Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो दशप्राणायतनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਦਸ਼ੈਵਾਯਤਨਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ | ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਮਰ੍ਮਤ੍ਰਯਂ ਕਣ੍ਠੋ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਗੁਦਮ੍||੩|| ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚੇਤਨਾਹੇਤੁਮਾਮਯਾਨ੍| ਜਾਨੀਤੇ ਯਃ ਸ ਵੈ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਰ ਉਚ੍ਯਤੇ||੪||
View original
दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः | शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम्||३|| तानीन्द्रियाणि विज्ञानं चेतनाहेतुमामयान्| जानीते यः स वै विद्वान् प्राणाभिसर उच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਭਿਸਜੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮੇਕੇਭਿਸਰਾ ਹਨ੍ਤਾਰੋ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਰੋਗਾਣਾਮੇਕੇਭਿਸਰਾ ਹਨ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਿਤਿ||੫||
View original
द्विविधास्तु खलु भिषजो भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामेकेऽभिसरा हन्तारो रोगाणां, रोगाणामेकेऽभिसरा हन्तारः प्राणानामिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਭਗਵਂਸ੍ਤੇ ਕਥਮਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰਿਤਿ||੬|| ਭਗਵਾਨੁਵਾਚ- ਯ ਇਮੇ ਕੁਲੀਨਾਃ ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਪਰਿਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾਣੋ ਦਕ੍ਸਾਃ ਸ਼ੁਚਯੋ ਜਿਤਹਸ੍ਤਾ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣਵਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਭਿਸਰਾ ਹਨ੍ਤਾਰੋ ਰੋਗਾਣਾਂ; ਤਥਾਵਿਧਾ ਹਿ ਕੇਵਲੇ ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਜ੍ਞਾਨੇ ਚ ਨਿਃਸਂਸ਼ਯਾਃ, ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗਵੇਦਨੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨੇ ਵ੍ਯਪਗਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਕਰਣਸ੍ਯ ਸਤ੍ਰਿਵਿਧੌਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾਰਃ , ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤੋ ਮੂਲਫਲਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਚ ਲਵਣਾਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਾਣਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਤ੍ਵਗ੍ਵਕ੍ਸਾਣਾਂ ਚ ਸਣ੍ਣਾਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੌਸਧਗਣਸ੍ਯਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤੇਸ਼੍ਚ ਯਵਾਗੂਨਾਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਦੇਹਾਨਾਂ ਸਣ੍ਣਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਾਰਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਵਿਹਿਤਭੋਜਨਪਾਨਨਿਯਮਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ਯਨਾਸਨਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਞ੍ਜਨਧੂਮਨਾਵਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨ- ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਵੇਗਾਵਿਧਾਰਣਵਿਧਾਰਣਵ੍ਯਾਯਾਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਰੀਕ੍ਸੋਪਕ੍ਰਮਣਸਦ੍ਵਤ੍ਤਕੁਸ਼ਲਾਃ , ਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋਪਗਹੀਤੇ ਚ ਭੇਸਜੇ ਸੋਡਸ਼ਕਲੇ ਸਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਸਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯੇਸਣੇ ਸਵਾਤਕਲਾਕਲਜ੍ਞਾਨੇ ਵ੍ਯਪਗਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੁਪਨਯਸ੍ਯੋਪਕਲ੍ਪਨੀਯਸ੍ਯ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਯਿਤਾਰਃ, ਬਹੁਵਿਧਵਿਧਾਨਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹ੍ਯਸ੍ਵੇਦ੍ਯਵਮ੍ਯਵਿਰੇਚ੍ਯਵਿਵਿਧੌਸਧੋਪਚਾਰਾਣਾਂ ਚ ਕੁਸ਼ਲਾਃ, ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਦੇਰ੍ਦੋਸਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਜਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਸਕ੍ਸਯਪਿਡਕਾਵਿਦ੍ਰਧੇਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਬਹੁਵਿਧਸ਼ੋਫਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨਾਮਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਧਿਕਰਣਾਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾਤਿਸ੍ਥੂਲਾਤਿਕਸ਼ਾਨਾਂ ਸਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੋਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਹਿਤਾਹਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਸਹੇਤੂਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਸਣ੍ਣਾਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਾਦੀਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਜਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਰੂਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਨਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਾਨਾਂ ਚ ਸਕਾਰਣਰੂਪੌਸਧੋਪਚਾਰਾਣਾਂ ਕੁਸ਼ਲਾਃ, ਕੁਸ਼ਲਾਸ਼੍ਚਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਕਾਰਾਣਾਮਗ੍ਰ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯਾਸਵਾਨਾਂ ਚ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਯ ਰਸਾਨੁਰਸਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਸਵਿਕਲ੍ਪਵੈਰੋਧਿਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਗਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਯ ਸਗੁਣਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ ਸਾਨੁਪਾਨਗੁਣਸ੍ਯ ਨਵਵਿਧਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯਾਹਾਰਗਤੇਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਹਿਤੋਪਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸੌਸਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਾਨਾਂ ਯਂ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ਰ ਚ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਯੋਗਕਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯਕਾਲਕਰ੍ਤਕਰਣਕੁਸ਼ਲਾਃ , ਕੁਸ਼ਲਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮਤਿਮਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ੀਲਗੁਣੈਰਵਿਸਂਵਾਦਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਪਾਦਨੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਚੇਤਸੋ ਮੈਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਤਾਪਿਤਭ੍ਰਾਤਬਨ੍ਧੁਵਤ੍, ਏਵਂਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਭਿਸਰਾ ਹਨ੍ਤਾਰੋ ਰੋਗਾਣਾਮਿਤਿ||੭||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवंस्ते कथमस्माभिर्वेदितव्या भवेयुरिति||६|| भगवानुवाच- य इमे कुलीनाः पर्यवदातश्रुताः परिदृष्टकर्माणो दक्षाः शुचयो जितहस्ता जितात्मानः सर्वोपकरणवन्तः सर्वेन्द्रियोपपन्नाः प्रकृतिज्ञाः प्रतिपत्तिज्ञाश्च ते ज्ञेयाः प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणां; तथाविधा हि केवले शरीरज्ञाने शरीराभिनिर्वृत्तिज्ञाने प्रकृतिविकारज्ञाने च निःसंशयाः, सुखसाध्यकृच्छ्रसाध्ययाप्यप्रत्याख्येयानां च रोगाणां समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, त्रिविधस्यायुर्वेदसूत्रस्य ससङ्ग्रहव्याकरणस्य सत्रिविधौषधग्रामस्य प्रवक्तारः , पञ्चत्रिंशतो मूलफलानां चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानामष्टानां च मूत्राणामष्टानां च क्षीराणां क्षीरत्वग्वृक्षाणां च षण्णां शिरोविरेचनादेश्च पञ्चकर्माश्रयस्यौषधगणस्याष्टाविंशतेश्च यवागूनां द्वात्रिंशतश्चूर्णप्रदेहानां षण्णं च विरेचनशतानां पञ्चानां च कषायशतानां प्रयोक्तारः, स्वस्थवृत्तविहितभोजनपाननियमस्थानचङ्क्रमणशयनासनमात्राद्रव्याञ्जनधूमनावनाभ्यञ्जन- परिमार्जनवेगाविधारणविधारणव्यायामसात्म्येन्द्रियपरीक्षोपक्रमणसद्वृत्तकुशलाः , चतुष्पादोपगृहीते च भेषजे षोडशकले सविनिश्चये सत्रिपर्येषणे सवातकलाकलज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशत्युपनयस्योपकल्पनीयस्य चतुःषष्टिपर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः, बहुविधविधानयुक्तानां च स्नेह्यस्वेद्यवम्यविरेच्यविविधौषधोपचाराणां च कुशलाः, शिरोरोगादेर्दोषांशविकल्पजस्य च व्याधिसङ्ग्रहस्य सक्षयपिडकाविद्रधेस्त्रयाणां च शोफानां बहुविधशोफानुबन्धानामष्टचत्वारिंशतश्च रोगाधिकरणानां चत्वारिंशदुत्तरस्य च नानात्मजस्य व्याधिशतस्य तथा विगर्हितातिस्थूलातिकृशानां सहेतुलक्षणोपक्रमाणां स्वप्नस्य च हिताहितस्यास्वप्नातिस्वप्नस्य च सहेतूपक्रमस्य षण्णां च लङ्घनादीनामुपक्रमाणां सन्तर्पणापतर्पणजानां च रोगाणां सरूपप्रशमनानां शोणितजानां च व्याधीनां मदमूर्च्छायसन्न्यासानां च सकारणरूपौषधोपचाराणां कुशलाः, कुशलाश्चाहारविधिविनिश्चयस्य प्रकृत्या हिताहितानामाहारविकाराणामग्र्यसङ्ग्रहस्यासवानां च चतुरशीतेर्द्रव्यगुणकर्मविनिश्चयस्य रसानुरससंश्रयस्य सविकल्पवैरोधिकस्य द्वादशवर्गाश्रयस्य चान्नपानस्य सगुणप्रभावस्य सानुपानगुणस्य नवविधस्यार्थसङ्ग्रहस्याहारगतेश्च हिताहितोपयोगविशेषात्मकस्य च शुभाशुभविशेषस्य धात्वाश्रयाणां च रोगाणां सौषधसङ्ग्रहाणां दशानां च प्राणायतनानां यं च वक्ष्याम्यर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तमाध्याये तत्र च कृत्स्नस्य तन्त्रोद्देशलक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहणधारणविज्ञानप्रयोगकर्मकार्यकालकर्तृकरणकुशलाः , कुशलाश्च स्मृतिमतिशास्त्रयुक्तिज्ञानस्यात्मनः शीलगुणैरविसंवादनेन च सम्पादनेन सर्वप्राणिषु चेतसो मैत्रस्य मातापितृभ्रातृबन्धुवत्, एवंयुक्ता भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾ ਰੋਗਾਣਾਮਭਿਸਰਾ ਹਨ੍ਤਾਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ, ਭਿਸਕ੍ਛਦ੍ਮਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਃ ਕਣ੍ਟਕਭੂਤਾ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਕਸਧਰ੍ਮਾਣੋ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਚ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਰਾਸ੍ਟ੍ਰਾਣਿ||੮|| ਤੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ- ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੈਦ੍ਯਵੇਸ਼ੇਨ ਸ਼੍ਲਾਘਮਾਨਾ ਵਿਸ਼ਿਖਾਨ੍ਤਰਮਨੁਚਰਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਲੋਭਾਤ੍, ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਦਾਤੁਰ੍ਯਮਭਿਤਃ ਪਰਿਪਤਨ੍ਤਿ, ਸਂਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚਾਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾਨੁਚ੍ਚੈਰ੍ਵਦਨ੍ਤਿ, ਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸਾਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ, ਆਤੁਰਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣੋਪਜਾਪੋਪਸੇਵਾਦਿਭਿਰਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮੀਕਰ੍ਤੁਂ, ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਚ੍ਛੁਤਾਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਖ੍ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ, ਕਰ੍ਮ ਚਾਸਾਦ੍ਯ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਵਲੋਕਯਨ੍ਤਿ ਦਾਕ੍ਸ੍ਯੇਣਾਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਯਿਤੁਕਾਮਾਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਚਾਪਾਵਰ੍ਤਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਨੁਵਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤਮੇਵਾਨੁਪਕਰਣਮਪਰਿਚਾਰਕਮਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ , ਅਨ੍ਤਗਤਂ ਚੈਨਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਦੇਸ਼ਮਪਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਤ੍ਵਾ, ਪ੍ਰਾਕਤਜਨਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਕੌਸ਼ਲਮਕੁਸ਼ਲਵਦ੍ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ, ਅਧੀਰਵਚ੍ਚ ਧੈਰ੍ਯਮਪਵਦਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਣਾਂ, ਵਿਦ੍ਵਜ੍ਜਨਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ (ਚਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ) ਪ੍ਰਤਿਭਯਮਿਵ ਕਾਨ੍ਤਾਰਮਧ੍ਵਗਾਃ ਪਰਿਹਰਨ੍ਤਿ ਦੂਰਾਤ੍, ਯਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਾਵਯਵੋ ਭਵਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਮਪ੍ਰਕਤੇ ਪ੍ਰਕਤਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ ਸਤਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਨੁਯੋਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨੁਯੋਕ੍ਤੁਂ ਵਾ, ਮਤ੍ਯੋਰਿਵ ਚਾਨੁਯੋਗਾਦੁਦ੍ਵਿਜਨ੍ਤੇ, ਨ ਚੈਸਾਮਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਵੈਵਾਦਿਕੋ ਵਾ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ||੯||
View original
अतो विपरीता रोगाणामभिसरा हन्तारः प्राणानां, भिषक्छद्मप्रतिच्छन्नाः कण्टकभूता लोकस्य प्रतिरूपकसधर्माणो राज्ञां प्रमादाच्चरन्ति राष्ट्राणि||८|| तेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति- अत्यर्थं वैद्यवेशेन श्लाघमाना विशिखान्तरमनुचरन्ति कर्मलोभात्, श्रुत्वा च कस्यचिदातुर्यमभितः परिपतन्ति, संश्रवणे चास्यात्मनो वैद्यगुणानुच्चैर्वदन्ति, यश्चास्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान्मुहुर्मुहुरुदाहरन्ति, आतुरमित्राणि च प्रहर्षणोपजापोपसेवादिभिरिच्छन्त्यात्मीकर्तुं, स्वल्पेच्छुतां चात्मनः ख्यापयन्ति, कर्म चासाद्य मुहुर्मुहुरवलोकयन्ति दाक्ष्येणाज्ञानमात्मनः प्रच्छादयितुकामाः, व्याधिं चापावर्तयितुमशक्नुवतो व्याधितमेवानुपकरणमपरिचारकमनात्मवन्तमुपदिशन्ति , अन्तगतं चैनमभिसमीक्ष्यान्यमाश्रयन्ति देशमपदेशमात्मनः कृत्वा, प्राकृतजनसन्निपाते चात्मनः कौशलमकुशलवद्वर्णयन्ति, अधीरवच्च धैर्यमपवदन्ति धीराणां, विद्वज्जनसन्निपातं (चाभिसमीक्ष्य) प्रतिभयमिव कान्तारमध्वगाः परिहरन्ति दूरात्, यश्चैषां कश्चित् सूत्रावयवो भवत्युपयुक्तस्तमप्रकृते प्रकृतान्तरे वा सततमुदाहरन्ति, न चानुयोगमिच्छन्त्यनुयोक्तुं वा, मृत्योरिव चानुयोगादुद्विजन्ते, न चैषामाचार्यः शिष्यः सब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित् प्रज्ञायत इति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਭਿਸਕ੍ਛਦ੍ਮ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੈਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕਯਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਵੀਤਂਸਮਿਵ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਨੇ ਸ਼ਾਕੁਨ੍ਤਿਕਾ ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍||੧੦|| ਸ਼੍ਰੁਤਦਸ੍ਟਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨਬਹਿਸ੍ਕਤਾਃ| ਵਰ੍ਜਨੀਯਾ ਹਿ ਤੇ ਮਤ੍ਯੋਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯਨੁਚਰਾ ਭੁਵਿ||੧੧|| ਵਤ੍ਤਿਹੇਤੋਰ੍ਭਿਸਙ੍ਮਾਨਪੂਰ੍ਣਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਖਵਿਸ਼ਾਰਦਾਨ੍| ਵਰ੍ਜਯੇਦਾਤੁਰੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਾਸ੍ਤੇ ਪੀਤਮਾਰੁਤਾਃ||੧੨|| ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਦਕ੍ਸਾਃ ਸ਼ੁਚਯਃ ਕਰ੍ਮਕੋਵਿਦਾਃ| ਜਿਤਹਸ੍ਤਾ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਤਂ ਨਮਃ||੧੩|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਿਕੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਭਿਸਜਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ||੧੪||
View original
भवन्ति चात्र- भिषक्छद्म प्रविश्यैवं व्याधितांस्तर्कयन्ति ये| वीतंसमिव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान्||१०|| श्रुतदृष्टक्रियाकालमात्राज्ञानबहिष्कृताः| वर्जनीया हि ते मृत्योश्चरन्त्यनुचरा भुवि||११|| वृत्तिहेतोर्भिषङ्मानपूर्णान् मूर्खविशारदान्| वर्जयेदातुरो विद्वान् सर्पास्ते पीतमारुताः||१२|| ये तु शास्त्रविदो दक्षाः शुचयः कर्मकोविदाः| जितहस्ता जितात्मानस्तेभ्यो नित्यं कृतं नमः||१३|| तत्र श्लोकः- दशप्राणायतनिके श्लोकस्थानार्थसङ्ग्रहः| द्विविधा भिषजश्चोक्ताः प्राणस्यायतनानि च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨੀਯੋ ਨਾਮੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने दशप्राणायतनीयो नामोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon