Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദശപ്രാണായതനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो दशप्राणायतनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ദശൈവായതനാന്യാഹുഃ പ്രാണാ യേഷു പ്രതിഷ്ഠിതാഃ | ശങ്ഖൌ മര്മത്രയം കണ്ഠോ രക്തം ശുക്രൌജസീ ഗുദമ്||൩|| താനീന്ദ്രിയാണി വിജ്ഞാനം ചേതനാഹേതുമാമയാന്| ജാനീതേ യഃ സ വൈ വിദ്വാന് പ്രാണാഭിസര ഉച്യതേ||൪||
View original
दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः | शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम्||३|| तानीन्द्रियाणि विज्ञानं चेतनाहेतुमामयान्| जानीते यः स वै विद्वान् प्राणाभिसर उच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ദ്വിവിധാസ്തു ഖലു ഭിഷജോ ഭവന്ത്യഗ്നിവേശ! പ്രാണാനാമേകേऽഭിസരാ ഹന്താരോ രോഗാണാം, രോഗാണാമേകേऽഭിസരാ ഹന്താരഃ പ്രാണാനാമിതി||൫||
View original
द्विविधास्तु खलु भिषजो भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामेकेऽभिसरा हन्तारो रोगाणां, रोगाणामेकेऽभिसरा हन्तारः प्राणानामिति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഭഗവംസ്തേ കഥമസ്മാഭിര്വേദിതവ്യാ ഭവേയുരിതി||൬|| ഭഗവാനുവാച- യ ഇമേ കുലീനാഃ പര്യവദാതശ്രുതാഃ പരിദൃഷ്ടകര്മാണോ ദക്ഷാഃ ശുചയോ ജിതഹസ്താ ജിതാത്മാനഃ സര്വോപകരണവന്തഃ സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നാഃ പ്രകൃതിജ്ഞാഃ പ്രതിപത്തിജ്ഞാശ്ച തേ ജ്ഞേയാഃ പ്രാണാനാമഭിസരാ ഹന്താരോ രോഗാണാം; തഥാവിധാ ഹി കേവലേ ശരീരജ്ഞാനേ ശരീരാഭിനിര്വൃത്തിജ്ഞാനേ പ്രകൃതിവികാരജ്ഞാനേ ച നിഃസംശയാഃ, സുഖസാധ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യയാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയാനാം ച രോഗാണാം സമുത്ഥാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗവേദനോപശയവിശേഷജ്ഞാനേ വ്യപഗതസന്ദേഹാഃ, ത്രിവിധസ്യായുര്വേദസൂത്രസ്യ സസങ്ഗ്രഹവ്യാകരണസ്യ സത്രിവിധൌഷധഗ്രാമസ്യ പ്രവക്താരഃ , പഞ്ചത്രിംശതോ മൂലഫലാനാം ചതുര്ണാം ച സ്നേഹാനാം പഞ്ചാനാം ച ലവണാനാമഷ്ടാനാം ച മൂത്രാണാമഷ്ടാനാം ച ക്ഷീരാണാം ക്ഷീരത്വഗ്വൃക്ഷാണാം ച ഷണ്ണാം ശിരോവിരേചനാദേശ്ച പഞ്ചകര്മാശ്രയസ്യൌഷധഗണസ്യാഷ്ടാവിംശതേശ്ച യവാഗൂനാം ദ്വാത്രിംശതശ്ചൂര്ണപ്രദേഹാനാം ഷണ്ണം ച വിരേചനശതാനാം പഞ്ചാനാം ച കഷായശതാനാം പ്രയോക്താരഃ, സ്വസ്ഥവൃത്തവിഹിതഭോജനപാനനിയമസ്ഥാനചങ്ക്രമണശയനാസനമാത്രാദ്രവ്യാഞ്ജനധൂമനാവനാഭ്യഞ്ജന- പരിമാര്ജനവേഗാവിധാരണവിധാരണവ്യായാമസാത്മ്യേന്ദ്രിയപരീക്ഷോപക്രമണസദ്വൃത്തകുശലാഃ , ചതുഷ്പാദോപഗൃഹീതേ ച ഭേഷജേ ഷോഡശകലേ സവിനിശ്ചയേ സത്രിപര്യേഷണേ സവാതകലാകലജ്ഞാനേ വ്യപഗതസന്ദേഹാഃ, ചതുര്വിധസ്യ ച സ്നേഹസ്യ ചതുര്വിംശത്യുപനയസ്യോപകല്പനീയസ്യ ചതുഃഷഷ്ടിപര്യന്തസ്യ ച വ്യവസ്ഥാപയിതാരഃ, ബഹുവിധവിധാനയുക്താനാം ച സ്നേഹ്യസ്വേദ്യവമ്യവിരേച്യവിവിധൌഷധോപചാരാണാം ച കുശലാഃ, ശിരോരോഗാദേര്ദോഷാംശവികല്പജസ്യ ച വ്യാധിസങ്ഗ്രഹസ്യ സക്ഷയപിഡകാവിദ്രധേസ്ത്രയാണാം ച ശോഫാനാം ബഹുവിധശോഫാനുബന്ധാനാമഷ്ടചത്വാരിംശതശ്ച രോഗാധികരണാനാം ചത്വാരിംശദുത്തരസ്യ ച നാനാത്മജസ്യ വ്യാധിശതസ്യ തഥാ വിഗര്ഹിതാതിസ്ഥൂലാതികൃശാനാം സഹേതുലക്ഷണോപക്രമാണാം സ്വപ്നസ്യ ച ഹിതാഹിതസ്യാസ്വപ്നാതിസ്വപ്നസ്യ ച സഹേതൂപക്രമസ്യ ഷണ്ണാം ച ലങ്ഘനാദീനാമുപക്രമാണാം സന്തര്പണാപതര്പണജാനാം ച രോഗാണാം സരൂപപ്രശമനാനാം ശോണിതജാനാം ച വ്യാധീനാം മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസാനാം ച സകാരണരൂപൌഷധോപചാരാണാം കുശലാഃ, കുശലാശ്ചാഹാരവിധിവിനിശ്ചയസ്യ പ്രകൃത്യാ ഹിതാഹിതാനാമാഹാരവികാരാണാമഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹസ്യാസവാനാം ച ചതുരശീതേര്ദ്രവ്യഗുണകര്മവിനിശ്ചയസ്യ രസാനുരസസംശ്രയസ്യ സവികല്പവൈരോധികസ്യ ദ്വാദശവര്ഗാശ്രയസ്യ ചാന്നപാനസ്യ സഗുണപ്രഭാവസ്യ സാനുപാനഗുണസ്യ നവവിധസ്യാര്ഥസങ്ഗ്രഹസ്യാഹാരഗതേശ്ച ഹിതാഹിതോപയോഗവിശേഷാത്മകസ്യ ച ശുഭാശുഭവിശേഷസ്യ ധാത്വാശ്രയാണാം ച രോഗാണാം സൌഷധസങ്ഗ്രഹാണാം ദശാനാം ച പ്രാണായതനാനാം യം ച വക്ഷ്യാമ്യര്ഥേദശമഹാമൂലീയേ ത്രിംശത്തമാധ്യായേ തത്ര ച കൃത്സ്നസ്യ തന്ത്രോദ്ദേശലക്ഷണസ്യ തന്ത്രസ്യ ച ഗ്രഹണധാരണവിജ്ഞാനപ്രയോഗകര്മകാര്യകാലകര്തൃകരണകുശലാഃ , കുശലാശ്ച സ്മൃതിമതിശാസ്ത്രയുക്തിജ്ഞാനസ്യാത്മനഃ ശീലഗുണൈരവിസംവാദനേന ച സമ്പാദനേന സര്വപ്രാണിഷു ചേതസോ മൈത്രസ്യ മാതാപിതൃഭ്രാതൃബന്ധുവത്, ഏവംയുക്താ ഭവന്ത്യഗ്നിവേശ! പ്രാണാനാമഭിസരാ ഹന്താരോ രോഗാണാമിതി||൭||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवंस्ते कथमस्माभिर्वेदितव्या भवेयुरिति||६|| भगवानुवाच- य इमे कुलीनाः पर्यवदातश्रुताः परिदृष्टकर्माणो दक्षाः शुचयो जितहस्ता जितात्मानः सर्वोपकरणवन्तः सर्वेन्द्रियोपपन्नाः प्रकृतिज्ञाः प्रतिपत्तिज्ञाश्च ते ज्ञेयाः प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणां; तथाविधा हि केवले शरीरज्ञाने शरीराभिनिर्वृत्तिज्ञाने प्रकृतिविकारज्ञाने च निःसंशयाः, सुखसाध्यकृच्छ्रसाध्ययाप्यप्रत्याख्येयानां च रोगाणां समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, त्रिविधस्यायुर्वेदसूत्रस्य ससङ्ग्रहव्याकरणस्य सत्रिविधौषधग्रामस्य प्रवक्तारः , पञ्चत्रिंशतो मूलफलानां चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानामष्टानां च मूत्राणामष्टानां च क्षीराणां क्षीरत्वग्वृक्षाणां च षण्णां शिरोविरेचनादेश्च पञ्चकर्माश्रयस्यौषधगणस्याष्टाविंशतेश्च यवागूनां द्वात्रिंशतश्चूर्णप्रदेहानां षण्णं च विरेचनशतानां पञ्चानां च कषायशतानां प्रयोक्तारः, स्वस्थवृत्तविहितभोजनपाननियमस्थानचङ्क्रमणशयनासनमात्राद्रव्याञ्जनधूमनावनाभ्यञ्जन- परिमार्जनवेगाविधारणविधारणव्यायामसात्म्येन्द्रियपरीक्षोपक्रमणसद्वृत्तकुशलाः , चतुष्पादोपगृहीते च भेषजे षोडशकले सविनिश्चये सत्रिपर्येषणे सवातकलाकलज्ञाने व्यपगतसन्देहाः, चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशत्युपनयस्योपकल्पनीयस्य चतुःषष्टिपर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः, बहुविधविधानयुक्तानां च स्नेह्यस्वेद्यवम्यविरेच्यविविधौषधोपचाराणां च कुशलाः, शिरोरोगादेर्दोषांशविकल्पजस्य च व्याधिसङ्ग्रहस्य सक्षयपिडकाविद्रधेस्त्रयाणां च शोफानां बहुविधशोफानुबन्धानामष्टचत्वारिंशतश्च रोगाधिकरणानां चत्वारिंशदुत्तरस्य च नानात्मजस्य व्याधिशतस्य तथा विगर्हितातिस्थूलातिकृशानां सहेतुलक्षणोपक्रमाणां स्वप्नस्य च हिताहितस्यास्वप्नातिस्वप्नस्य च सहेतूपक्रमस्य षण्णां च लङ्घनादीनामुपक्रमाणां सन्तर्पणापतर्पणजानां च रोगाणां सरूपप्रशमनानां शोणितजानां च व्याधीनां मदमूर्च्छायसन्न्यासानां च सकारणरूपौषधोपचाराणां कुशलाः, कुशलाश्चाहारविधिविनिश्चयस्य प्रकृत्या हिताहितानामाहारविकाराणामग्र्यसङ्ग्रहस्यासवानां च चतुरशीतेर्द्रव्यगुणकर्मविनिश्चयस्य रसानुरससंश्रयस्य सविकल्पवैरोधिकस्य द्वादशवर्गाश्रयस्य चान्नपानस्य सगुणप्रभावस्य सानुपानगुणस्य नवविधस्यार्थसङ्ग्रहस्याहारगतेश्च हिताहितोपयोगविशेषात्मकस्य च शुभाशुभविशेषस्य धात्वाश्रयाणां च रोगाणां सौषधसङ्ग्रहाणां दशानां च प्राणायतनानां यं च वक्ष्याम्यर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तमाध्याये तत्र च कृत्स्नस्य तन्त्रोद्देशलक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहणधारणविज्ञानप्रयोगकर्मकार्यकालकर्तृकरणकुशलाः , कुशलाश्च स्मृतिमतिशास्त्रयुक्तिज्ञानस्यात्मनः शीलगुणैरविसंवादनेन च सम्पादनेन सर्वप्राणिषु चेतसो मैत्रस्य मातापितृभ्रातृबन्धुवत्, एवंयुक्ता भवन्त्यग्निवेश! प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणामिति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
അതോ വിപരീതാ രോഗാണാമഭിസരാ ഹന്താരഃ പ്രാണാനാം, ഭിഷക്ഛദ്മപ്രതിച്ഛന്നാഃ കണ്ടകഭൂതാ ലോകസ്യ പ്രതിരൂപകസധര്മാണോ രാജ്ഞാം പ്രമാദാച്ചരന്തി രാഷ്ട്രാണി||൮|| തേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി- അത്യര്ഥം വൈദ്യവേശേന ശ്ലാഘമാനാ വിശിഖാന്തരമനുചരന്തി കര്മലോഭാത്, ശ്രുത്വാ ച കസ്യചിദാതുര്യമഭിതഃ പരിപതന്തി, സംശ്രവണേ ചാസ്യാത്മനോ വൈദ്യഗുണാനുച്ചൈര്വദന്തി, യശ്ചാസ്യ വൈദ്യഃ പ്രതികര്മ കരോതി തസ്യ ച ദോഷാന്മുഹുര്മുഹുരുദാഹരന്തി, ആതുരമിത്രാണി ച പ്രഹര്ഷണോപജാപോപസേവാദിഭിരിച്ഛന്ത്യാത്മീകര്തും, സ്വല്പേച്ഛുതാം ചാത്മനഃ ഖ്യാപയന്തി, കര്മ ചാസാദ്യ മുഹുര്മുഹുരവലോകയന്തി ദാക്ഷ്യേണാജ്ഞാനമാത്മനഃ പ്രച്ഛാദയിതുകാമാഃ, വ്യാധിം ചാപാവര്തയിതുമശക്നുവതോ വ്യാധിതമേവാനുപകരണമപരിചാരകമനാത്മവന്തമുപദിശന്തി , അന്തഗതം ചൈനമഭിസമീക്ഷ്യാന്യമാശ്രയന്തി ദേശമപദേശമാത്മനഃ കൃത്വാ, പ്രാകൃതജനസന്നിപാതേ ചാത്മനഃ കൌശലമകുശലവദ്വര്ണയന്തി, അധീരവച്ച ധൈര്യമപവദന്തി ധീരാണാം, വിദ്വജ്ജനസന്നിപാതം (ചാഭിസമീക്ഷ്യ) പ്രതിഭയമിവ കാന്താരമധ്വഗാഃ പരിഹരന്തി ദൂരാത്, യശ്ചൈഷാം കശ്ചിത് സൂത്രാവയവോ ഭവത്യുപയുക്തസ്തമപ്രകൃതേ പ്രകൃതാന്തരേ വാ സതതമുദാഹരന്തി, ന ചാനുയോഗമിച്ഛന്ത്യനുയോക്തും വാ, മൃത്യോരിവ ചാനുയോഗാദുദ്വിജന്തേ, ന ചൈഷാമാചാര്യഃ ശിഷ്യഃ സബ്രഹ്മചാരീ വൈവാദികോ വാ കശ്ചിത് പ്രജ്ഞായത ഇതി||൯||
View original
अतो विपरीता रोगाणामभिसरा हन्तारः प्राणानां, भिषक्छद्मप्रतिच्छन्नाः कण्टकभूता लोकस्य प्रतिरूपकसधर्माणो राज्ञां प्रमादाच्चरन्ति राष्ट्राणि||८|| तेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति- अत्यर्थं वैद्यवेशेन श्लाघमाना विशिखान्तरमनुचरन्ति कर्मलोभात्, श्रुत्वा च कस्यचिदातुर्यमभितः परिपतन्ति, संश्रवणे चास्यात्मनो वैद्यगुणानुच्चैर्वदन्ति, यश्चास्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान्मुहुर्मुहुरुदाहरन्ति, आतुरमित्राणि च प्रहर्षणोपजापोपसेवादिभिरिच्छन्त्यात्मीकर्तुं, स्वल्पेच्छुतां चात्मनः ख्यापयन्ति, कर्म चासाद्य मुहुर्मुहुरवलोकयन्ति दाक्ष्येणाज्ञानमात्मनः प्रच्छादयितुकामाः, व्याधिं चापावर्तयितुमशक्नुवतो व्याधितमेवानुपकरणमपरिचारकमनात्मवन्तमुपदिशन्ति , अन्तगतं चैनमभिसमीक्ष्यान्यमाश्रयन्ति देशमपदेशमात्मनः कृत्वा, प्राकृतजनसन्निपाते चात्मनः कौशलमकुशलवद्वर्णयन्ति, अधीरवच्च धैर्यमपवदन्ति धीराणां, विद्वज्जनसन्निपातं (चाभिसमीक्ष्य) प्रतिभयमिव कान्तारमध्वगाः परिहरन्ति दूरात्, यश्चैषां कश्चित् सूत्रावयवो भवत्युपयुक्तस्तमप्रकृते प्रकृतान्तरे वा सततमुदाहरन्ति, न चानुयोगमिच्छन्त्यनुयोक्तुं वा, मृत्योरिव चानुयोगादुद्विजन्ते, न चैषामाचार्यः शिष्यः सब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित् प्रज्ञायत इति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- ഭിഷക്ഛദ്മ പ്രവിശ്യൈവം വ്യാധിതാംസ്തര്കയന്തി യേ| വീതംസമിവ സംശ്രിത്യ വനേ ശാകുന്തികാ ദ്വിജാന്||൧൦|| ശ്രുതദൃഷ്ടക്രിയാകാലമാത്രാജ്ഞാനബഹിഷ്കൃതാഃ| വര്ജനീയാ ഹി തേ മൃത്യോശ്ചരന്ത്യനുചരാ ഭുവി||൧൧|| വൃത്തിഹേതോര്ഭിഷങ്മാനപൂര്ണാന് മൂര്ഖവിശാരദാന്| വര്ജയേദാതുരോ വിദ്വാന് സര്പാസ്തേ പീതമാരുതാഃ||൧൨|| യേ തു ശാസ്ത്രവിദോ ദക്ഷാഃ ശുചയഃ കര്മകോവിദാഃ| ജിതഹസ്താ ജിതാത്മാനസ്തേഭ്യോ നിത്യം കൃതം നമഃ||൧൩|| തത്ര ശ്ലോകഃ- ദശപ്രാണായതനികേ ശ്ലോകസ്ഥാനാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ| ദ്വിവിധാ ഭിഷജശ്ചോക്താഃ പ്രാണസ്യായതനാനി ച||൧൪||
View original
भवन्ति चात्र- भिषक्छद्म प्रविश्यैवं व्याधितांस्तर्कयन्ति ये| वीतंसमिव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान्||१०|| श्रुतदृष्टक्रियाकालमात्राज्ञानबहिष्कृताः| वर्जनीया हि ते मृत्योश्चरन्त्यनुचरा भुवि||११|| वृत्तिहेतोर्भिषङ्मानपूर्णान् मूर्खविशारदान्| वर्जयेदातुरो विद्वान् सर्पास्ते पीतमारुताः||१२|| ये तु शास्त्रविदो दक्षाः शुचयः कर्मकोविदाः| जितहस्ता जितात्मानस्तेभ्यो नित्यं कृतं नमः||१३|| तत्र श्लोकः- दशप्राणायतनिके श्लोकस्थानार्थसङ्ग्रहः| द्विविधा भिषजश्चोक्ताः प्राणस्यायतनानि च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 29
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ദശപ്രാണായതനീയോ നാമോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने दशप्राणायतनीयो नामोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon