Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō gulmanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2|| iha khalu pañca gulmā bhavanti; tadyathā- vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, ślēṣmagulmō, nicayagulmaḥ, śōṇitagulma iti||3||
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- kathamiha bhagavan pañcānāṁ gulmānāṁ viśēṣamabhijānīmahē; nahyaviśēṣavidrōgāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamarthō bhavatīti||4|| tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- samutthānapūrvarūpaliṅgavēdanōpaśayaviśēṣēbhyō viśēṣavijñānaṁ gulmānāṁ bhavatyanyēṣāṁ ca rōgāṇāmagnivēśa! tattu khalu gulmēṣūcyamānaṁ nibōdha||5||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४|| तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
yadā puruṣō vātalō viśēṣēṇa jvaravamanavirēcanātīsārāṇāmanyatamēna karśanēna karśitō vātalamāhāramāharati, śītaṁ vā viśēṣēṇātimātram , asnēhapūrvē vā vamanavirēcanē pibati, anudīrṇāṁ vā chardimudīrayati, udīrṇān vātamūtrapurīṣavēgānniruṇaddhi, atyaśitō vā pibati navōdakamatimātram, atisaṅkṣōbhiṇā vā yānēna yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśōkarucirvā, abhighātamr̥cchati vā, viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasēvī vā bhavati, anyadvā kiñcidēvaṁvidhaṁ viṣamamatimātraṁ vyāyāmajātamārabhatē, tasyāpacārādvātaḥ prakōpamāpadyatē||6||
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
sa prakupitō vāyurmahāsrōtō'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya piṇḍitō'vasthānaṁ karōti hr̥di bastau pārśvayōrnābhyāṁ vā; sa śūlamupajanayati granthīṁścānēkavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhatē, sa piṇḍitatvād ‘gulma’ ityabhidhīyatē; sa muhurādhamati , muhuralpatvamāpadyatē; aniyatavipulāṇuvēdanaśca bhavati calatvādvāyōḥ, muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgēṣu, tōdabhēdasphuraṇāyāmasaṅkōcasuptiharṣapralayōdayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyēva śaṅkunēva cābhisaṁviddhamātmānaṁ manyatē, api ca divasāntē jvaryatē , śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścōparudhyatē, hr̥ṣyanti cāsya rōmāṇi vēdanāyāḥ prādurbhāvē; plīhāṭōpāntrakūjanāvipākōdāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarōgāścainamupadravanti; kr̥ṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānōktāni cāsya nōpaśēratē, viparītāni cōpaśērata iti vātagulmaḥ||7||
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
tairēva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣārōṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṁ vidāhināṁ ca śākadhānyamāṁsādīnāmupayōgādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugatē cāmāśayē vamanamativēlaṁ sandhāraṇaṁ vātātapau cātisēvamānasya pittaṁ saha mārutēna prakōpamāpadyatē||8|| tat prakupitaṁ māruta āmāśayaikadēśē saṁvartya tānēva vēdanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulmē; pittaṁ tvēnaṁ vidahati kukṣau hr̥dyurasi kaṇṭhē ca; sa vidahyamānaḥ sadhūmamivōdgāramudgiratyamlānvitaṁ, gulmāvakāśaścāsya dahyatē dūyatē dhūpyatē ūṣmāyatē svidyati klidyati śithila iva sparśāsahō'lparōmāñcaśca bhavati; jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśōṣapramōhaviḍbhēdāścainamupadravanti; haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānōktāni cāsya nōpaśēratē, viparītānyupaśērata iti pittagulmaḥ||9||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८|| तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
tairēva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭēkṣukṣīratilamāṣaguḍavikr̥tisēvanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṁsātibhakṣaṇāt sandhāraṇādabubhukṣasya cātipragāḍhamudapānāt saṅkṣōbhaṇādvā śarīrasya ślēṣmā saha mārutēna prakōpamāpadyatē||10|| taṁ prakupitaṁ māruta āmāśayaikadēśē saṁvartya tānēva vēdanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulmē; ślēṣmā tvasya śītajvarārōcakāvipākāṅgamardaharṣahr̥drōgacchardinidrālasyastaimityagauravaśirōbhitāpānupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṁ cātipravr̥ddhaḥ, śvaityaṁ tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣēṣūpajanayati, nidānōktāni cāsya nōpaśēratē, viparītāni cōpaśērata iti ślēṣmagulmaḥ||11||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०|| तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
tridōṣahētuliṅgasannipātē tu sānnipātikaṁ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| sa vipratiṣiddhōpakramatvādasādhyō nicayagulmaḥ||12||
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः| स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
śōṇitagulmastu khalu striyā ēva bhavati na puruṣasya, garbhakōṣṭhārtavāgamanavaiśēṣyāt| pāratantryādavaiśāradyāt satatamupacārānurōdhādvā vēgānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhē vā'pyacirapatitē'thavā'pyaciraprajātāyā r̥tau vā vātaprakōpaṇānyāsēvamānāyāḥ kṣipraṁ vātaḥ prakōpamāpadyatē||13|| sa prakupitō yōnimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṁ kukṣimabhivardhayati| tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarōcakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasēkāḥ samupajāyantē, stanayōśca stanyam, ōṣṭhayōḥ stanamaṇḍalayōśca kārṣṇyam, atyarthaṁ glāniścakṣuṣōḥ, mūrcchā, hr̥llāsaḥ, dōhadaḥ, śvayathuśca pādayōḥ, īṣaccōdgamō rōmarājyāḥ, yōnyāścāṭālatvam, api ca yōnyā daurgandhyamāsrāvaścōpajāyatē, kēvalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita ēva spandatē, tāmagarbhāṁ garbhiṇīmityāhurmūḍhāḥ||14||
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्| पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३|| स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति| तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ēṣāṁ tu khalu pañcānāṁ gulmānāṁ prāgabhinirvr̥ttērimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilaṣaṇam, arōcakāvipākau, agnivaiṣamyaṁ, vidāhō bhuktasya, pākakālē cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavēgānāṁ cāprādurbhāvaḥ, prādurbhūtānāṁ cāpravr̥ttirīṣadāgamanaṁ vā, vātaśūlāṭōpāntrakūjanāpariharṣaṇātivr̥ttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṁ, sauhityasya cāsahatvamiti||15||
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
sarvēṣvapi khalvētēṣu gulmēṣu na kaścidvātādr̥tē sambhavati gulmaḥ| tēṣāṁ sānnipātikamasādhyaṁ jñātvā naivōpakramēta, ēkadōṣajē tu yathāsvamārambhaṁ praṇayēt, saṁsr̥ṣṭāṁstu sādhāraṇēna karmaṇōpacarēt| yaccānyadapyaviruddhaṁ manyēta tadapyavacārayēdvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṁ, gurūnupadravāṁstvaramāṇaścikitsējjaghanyamitarān| tvaramāṇastu viśēṣamanupalabhamānō gulmēṣvātyayikē karmaṇi vātacikitsitaṁ praṇayēt, snēhasvēdau vātaharau snēhōpasaṁhitaṁ ca mr̥du virēcanaṁ bastīṁśca; amlalavaṇamadhurāṁśca rasān yuktyā'vacārayēt| mārutē hyupaśāntē svalpēnāpi prayatnēna śakyō'nyō'pi dōṣō niyantuṁ gulmēṣviti||16|| bhavati cātra- gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśō vidhivadācaritavyā| mārutē hyavajitē'nyamudīrṇaṁ dōṣamalpamapi karma nihanyāt||17||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः| तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्| यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्| त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्| मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६|| भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या| मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
tatra ślōkaḥ- saṅkhyā nimittaṁ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| diṣṭaṁ nidānē gulmānāmēkadēśaśca karmaṇām||18||
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च| दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē gulmanidānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon