪಿತಸ್ಯ ನರಸ್ಯೈತತ್ಫಲಂ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್||೨೩||

View original

तत्र श्लोकः- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः| पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ಪುಷ್ಪಿತಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||

🔊 Audio coming soon

2. puṣpitakamindriyam — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi