೨. ಪುಷ್ಪಿತಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಮ್

ವರ್ಣಸ್ವರಾನನ್ತರಂ ಗನ್ಧಸ್ಯಾಧಿಕೃತತ್ವಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚ ತದಾಶ್ರಯಿರಿಷ್ಟಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಪುಷ್ಪಿತಕಮುಚ್ಯತೇ- ಪುಷ್ಪಂ ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥೋ ಯದ್ಯಪಿ ಸಕಲೇನ್ದ್ರಿಯಸಾಧಾರಣತಯಾ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪುಷ್ಪಾನುಕಾರೇಣ ಗನ್ಧಾಶ್ರಯಿರಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಾಚ್ಯತ್ವಾತ್, ಪುಷ್ಪಂ ಪ್ರಕೃತಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಧರ್ಮಖ್ಯಾಪಕಮಪಿ ಪ್ರಕರಣಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಪುಷ್ಪಂ ಯಥೇತ್ಯಾದೌ ಅವ್ಯಭಿಚರಿತಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವ ಪುಷ್ಪಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅತ ಏವ ‘ಅಪ್ಯೇವಂ ತು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಫಲಪುಷ್ಪಯೋಃ ಪರಸ್ಪರವ್ಯಭಿಚಾರಂ ದರ್ಶಯತಿ||೧-೩||

ಪುಷ್ಪಫಲದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ರಿಷ್ಟಮರಣಯೋರ್ದುರ್ಬೋಧತ್ವಾತ್ ಪುಷ್ಪಫಲವ್ಯಭಿಚಾರಮಪಿ ಶಿಷ್ಯೋ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ತನ್ನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ- ಅಪ್ಯೇವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫಲೇನಾನುಬನ್ಧೀತಿ ಯಥಾ- ವೇತಸಪುಷ್ಪಮ್| ಯಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಂ ನ ಪೂರ್ವಜಮಿತಿ ಯಥಾ- ಅಶ್ವತ್ಥಾದಿಫಲಮ್| ಜಾತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಸ್ಯ, ಕಿಞ್ಚಿದುದಿತೇ ಹ್ಯರಿಷ್ಟೇಽಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ನಾವಶ್ಯಂ ಮೃತ್ಯುಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಜಾತಸ್ಯ ನಿಯತಸ್ಯೇತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ರಿಷ್ಟಂ- ನಿಯತಂ ಚಾನಿಯತಂ ಚ; ತತ್ರ ನಿಯತಂ “ಮೃತಮೇವ ತಮಾತ್ರೇಯೋ ವ್ಯಾಚಚಕ್ಷೇ ಪುನರ್ವಸುಃ” (ಇಂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ಅನಿಯತಂ ಯಥಾ- “ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಾತ್ರೇಯೋ ಮನ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್” (ಇಂ.ಅ.೯), “ಅರೋಗಃ ಸಂಶಯಂ ಗತ್ವಾ ಕಶ್ಚಿದೇವ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ” (ಇಂ.ಅ.೫) ಇತಿ; ತಥಾಽನಿಯತಾರಿಷ್ಟಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಧ್ರುವಂ ತ್ವರಿಷ್ಟೇ ಮರಣಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈಸ್ತತ್ ಕಿಲಾಮಲೈಃ| ರಸಾಯನತಪೋಜಪ್ಯತತ್ಪರೈರ್ವಾ ನಿವಾರ್ಯತೇ” ಇತಿ| (ಸು.ಸೂ.ಅ.) ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಆಚಾರ್ಯೇಣ ರಿಷ್ಟಮರಣಯೋರವ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಯ ಮಹತಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ಸಂಶಯಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ವಚನಂ ಮರಣಪ್ರತಿಪಾದಕಮೇವಾಚಾರ್ಯೇಣ ಭಙ್ಗ್ಯನ್ತರೇಣೋಕ್ತಂ, ಯಥಾಽಽಚಾರ್ಯಸ್ಯ ರಿಷ್ಟಾರ್ಥಸ್ತಥಾ ತದ್ಗ್ರನ್ಥ ಏವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಯತ್ತು ರಸಾಯನಾದಿನಾ ಬಾಧ್ಯತ್ವಂ ರಿಷ್ಟಸ್ಯ ತದನುಮತಮೇವ, ರಸಾಯನಮಹೇಶ್ವರಪ್ರಸಾದಾದಯೋ ಹಿ ಸರ್ವಲೋಕಮರ್ಯಾದಾಮಪಿ ಹನ್ತುಂ ಕ್ಷಮಾಃ, ಅತಸ್ತೇನ ತದ್ವ್ಯಭಿಚಾರಮವೇಕ್ಷ್ಯೇಹ ಗ್ರನ್ಥಃ ಕ್ರಿಯತೇ; ಮಹೇಶ್ವರೋ ಹಿ ಭಸ್ಮೀಭೂತಂ ಕಾಮಂ ಪುನರ್ಜೀವಯತಿ ಸ್ಮ, ತಪಸಾ ಚ ರಾಮೇಣ ಮೃತೋಽಪಿ ವಿಪ್ರಪುತ್ರಃ ಪುನರ್ಜೀವಿತ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಲಮೃತ್ಯಾವೇವ ರಿಷ್ಟಪೂರ್ವಕಂ ಮರಣಂ ಭವತೀತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ವದನ್ತಿ ಚ- “ಯದ್ಯಕಾಲಮೃತ್ಯೌ ರಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ ತದಾ ವರ್ಣಾದ್ಯಂ ಮೃತ್ಯುಪ್ರದಂ ರಿಷ್ಟಂ ತದ್ವಿಫಲಂ ಸ್ಯಾತ್, ಯೇನ ಕಾಲಮೃತ್ಯಾವುಚಿತಾಚರಣೇಽಪಿ ಪರಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ ನಾಕಾಲಮೃತ್ಯೌ, ತತ್ರ ರಿಷ್ಟೇ ಜಾತೇ ಯದ್ಯುಚಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತದಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ; ತೇನ ಕಾಲಮೃತ್ಯುಗತಮೇವ ರಿಷ್ಟಮ್” ಇತಿ| ತಚ್ಚ ನ, ಅವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲಾಕಾಲಮರಣೇ ರಿಷ್ಟಸದ್ಭಾವನಿಯಮಾಭಿಧಾನಾತ್| ಅಕಾಲಮೃತ್ಯೌ ಚ ಯದೈವ ಕ್ರಿಯಾಪಥಮತಿಕ್ರಾನ್ತೇಽಪಚಾರಜನಿತೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತಿ, ತದೈವ ಪರಂ ರಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಕ್ಷಣೇನ ಹಿ ರಿಷ್ಟಾನಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ| ಯಶ್ಚೈನಂ (ವಂ) ನ ಸ್ವೀಕರೋತಿ ತಸ್ಯ ನಿಯತಾಯುಷೋಽಪಚಾರಜನ್ಯವ್ಯಾಧೇರಸಾಧ್ಯತಾ ಕದಾಽಪಿ ನ ಸ್ಯಾತ್; ಯೇನ, ಯಥಾ- ಅಪಚಾರಜಾ ದೋಷಾ ಅತಿಶಯಪ್ರಮಾದಾದಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಜನಕಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಮರಣಪೂರ್ವರಿಷ್ಟಜನಕಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ||೪-೫||

ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿದ್ರಿಷ್ಟಮರಣವ್ಯಭಿಚಾರಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ತದ್ಭ್ರಾನ್ತಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅರಿಷ್ಟಾಭಮಿತಿ ಅರಿಷ್ಟಸದೃಶಮ್| ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಮಿತಿ ರಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಜ್ಞಾತಮ್; ಏತದನರಿಷ್ಟೇ ರಿಷ್ಟಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜಂ; ತಥಾ ರಿಷ್ಟಮಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪತಯಾ ಮಾರಕೇ ವ್ಯಾಧಾವಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಭವತಿ, ಏತದಪಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜಂ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಮ್| ತೇನ ರಿಷ್ಟೇ ಸತ್ಯಪಿ ಮರಣಂ ನ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಾನ್ತಂ, ತಥಾ ರಿಷ್ಟಂ ವಿನಾಽಪಿ ಕ್ವಚಿನ್ಮರಣಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಭ್ರಾನ್ತಮ್| ತತಶ್ಚ ಸಿದ್ಧೋಽವ್ಯಭಿಚಾರೋ ಮರಣರಿಷ್ಟಯೋರಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೬||

ಜ್ಞಾಯತೇ ಮರಣಮನೇನೇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ರಿಷ್ಟಂ, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಬೋಧನಂ ಜ್ಞಾನಸಮ್ಬೋಧನಮ್| ಮರಣಪೂರ್ವಜೈರಿತಿ ಮರಣಪೂರ್ವಭಾವಿಭಿಃ| ಪುಷ್ಪಿತಾ ಯಥಾ ವೃಕ್ಷಾದಯೋ ಗನ್ಧವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ ತಥಾ ರಿಷ್ಟಗನ್ಧಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಯೇ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಪುಷ್ಪಿತಾಃ, ತಾನ್ ಪುಷ್ಪಿತಾನ್| ಬಹುವಿಧೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಬಹೂನ್ ಪುಷ್ಪಿತಾನಿತಿ ಯೋಜನಾ||೭||

ವನಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಯತ್ ‘ನಾನಾದ್ರುಮಲತಾವತಃ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಂ ವನಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ವನಂ ಹಿ ಸ್ವಜಾತೀಯವೃಕ್ಷಾಣಾಮಪಿಸ್ಯಾತ್, ಯಥಾ- ಚಮ್ಪಕವನಮಶೋಕವನಮಿತ್ಯಾದಿ; ನಾನಾತ್ವಂ ಚ ಪುಷ್ಪಾಣಾಮೇಕಜಾತೀಯಾನಾಮಪಿ ಕಲಿಕಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದಾದಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಧು ವಿಶೇಷಣಂ- ನಾನಾದ್ರುಮಲತಾವತ ಇತಿ| ಮರಣಲಕ್ಷಣೈರ್ಯಥೋಕ್ತೈರ್ಗನ್ಧೈಸ್ತಂ ಪುಷ್ಪಿತಮಾಹುರಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಂವತ್ಸರಾದಿತಿ ಸಂವತ್ಸರಾಭ್ಯನ್ತರೇ| ಏವಮಿತಿ ದಿವಾನಿಶಮ್| ಸಮಾಸೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುಷ್ಪವ್ಯತಿರಿಕ್ತಶವಾದ್ಯಶುಭಗನ್ಧಯೋಗೇನಾಪಿ ಪುಷ್ಪಿತತ್ವಂ, ‘ಪರಿಭಾಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಸಮಾಸೇನೇತಿ ಮೇಲಕೇನ| ಆಪ್ಲುತೇತ್ಯಾದೌ ಆಪ್ಲುತಾನಾಪ್ಲುತವಿಶೇಷವ್ಯತ್ಯಾಸಃ, ತಥಾ ಶುಭಾಶುಭಗನ್ಧಾನಾಂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಃ| ಪುಷ್ಪಿತತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಚ ಯತ್ರ ಯತ್ರ, ತತ್ರ ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾನ್ತಂ ಜೀವಿತಂ ಪೂರ್ವವಚನಾದ್ಭವತಿ| ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶುಭಾಶುಭದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ| ಮೃತಾನೀತಿ ಮಾನುಷವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಿ ಗವಾದೀನಿ ಮೃತಾನಿ, ಕುಣಪಾನಿ ತು ಮಾನುಷಶರೀರಾಣೀ| ವಿವಿಧಯೋನಯ ಇತ್ಯನೇನ ನಾನಾದ್ರವ್ಯಕೃತಧೂಪವರ್ತ್ಯಾದಿಗನ್ಧಾನ್ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ವಿವಿಧಾತ್ಮಾನ ಇತ್ಯನೇನ ತು ಅಕೃತ್ರಿಮನಾನಾದ್ರವ್ಯಗನ್ಧಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅನೇನಾನುಮಾನೇನೇತಿ ‘ಆಪ್ಲುತಾನಾಪ್ಲುತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತರಿಷ್ಟಾನುಸಾರೇಣ| ಅತಿದೇಶಾರ್ಥಮಿತಿ ಅನುಕ್ತಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ವಿಯೋನಿರಿತಿ ನಿರ್ಹೇತುಕಃ| ವಿದೂರ ಇತಿ ಸ್ಥಾಯೀ||೮-೧೬||-

ವೈರಸ್ಯಮಿತಿ ಅನಿಷ್ಟರಸತಾಮ್| ಕಥಮಿತಿ ಆಕ್ಷೇಪೇ; ತೇನ ನ ಕಥಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಜಾನೀಯಾತ್| ಅತ್ಯರ್ಥರಸಿಕಮಿತಿ ಅತಿಸ್ವಾದುರಸಮ್| ಕಾಲಪಕ್ವಾಸ್ಯೇತಿ ಪೂರ್ಣಕಾಲಸ್ಯ| ಸರ್ವಶ ಇತಿ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು||೧೭-೨೨||

ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪುಷ್ಪಿತಸ್ಯೇತಿ ವಚನಾದ್ರಸರಿಷ್ಟೇಽಪಿ ಪುಷ್ಪಿತತ್ವಮಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಂ, ತೇನ ರಸರಿಷ್ಟೇಽಪಿ ಸಂವತ್ಸರಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಮರಣಮಿತಿ ಫಲತಿ||೨೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ಪುಷ್ಪಿತಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||