Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো দশপ্রাণাযতনীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातो दशप्राणायतनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
দশৈবাযতনান্যাহুঃ প্রাণা যেষু প্রতিষ্ঠিতাঃ | শঙ্খৌ মর্মত্রযং কণ্ঠো রক্তং শুক্রৌজসী গুদম্||৩|| তানীন্দ্রিযাণি বিজ্ঞানং চেতনাহেতুমামযান্| জানীতে যঃ স বৈ বিদ্বান্ প্রাণাভিসর উচ্যতে||৪||
View original
दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः | शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम्||३|| तानीन्द्रियाणि विज्ञानं चेतनाहेतुमामयान्| जानीते यः स वै विद्वान् प्राणाभिसर उच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
দ্বিবিধাস্তু খলু ভিষজো ভবন্ত্যগ্নিবেশ! প্রাণানামেকেঽভিসরা হন্তারো রোগাণাং, রোগাণামেকেঽভিসরা হন্তারঃ প্রাণানামিতি||৫||
View original
द्विविधास्तु खलु भिषजो भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामेकेऽभिसरा हन्तारो रोगाणां, रोगाणामेकेऽभिसरा हन्तारः प्राणानामिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
এবংবাদিনং ভগবন্তমাত্রেযমগ্নিবেশ উবাচ- ভগবংস্তে কথমস্মাভির্বেদিতব্যা ভবেযুরিতি||৬|| ভগবানুবাচ- য ইমে কুলীনাঃ পর্যবদাতশ্রুতাঃ পরিদৃষ্টকর্মাণো দক্ষাঃ শুচযো জিতহস্তা জিতাত্মানঃ সর্বোপকরণবন্তঃ সর্বেন্দ্রিযোপপন্নাঃ প্রকৃতিজ্ঞাঃ প্রতিপত্তিজ্ঞাশ্চ তে জ্ঞেযাঃ প্রাণানামভিসরা হন্তারো রোগাণাং; তথাবিধা হি কেবলে শরীরজ্ঞানে শরীরাভিনির্বৃত্তিজ্ঞানে প্রকৃতিবিকারজ্ঞানে চ নিঃসংশযাঃ, সুখসাধ্যকৃচ্ছ্রসাধ্যযাপ্যপ্রত্যাখ্যেযানাং চ রোগাণাং সমুত্থানপূর্বরূপলিঙ্গবেদনোপশযবিশেষজ্ঞানে ব্যপগতসন্দেহাঃ, ত্রিবিধস্যাযুর্বেদসূত্রস্য সসঙ্গ্রহব্যাকরণস্য সত্রিবিধৌষধগ্রামস্য প্রবক্তারঃ , পঞ্চত্রিংশতো মূলফলানাং চতুর্ণাং চ স্নেহানাং পঞ্চানাং চ লবণানামষ্টানাং চ মূত্রাণামষ্টানাং চ ক্ষীরাণাং ক্ষীরত্বগ্বৃক্ষাণাং চ ষণ্ণাং শিরোবিরেচনাদেশ্চ পঞ্চকর্মাশ্রযস্যৌষধগণস্যাষ্টাবিংশতেশ্চ যবাগূনাং দ্বাত্রিংশতশ্চূর্ণপ্রদেহানাং ষণ্ণং চ বিরেচনশতানাং পঞ্চানাং চ কষাযশতানাং প্রযোক্তারঃ, স্বস্থবৃত্তবিহিতভোজনপাননিযমস্থানচঙ্ক্রমণশযনাসনমাত্রাদ্রব্যাঞ্জনধূমনাবনাভ্যঞ্জন- পরিমার্জনবেগাবিধারণবিধারণব্যাযামসাত্ম্যেন্দ্রিযপরীক্ষোপক্রমণসদ্বৃত্তকুশলাঃ , চতুষ্পাদোপগৃহীতে চ ভেষজে ষোডশকলে সবিনিশ্চযে সত্রিপর্যেষণে সবাতকলাকলজ্ঞানে ব্যপগতসন্দেহাঃ, চতুর্বিধস্য চ স্নেহস্য চতুর্বিংশত্যুপনযস্যোপকল্পনীযস্য চতুঃষষ্টিপর্যন্তস্য চ ব্যবস্থাপযিতারঃ, বহুবিধবিধানযুক্তানাং চ স্নেহ্যস্বেদ্যবম্যবিরেচ্যবিবিধৌষধোপচারাণাং চ কুশলাঃ, শিরোরোগাদের্দোষাংশবিকল্পজস্য চ ব্যাধিসঙ্গ্রহস্য সক্ষযপিডকাবিদ্রধেস্ত্রযাণাং চ শোফানাং বহুবিধশোফানুবন্ধানামষ্টচত্বারিংশতশ্চ রোগাধিকরণানাং চত্বারিংশদুত্তরস্য চ নানাত্মজস্য ব্যাধিশতস্য তথা বিগর্হিতাতিস্থূলাতিকৃশানাং সহেতুলক্ষণোপক্রমাণাং স্বপ্নস্য চ হিতাহিতস্যাস্বপ্নাতিস্বপ্নস্য চ সহেতূপক্রমস্য ষণ্ণাং চ লঙ্ঘনাদীনামুপক্রমাণাং সন্তর্পণাপতর্পণজানাং চ রোগাণাং সরূপপ্রশমনানাং শোণিতজানাং চ ব্যাধীনাং মদমূর্চ্ছাযসন্ন্যাসানাং চ সকারণরূপৌষধোপচারাণাং কুশলাঃ, কুশলাশ্চাহারবিধিবিনিশ্চযস্য প্রকৃত্যা হিতাহিতানামাহারবিকারাণামগ্র্যসঙ্গ্রহস্যাসবানাং চ চতুরশীতের্দ্রব্যগুণকর্মবিনিশ্চযস্য রসানুরসসংশ্রযস্য সবিকল্পবৈরোধিকস্য দ্বাদশবর্গাশ্রযস্য চান্নপানস্য সগুণপ্রভাবস্য সানুপানগুণস্য নববিধস্যার্থসঙ্গ্রহস্যাহারগতেশ্চ হিতাহিতোপযোগবিশেষাত্মকস্য চ শুভাশুভবিশেষস্য ধাত্বাশ্রযাণাং চ রোগাণাং সৌষধসঙ্গ্রহাণাং দশানাং চ প্রাণাযতনানাং যং চ বক্ষ্যাম্যর্থেদশমহামূলীযে ত্রিংশত্তমাধ্যাযে তত্র চ কৃত্স্নস্য তন্ত্রোদ্দেশলক্ষণস্য তন্ত্রস্য চ গ্রহণধারণবিজ্ঞানপ্রযোগকর্মকার্যকালকর্তৃকরণকুশলাঃ , কুশলাশ্চ স্মৃতিমতিশাস্ত্রযুক্তিজ্ঞানস্যাত্মনঃ শীলগুণৈরবিসংবাদনেন চ সম্পাদনেন সর্বপ্রাণিষু চেতসো মৈত্রস্য মাতাপিতৃভ্রাতৃবন্ধুবত্, এবংযুক্তা ভবন্ত্যগ্নিবেশ! প্রাণানামভিসরা হন্তারো রোগাণামিতি||৭||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवंस्ते कथमस्माभिर्वेदितव्या भवेयुरिति||६|| भगवानुवाच- य इमे कुलीनाः पर्यवदातश्रुताः परिदृष्टकर्माणो दक्षाः शुचयो जितहस्ता जितात्मानः सर्वोपकरणवन्तः सर्वेन्द्रियोपपन्नाः प्रकृतिज्ञाः प्रतिपत्तिज्ञाश्च ते ज्ञेयाः प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणां; तथाविधा हि केवले शरीरज्ञाने शरीराभिनिर्वृत्तिज्ञाने प्रकृतिविकारज्ञाने च निःसंशयाः, सुखसाध्यकृच्छ्रसाध्ययाप्यप्रत्याख्येयानां च रोगाणां समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, त्रिविधस्यायुर्वेदसूत्रस्य ससङ्ग्रहव्याकरणस्य सत्रिविधौषधग्रामस्य प्रवक्तारः , पञ्चत्रिंशतो मूलफलानां चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानामष्टानां च मूत्राणामष्टानां च क्षीराणां क्षीरत्वग्वृक्षाणां च षण्णां शिरोविरेचनादेश्च पञ्चकर्माश्रयस्यौषधगणस्याष्टाविंशतेश्च यवागूनां द्वात्रिंशतश्चूर्णप्रदेहानां षण्णं च विरेचनशतानां पञ्चानां च कषायशतानां प्रयोक्तारः, स्वस्थवृत्तविहितभोजनपाननियमस्थानचङ्क्रमणशयनासनमात्राद्रव्याञ्जनधूमनावनाभ्यञ्जन- परिमार्जनवेगाविधारणविधारणव्यायामसात्म्येन्द्रियपरीक्षोपक्रमणसद्वृत्तकुशलाः , चतुष्पादोपगृहीते च भेषजे षोडशकले सविनिश्चये सत्रिपर्येषणे सवातकलाकलज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशत्युपनयस्योपकल्पनीयस्य चतुःषष्टिपर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः, बहुविधविधानयुक्तानां च स्नेह्यस्वेद्यवम्यविरेच्यविविधौषधोपचाराणां च कुशलाः, शिरोरोगादेर्दोषांशविकल्पजस्य च व्याधिसङ्ग्रहस्य सक्षयपिडकाविद्रधेस्त्रयाणां च शोफानां बहुविधशोफानुबन्धानामष्टचत्वारिंशतश्च रोगाधिकरणानां चत्वारिंशदुत्तरस्य च नानात्मजस्य व्याधिशतस्य तथा विगर्हितातिस्थूलातिकृशानां सहेतुलक्षणोपक्रमाणां स्वप्नस्य च हिताहितस्यास्वप्नातिस्वप्नस्य च सहेतूपक्रमस्य षण्णां च लङ्घनादीनामुपक्रमाणां सन्तर्पणापतर्पणजानां च रोगाणां सरूपप्रशमनानां शोणितजानां च व्याधीनां मदमूर्च्छायसन्न्यासानां च सकारणरूपौषधोपचाराणां कुशलाः, कुशलाश्चाहारविधिविनिश्चयस्य प्रकृत्या हिताहितानामाहारविकाराणामग्र्यसङ्ग्रहस्यासवानां च चतुरशीतेर्द्रव्यगुणकर्मविनिश्चयस्य रसानुरससंश्रयस्य सविकल्पवैरोधिकस्य द्वादशवर्गाश्रयस्य चान्नपानस्य सगुणप्रभावस्य सानुपानगुणस्य नवविधस्यार्थसङ्ग्रहस्याहारगतेश्च हिताहितोपयोगविशेषात्मकस्य च शुभाशुभविशेषस्य धात्वाश्रयाणां च रोगाणां सौषधसङ्ग्रहाणां दशानां च प्राणायतनानां यं च वक्ष्याम्यर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तमाध्याये तत्र च कृत्स्नस्य तन्त्रोद्देशलक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहणधारणविज्ञानप्रयोगकर्मकार्यकालकर्तृकरणकुशलाः , कुशलाश्च स्मृतिमतिशास्त्रयुक्तिज्ञानस्यात्मनः शीलगुणैरविसंवादनेन च सम्पादनेन सर्वप्राणिषु चेतसो मैत्रस्य मातापितृभ्रातृबन्धुवत्, एवंयुक्ता भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
অতো বিপরীতা রোগাণামভিসরা হন্তারঃ প্রাণানাং, ভিষক্ছদ্মপ্রতিচ্ছন্নাঃ কণ্টকভূতা লোকস্য প্রতিরূপকসধর্মাণো রাজ্ঞাং প্রমাদাচ্চরন্তি রাষ্ট্রাণি||৮|| তেষামিদং বিশেষবিজ্ঞানং ভবতি- অত্যর্থং বৈদ্যবেশেন শ্লাঘমানা বিশিখান্তরমনুচরন্তি কর্মলোভাত্, শ্রুত্বা চ কস্যচিদাতুর্যমভিতঃ পরিপতন্তি, সংশ্রবণে চাস্যাত্মনো বৈদ্যগুণানুচ্চৈর্বদন্তি, যশ্চাস্য বৈদ্যঃ প্রতিকর্ম করোতি তস্য চ দোষান্মুহুর্মুহুরুদাহরন্তি, আতুরমিত্রাণি চ প্রহর্ষণোপজাপোপসেবাদিভিরিচ্ছন্ত্যাত্মীকর্তুং, স্বল্পেচ্ছুতাং চাত্মনঃ খ্যাপযন্তি, কর্ম চাসাদ্য মুহুর্মুহুরবলোকযন্তি দাক্ষ্যেণাজ্ঞানমাত্মনঃ প্রচ্ছাদযিতুকামাঃ, ব্যাধিং চাপাবর্তযিতুমশক্নুবতো ব্যাধিতমেবানুপকরণমপরিচারকমনাত্মবন্তমুপদিশন্তি , অন্তগতং চৈনমভিসমীক্ষ্যান্যমাশ্রযন্তি দেশমপদেশমাত্মনঃ কৃত্বা, প্রাকৃতজনসন্নিপাতে চাত্মনঃ কৌশলমকুশলবদ্বর্ণযন্তি, অধীরবচ্চ ধৈর্যমপবদন্তি ধীরাণাং, বিদ্বজ্জনসন্নিপাতং (চাভিসমীক্ষ্য) প্রতিভযমিব কান্তারমধ্বগাঃ পরিহরন্তি দূরাত্, যশ্চৈষাং কশ্চিত্ সূত্রাবযবো ভবত্যুপযুক্তস্তমপ্রকৃতে প্রকৃতান্তরে বা সততমুদাহরন্তি, ন চানুযোগমিচ্ছন্ত্যনুযোক্তুং বা, মৃত্যোরিব চানুযোগাদুদ্বিজন্তে, ন চৈষামাচার্যঃ শিষ্যঃ সব্রহ্মচারী বৈবাদিকো বা কশ্চিত্ প্রজ্ঞাযত ইতি||৯||
View original
अतो विपरीता रोगाणामभिसरा हन्तारः प्राणानां, भिषक्छद्मप्रतिच्छन्नाः कण्टकभूता लोकस्य प्रतिरूपकसधर्माणो राज्ञां प्रमादाच्चरन्ति राष्ट्राणि||८|| तेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति- अत्यर्थं वैद्यवेशेन श्लाघमाना विशिखान्तरमनुचरन्ति कर्मलोभात्, श्रुत्वा च कस्यचिदातुर्यमभितः परिपतन्ति, संश्रवणे चास्यात्मनो वैद्यगुणानुच्चैर्वदन्ति, यश्चास्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान्मुहुर्मुहुरुदाहरन्ति, आतुरमित्राणि च प्रहर्षणोपजापोपसेवादिभिरिच्छन्त्यात्मीकर्तुं, स्वल्पेच्छुतां चात्मनः ख्यापयन्ति, कर्म चासाद्य मुहुर्मुहुरवलोकयन्ति दाक्ष्येणाज्ञानमात्मनः प्रच्छादयितुकामाः, व्याधिं चापावर्तयितुमशक्नुवतो व्याधितमेवानुपकरणमपरिचारकमनात्मवन्तमुपदिशन्ति , अन्तगतं चैनमभिसमीक्ष्यान्यमाश्रयन्ति देशमपदेशमात्मनः कृत्वा, प्राकृतजनसन्निपाते चात्मनः कौशलमकुशलवद्वर्णयन्ति, अधीरवच्च धैर्यमपवदन्ति धीराणां, विद्वज्जनसन्निपातं (चाभिसमीक्ष्य) प्रतिभयमिव कान्तारमध्वगाः परिहरन्ति दूरात्, यश्चैषां कश्चित् सूत्रावयवो भवत्युपयुक्तस्तमप्रकृते प्रकृतान्तरे वा सततमुदाहरन्ति, न चानुयोगमिच्छन्त्यनुयोक्तुं वा, मृत्योरिव चानुयोगादुद्विजन्ते, न चैषामाचार्यः शिष्यः सब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित् प्रज्ञायत इति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14
ভবন্তি চাত্র- ভিষক্ছদ্ম প্রবিশ্যৈবং ব্যাধিতাংস্তর্কযন্তি যে| বীতংসমিব সংশ্রিত্য বনে শাকুন্তিকা দ্বিজান্||১০|| শ্রুতদৃষ্টক্রিযাকালমাত্রাজ্ঞানবহিষ্কৃতাঃ| বর্জনীযা হি তে মৃত্যোশ্চরন্ত্যনুচরা ভুবি||১১|| বৃত্তিহেতোর্ভিষঙ্মানপূর্ণান্ মূর্খবিশারদান্| বর্জযেদাতুরো বিদ্বান্ সর্পাস্তে পীতমারুতাঃ||১২|| যে তু শাস্ত্রবিদো দক্ষাঃ শুচযঃ কর্মকোবিদাঃ| জিতহস্তা জিতাত্মানস্তেভ্যো নিত্যং কৃতং নমঃ||১৩|| তত্র শ্লোকঃ- দশপ্রাণাযতনিকে শ্লোকস্থানার্থসঙ্গ্রহঃ| দ্বিবিধা ভিষজশ্চোক্তাঃ প্রাণস্যাযতনানি চ||১৪||
View original
भवन्ति चात्र- भिषक्छद्म प्रविश्यैवं व्याधितांस्तर्कयन्ति ये| वीतंसमिव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान्||१०|| श्रुतदृष्टक्रियाकालमात्राज्ञानबहिष्कृताः| वर्जनीया हि ते मृत्योश्चरन्त्यनुचरा भुवि||११|| वृत्तिहेतोर्भिषङ्मानपूर्णान् मूर्खविशारदान्| वर्जयेदातुरो विद्वान् सर्पास्ते पीतमारुताः||१२|| ये तु शास्त्रविदो दक्षाः शुचयः कर्मकोविदाः| जितहस्ता जितात्मानस्तेभ्यो नित्यं कृतं नमः||१३|| तत्र श्लोकः- दशप्राणायतनिके श्लोकस्थानार्थसङ्ग्रहः| द्विविधा भिषजश्चोक्ताः प्राणस्यायतनानि च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে শ্লোকস্থানে দশপ্রাণাযতনীযো নামোনত্রিংশোঽধ্যাযঃ||২৯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने दशप्राणायतनीयो नामोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon