Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō raktapittanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2|| pittaṁ yathābhūtaṁ lōhitapittamiti sañjñāṁ labhatē, tad vyākhyāsyāmaḥ||3||
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
yadā janturyavakōddālakakōradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅktē, bhr̥śōṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṁ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣārōpasaṁhitaṁ, dadhidadhimaṇḍōdaśvitkaṭvarāmlakāñjikōpasēkaṁ vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṁ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākōpahitaṁ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa ) bhūstr̥ṇasumukhasurasakuṭhērakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakōpadaṁśaṁ, surāsauvīratuṣōdakamairēyamēdakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṁ vā, piṣṭānnōttarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitaptō vā'timātramativēlaṁ vā''maṁ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṁ , kāṇakapōtaṁ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṁ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṁ pibatyuṣṇābhitaptaḥ ; tasyaivamācarataḥ pittaṁ prakōpamāpadyatē, lōhitaṁ ca svapramāṇamativartatē| tasmin pramāṇātivr̥ttē pittaṁ prakupitaṁ śarīramanusarpadyadēva yakr̥tplīhaprabhavāṇāṁ lōhitavahānāṁ ca srōtasāṁ lōhitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt tadēva lōhitaṁ dūṣayati||4||
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते| तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
saṁsargāllōhitapradūṣaṇāllōhitagandhavarṇānuvidhānācca pittaṁ lōhitapittamityācakṣatē||5||
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tasyēmāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, chardērabhīkṣṇamāgamanaṁ, charditasya bībhatsatā, svarabhēdō, gātrāṇāṁ sadanaṁ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lōhalōhitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakr̥nmūtrasvēdalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakōlikāpiḍakānām , aṅgavēdanā, lōhitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṁ ca rūpāṇāṁ svapnē darśanamabhīkṣṇamiti (lōhitapittapūrvarūpāṇi bhavanti)||6||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
upadravāstu khalu daurbalyārōcakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśōphaśōṣapāṇḍurōgāḥ svarabhēdaśca||7||
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
mārgau punarasya dvau ūrdhvaṁ, cādhaśca| tadbahuślēṣmaṇi śarīrē ślēṣmasaṁsargādūrdhvaṁ pratipadyamānaṁ karṇanāsikānētrāsyēbhyaḥ pracyavatē, bahuvātē tu śarīrē vātasaṁsargādadhaḥ pratipadyamānaṁ mūtrapurīṣamārgābhyāṁ pracyavatē, bahuślēṣmavātē tu śarīrē ślēṣmavātasaṁsargāddvāvapi mārgau pratipadyatē, tau mārgau pratipadyamānaṁ sarvēbhya ēva yathōktēbhyaḥ khēbhyaḥ pracyavatē śarīrasya||8|| tatra yadūrdhvabhāgaṁ tat sādhyaṁ, virēcanōpakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhōbhāgaṁ tadyāpyaṁ, vamanōpakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṁ tadasādhyaṁ, vamanavirēcanāyōgitvādanauṣadhatvāccēti||9||
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च| तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८|| तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
raktapittaprakōpastu khalu purā dakṣayajñōddhvaṁsē rudrakōpāmarṣāgninā prāṇināṁ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
tasyāśukāriṇō dāvāgnērivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṁ mātrāṁ dēśaṁ kālaṁ cābhisamīkṣya santarpaṇēnāpatarpaṇēna vā mr̥dumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradēhapariṣēkāvagāhasaṁsparśanairvamanādyairvā tatrāvahitēnēti||11||
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
bhavanti cātra- sādhyaṁ lōhitapittaṁ tadyadūrdhvaṁ pratipadyatē| virēcanasya yōgitvādbahutvādbhēṣajasya ca||12|| virēcanaṁ tu pittasya jayārthē paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ ślēṣmā tasya cānadhamaṁ smr̥tam||13|| bhavēdyōgāvahaṁ tatra madhuraṁ caiva bhēṣajam| tasmāt sādhyaṁ mataṁ raktaṁ yadūrdhvaṁ pratipadyatē||14||
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते| विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२|| विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्| यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३|| भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्| तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
raktaṁ tu yadadhōbhāgaṁ tadyāpyamiti niścitam| vamanasyālpayōgitvādalpatvādbhēṣajasya ca||15|| vamanaṁ hi na pittasya haraṇē śrēṣṭhamucyatē| yaśca tatrānvayō vāyustacchāntau cāvaraṁ smr̥tam||16|| taccāyōgāvahaṁ tatra kaṣāyaṁ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṁ samākhyātaṁ yaduktamanulōmagam ||17||
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्| वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५|| वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते| यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६|| तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च| तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
raktapittaṁ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyatē| asādhyamiti tajjñēyaṁ pūrvōktādēva kāraṇāt||18|| nahi saṁśōdhanaṁ kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṁ ca haraṇaṁ raktapittē vidhīyatē||19|| ēvamēvōpaśamanaṁ sarvaśō nāsya vidyatē| saṁsr̥ṣṭēṣu ca dōṣēṣu sarvajicchamanaṁ matam ||20|| ityuktaṁ trividhōdarkaṁ raktaṁ mārgaviśēṣataḥ|21|
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते| असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८|| नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्| प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९|| एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते| संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०|| इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ēbhyastu khalu hētubhyaḥ kiñcitsādhyaṁ na sidhyati||21|| prēṣyōpakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadōṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṁ kaścidrōgō'tivartatē||22|| tatrāsādhyatvamēkaṁ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१|| प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः| अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२|| तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
raktapittasya vijñānamidaṁ tasyōpadiśyatē||23|| yat kr̥ṣṇamathavā nīlaṁ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṁ tadvāsasō rañjanaṁ ca yat||24|| bhr̥śaṁ pūtyatimātraṁ ca sarvōpadravavacca yat| balamāṁsakṣayē yacca tacca raktamasiddhimat||25|| yēna cōpahatō raktaṁ raktapittēna mānavaḥ| paśyēddr̥śyaṁ viyaccāpi taccāsādhyaṁ na saṁśayaḥ||26||
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३|| यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्| रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४|| भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्| बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५|| येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः| पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
tatrāsādhyaṁ parityājyaṁ, yāpyaṁ yatnēna yāpayēt| sādhyaṁ cāvahitaḥ siddhairbhēṣajaiḥ sādhayēdbhiṣak||27||
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्| साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
tatra ślōkau- kāraṇaṁ nāmanirvr̥ttiṁ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau dōṣānubandhaṁ ca sādhyatvaṁ na ca hētumat||28|| nidānē raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamōharajōdōṣalōbhamānamadaspr̥haḥ||29||
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्| मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८|| निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē raktapittanidānaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon