Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో దశప్రాణాయతనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो दशप्राणायतनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
దశైవాయతనాన్యాహుః ప్రాణా యేషు ప్రతిష్ఠితాః | శంఖౌ మర్మత్రయం కంఠో రక్తం శుక్రౌజసీ గుదం||3|| తానీంద్రియాణి విజ్ఞానం చేతనాహేతుమామయాన్| జానీతే యః స వై విద్వాన్ ప్రాణాభిసర ఉచ్యతే||4||
View original
दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः | शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम्||३|| तानीन्द्रियाणि विज्ञानं चेतनाहेतुमामयान्| जानीते यः स वै विद्वान् प्राणाभिसर उच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ద్వివిధాస్తు ఖలు భిషజో భవంత్యగ్నివేశ! ప్రాణానామేకేఽభిసరా హంతారో రోగాణాం, రోగాణామేకేఽభిసరా హంతారః ప్రాణానామితి||5||
View original
द्विविधास्तु खलु भिषजो भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामेकेऽभिसरा हन्तारो रोगाणां, रोगाणामेकेऽभिसरा हन्तारः प्राणानामिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- భగవంస్తే కథమస్మాభిర్వేదితవ్యా భవేయురితి||6|| భగవానువాచ- య ఇమే కులీనాః పర్యవదాతశ్రుతాః పరిదృష్టకర్మాణో దక్షాః శుచయో జితహస్తా జితాత్మానః సర్వోపకరణవంతః సర్వేంద్రియోపపన్నాః ప్రకృతిజ్ఞాః ప్రతిపత్తిజ్ఞాశ్చ తే జ్ఞేయాః ప్రాణానామభిసరా హంతారో రోగాణాం; తథావిధా హి కేవలే శరీరజ్ఞానే శరీరాభినిర్వృత్తిజ్ఞానే ప్రకృతివికారజ్ఞానే చ నిఃసంశయాః, సుఖసాధ్యకృచ్ఛ్రసాధ్యయాప్యప్రత్యాఖ్యేయానాం చ రోగాణాం సముత్థానపూర్వరూపలింగవేదనోపశయవిశేషజ్ఞానే వ్యపగతసందేహాః, త్రివిధస్యాయుర్వేదసూత్రస్య ససంగ్రహవ్యాకరణస్య సత్రివిధౌషధగ్రామస్య ప్రవక్తారః , పంచత్రింశతో మూలఫలానాం చతుర్ణాం చ స్నేహానాం పంచానాం చ లవణానామష్టానాం చ మూత్రాణామష్టానాం చ క్షీరాణాం క్షీరత్వగ్వృక్షాణాం చ షణ్ణాం శిరోవిరేచనాదేశ్చ పంచకర్మాశ్రయస్యౌషధగణస్యాష్టావింశతేశ్చ యవాగూనాం ద్వాత్రింశతశ్చూర్ణప్రదేహానాం షణ్ణం చ విరేచనశతానాం పంచానాం చ కషాయశతానాం ప్రయోక్తారః, స్వస్థవృత్తవిహితభోజనపాననియమస్థానచంక్రమణశయనాసనమాత్రాద్రవ్యాంజనధూమనావనాభ్యంజన- పరిమార్జనవేగావిధారణవిధారణవ్యాయామసాత్మ్యేంద్రియపరీక్షోపక్రమణసద్వృత్తకుశలాః , చతుష్పాదోపగృహీతే చ భేషజే షోడశకలే సవినిశ్చయే సత్రిపర్యేషణే సవాతకలాకలజ్ఞానే వ్యపగతసందేహాః, చతుర్విధస్య చ స్నేహస్య చతుర్వింశత్యుపనయస్యోపకల్పనీయస్య చతుఃషష్టిపర్యంతస్య చ వ్యవస్థాపయితారః, బహువిధవిధానయుక్తానాం చ స్నేహ్యస్వేద్యవమ్యవిరేచ్యవివిధౌషధోపచారాణాం చ కుశలాః, శిరోరోగాదేర్దోషాంశవికల్పజస్య చ వ్యాధిసంగ్రహస్య సక్షయపిడకావిద్రధేస్త్రయాణాం చ శోఫానాం బహువిధశోఫానుబంధానామష్టచత్వారింశతశ్చ రోగాధికరణానాం చత్వారింశదుత్తరస్య చ నానాత్మజస్య వ్యాధిశతస్య తథా విగర్హితాతిస్థూలాతికృశానాం సహేతులక్షణోపక్రమాణాం స్వప్నస్య చ హితాహితస్యాస్వప్నాతిస్వప్నస్య చ సహేతూపక్రమస్య షణ్ణాం చ లంఘనాదీనాముపక్రమాణాం సంతర్పణాపతర్పణజానాం చ రోగాణాం సరూపప్రశమనానాం శోణితజానాం చ వ్యాధీనాం మదమూర్చ్ఛాయసన్న్యాసానాం చ సకారణరూపౌషధోపచారాణాం కుశలాః, కుశలాశ్చాహారవిధివినిశ్చయస్య ప్రకృత్యా హితాహితానామాహారవికారాణామగ్ర్యసంగ్రహస్యాసవానాం చ చతురశీతేర్ద్రవ్యగుణకర్మవినిశ్చయస్య రసానురససంశ్రయస్య సవికల్పవైరోధికస్య ద్వాదశవర్గాశ్రయస్య చాన్నపానస్య సగుణప్రభావస్య సానుపానగుణస్య నవవిధస్యార్థసంగ్రహస్యాహారగతేశ్చ హితాహితోపయోగవిశేషాత్మకస్య చ శుభాశుభవిశేషస్య ధాత్వాశ్రయాణాం చ రోగాణాం సౌషధసంగ్రహాణాం దశానాం చ ప్రాణాయతనానాం యం చ వక్ష్యామ్యర్థేదశమహామూలీయే త్రింశత్తమాధ్యాయే తత్ర చ కృత్స్నస్య తంత్రోద్దేశలక్షణస్య తంత్రస్య చ గ్రహణధారణవిజ్ఞానప్రయోగకర్మకార్యకాలకర్తృకరణకుశలాః , కుశలాశ్చ స్మృతిమతిశాస్త్రయుక్తిజ్ఞానస్యాత్మనః శీలగుణైరవిసంవాదనేన చ సంపాదనేన సర్వప్రాణిషు చేతసో మైత్రస్య మాతాపితృభ్రాతృబంధువత్, ఏవంయుక్తా భవంత్యగ్నివేశ! ప్రాణానామభిసరా హంతారో రోగాణామితి||7||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवंस्ते कथमस्माभिर्वेदितव्या भवेयुरिति||६|| भगवानुवाच- य इमे कुलीनाः पर्यवदातश्रुताः परिदृष्टकर्माणो दक्षाः शुचयो जितहस्ता जितात्मानः सर्वोपकरणवन्तः सर्वेन्द्रियोपपन्नाः प्रकृतिज्ञाः प्रतिपत्तिज्ञाश्च ते ज्ञेयाः प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणां; तथाविधा हि केवले शरीरज्ञाने शरीराभिनिर्वृत्तिज्ञाने प्रकृतिविकारज्ञाने च निःसंशयाः, सुखसाध्यकृच्छ्रसाध्ययाप्यप्रत्याख्येयानां च रोगाणां समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, त्रिविधस्यायुर्वेदसूत्रस्य ससङ्ग्रहव्याकरणस्य सत्रिविधौषधग्रामस्य प्रवक्तारः , पञ्चत्रिंशतो मूलफलानां चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानामष्टानां च मूत्राणामष्टानां च क्षीराणां क्षीरत्वग्वृक्षाणां च षण्णां शिरोविरेचनादेश्च पञ्चकर्माश्रयस्यौषधगणस्याष्टाविंशतेश्च यवागूनां द्वात्रिंशतश्चूर्णप्रदेहानां षण्णं च विरेचनशतानां पञ्चानां च कषायशतानां प्रयोक्तारः, स्वस्थवृत्तविहितभोजनपाननियमस्थानचङ्क्रमणशयनासनमात्राद्रव्याञ्जनधूमनावनाभ्यञ्जन- परिमार्जनवेगाविधारणविधारणव्यायामसात्म्येन्द्रियपरीक्षोपक्रमणसद्वृत्तकुशलाः , चतुष्पादोपगृहीते च भेषजे षोडशकले सविनिश्चये सत्रिपर्येषणे सवातकलाकलज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशत्युपनयस्योपकल्पनीयस्य चतुःषष्टिपर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः, बहुविधविधानयुक्तानां च स्नेह्यस्वेद्यवम्यविरेच्यविविधौषधोपचाराणां च कुशलाः, शिरोरोगादेर्दोषांशविकल्पजस्य च व्याधिसङ्ग्रहस्य सक्षयपिडकाविद्रधेस्त्रयाणां च शोफानां बहुविधशोफानुबन्धानामष्टचत्वारिंशतश्च रोगाधिकरणानां चत्वारिंशदुत्तरस्य च नानात्मजस्य व्याधिशतस्य तथा विगर्हितातिस्थूलातिकृशानां सहेतुलक्षणोपक्रमाणां स्वप्नस्य च हिताहितस्यास्वप्नातिस्वप्नस्य च सहेतूपक्रमस्य षण्णां च लङ्घनादीनामुपक्रमाणां सन्तर्पणापतर्पणजानां च रोगाणां सरूपप्रशमनानां शोणितजानां च व्याधीनां मदमूर्च्छायसन्न्यासानां च सकारणरूपौषधोपचाराणां कुशलाः, कुशलाश्चाहारविधिविनिश्चयस्य प्रकृत्या हिताहितानामाहारविकाराणामग्र्यसङ्ग्रहस्यासवानां च चतुरशीतेर्द्रव्यगुणकर्मविनिश्चयस्य रसानुरससंश्रयस्य सविकल्पवैरोधिकस्य द्वादशवर्गाश्रयस्य चान्नपानस्य सगुणप्रभावस्य सानुपानगुणस्य नवविधस्यार्थसङ्ग्रहस्याहारगतेश्च हिताहितोपयोगविशेषात्मकस्य च शुभाशुभविशेषस्य धात्वाश्रयाणां च रोगाणां सौषधसङ्ग्रहाणां दशानां च प्राणायतनानां यं च वक्ष्याम्यर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तमाध्याये तत्र च कृत्स्नस्य तन्त्रोद्देशलक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहणधारणविज्ञानप्रयोगकर्मकार्यकालकर्तृकरणकुशलाः , कुशलाश्च स्मृतिमतिशास्त्रयुक्तिज्ञानस्यात्मनः शीलगुणैरविसंवादनेन च सम्पादनेन सर्वप्राणिषु चेतसो मैत्रस्य मातापितृभ्रातृबन्धुवत्, एवंयुक्ता भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
అతో విపరీతా రోగాణామభిసరా హంతారః ప్రాణానాం, భిషక్ఛద్మప్రతిచ్ఛన్నాః కంటకభూతా లోకస్య ప్రతిరూపకసధర్మాణో రాజ్ఞాం ప్రమాదాచ్చరంతి రాష్ట్రాణి||8|| తేషామిదం విశేషవిజ్ఞానం భవతి- అత్యర్థం వైద్యవేశేన శ్లాఘమానా విశిఖాంతరమనుచరంతి కర్మలోభాత్, శ్రుత్వా చ కస్యచిదాతుర్యమభితః పరిపతంతి, సంశ్రవణే చాస్యాత్మనో వైద్యగుణానుచ్చైర్వదంతి, యశ్చాస్య వైద్యః ప్రతికర్మ కరోతి తస్య చ దోషాన్ముహుర్ముహురుదాహరంతి, ఆతురమిత్రాణి చ ప్రహర్షణోపజాపోపసేవాదిభిరిచ్ఛంత్యాత్మీకర్తుం, స్వల్పేచ్ఛుతాం చాత్మనః ఖ్యాపయంతి, కర్మ చాసాద్య ముహుర్ముహురవలోకయంతి దాక్ష్యేణాజ్ఞానమాత్మనః ప్రచ్ఛాదయితుకామాః, వ్యాధిం చాపావర్తయితుమశక్నువతో వ్యాధితమేవానుపకరణమపరిచారకమనాత్మవంతముపదిశంతి , అంతగతం చైనమభిసమీక్ష్యాన్యమాశ్రయంతి దేశమపదేశమాత్మనః కృత్వా, ప్రాకృతజనసన్నిపాతే చాత్మనః కౌశలమకుశలవద్వర్ణయంతి, అధీరవచ్చ ధైర్యమపవదంతి ధీరాణాం, విద్వజ్జనసన్నిపాతం (చాభిసమీక్ష్య) ప్రతిభయమివ కాంతారమధ్వగాః పరిహరంతి దూరాత్, యశ్చైషాం కశ్చిత్ సూత్రావయవో భవత్యుపయుక్తస్తమప్రకృతే ప్రకృతాంతరే వా సతతముదాహరంతి, న చానుయోగమిచ్ఛంత్యనుయోక్తుం వా, మృత్యోరివ చానుయోగాదుద్విజంతే, న చైషామాచార్యః శిష్యః సబ్రహ్మచారీ వైవాదికో వా కశ్చిత్ ప్రజ్ఞాయత ఇతి||9||
View original
अतो विपरीता रोगाणामभिसरा हन्तारः प्राणानां, भिषक्छद्मप्रतिच्छन्नाः कण्टकभूता लोकस्य प्रतिरूपकसधर्माणो राज्ञां प्रमादाच्चरन्ति राष्ट्राणि||८|| तेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति- अत्यर्थं वैद्यवेशेन श्लाघमाना विशिखान्तरमनुचरन्ति कर्मलोभात्, श्रुत्वा च कस्यचिदातुर्यमभितः परिपतन्ति, संश्रवणे चास्यात्मनो वैद्यगुणानुच्चैर्वदन्ति, यश्चास्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान्मुहुर्मुहुरुदाहरन्ति, आतुरमित्राणि च प्रहर्षणोपजापोपसेवादिभिरिच्छन्त्यात्मीकर्तुं, स्वल्पेच्छुतां चात्मनः ख्यापयन्ति, कर्म चासाद्य मुहुर्मुहुरवलोकयन्ति दाक्ष्येणाज्ञानमात्मनः प्रच्छादयितुकामाः, व्याधिं चापावर्तयितुमशक्नुवतो व्याधितमेवानुपकरणमपरिचारकमनात्मवन्तमुपदिशन्ति , अन्तगतं चैनमभिसमीक्ष्यान्यमाश्रयन्ति देशमपदेशमात्मनः कृत्वा, प्राकृतजनसन्निपाते चात्मनः कौशलमकुशलवद्वर्णयन्ति, अधीरवच्च धैर्यमपवदन्ति धीराणां, विद्वज्जनसन्निपातं (चाभिसमीक्ष्य) प्रतिभयमिव कान्तारमध्वगाः परिहरन्ति दूरात्, यश्चैषां कश्चित् सूत्रावयवो भवत्युपयुक्तस्तमप्रकृते प्रकृतान्तरे वा सततमुदाहरन्ति, न चानुयोगमिच्छन्त्यनुयोक्तुं वा, मृत्योरिव चानुयोगादुद्विजन्ते, न चैषामाचार्यः शिष्यः सब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित् प्रज्ञायत इति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- భిషక్ఛద్మ ప్రవిశ్యైవం వ్యాధితాంస్తర్కయంతి యే| వీతంసమివ సంశ్రిత్య వనే శాకుంతికా ద్విజాన్||10|| శ్రుతదృష్టక్రియాకాలమాత్రాజ్ఞానబహిష్కృతాః| వర్జనీయా హి తే మృత్యోశ్చరంత్యనుచరా భువి||11|| వృత్తిహేతోర్భిషఙ్మానపూర్ణాన్ మూర్ఖవిశారదాన్| వర్జయేదాతురో విద్వాన్ సర్పాస్తే పీతమారుతాః||12|| యే తు శాస్త్రవిదో దక్షాః శుచయః కర్మకోవిదాః| జితహస్తా జితాత్మానస్తేభ్యో నిత్యం కృతం నమః||13|| తత్ర శ్లోకః- దశప్రాణాయతనికే శ్లోకస్థానార్థసంగ్రహః| ద్వివిధా భిషజశ్చోక్తాః ప్రాణస్యాయతనాని చ||14||
View original
भवन्ति चात्र- भिषक्छद्म प्रविश्यैवं व्याधितांस्तर्कयन्ति ये| वीतंसमिव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान्||१०|| श्रुतदृष्टक्रियाकालमात्राज्ञानबहिष्कृताः| वर्जनीया हि ते मृत्योश्चरन्त्यनुचरा भुवि||११|| वृत्तिहेतोर्भिषङ्मानपूर्णान् मूर्खविशारदान्| वर्जयेदातुरो विद्वान् सर्पास्ते पीतमारुताः||१२|| ये तु शास्त्रविदो दक्षाः शुचयः कर्मकोविदाः| जितहस्ता जितात्मानस्तेभ्यो नित्यं कृतं नमः||१३|| तत्र श्लोकः- दशप्राणायतनिके श्लोकस्थानार्थसङ्ग्रहः| द्विविधा भिषजश्चोक्ताः प्राणस्यायतनानि च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే దశప్రాణాయతనీయో నామోనత్రింశోఽధ్యాయః||29||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने दशप्राणायतनीयो नामोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon