Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো রসবিমানং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. rasavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ইহ খলু ব্যাধীনাং নিমিত্তপূর্বরূপরূপোপশযসঙ্খ্যাপ্রাধান্যবিধিবিকল্প বলকালবিশেষাননুপ্রবিশ্যানন্তরং দোষভেষজদেশকালবলশরীরসারাহারসাত্ম্যসত্ত্বপ্রকৃতিবযসাং মানমবহিতমনসা যথাবজ্জ্ঞেযং ভবতি ভিষজা, দোষাদিমানজ্ঞানাযত্তত্বাত্ ক্রিযাযাঃ| ন হ্যমানজ্ঞো দোষাদীনাং ভিষগ্ ব্যাধিনিগ্রহসমর্থো ভবতি| তস্মাদ্দোষাদিমানজ্ঞানার্থং বিমানস্থানমুপদেক্ষ্যামোঽগ্নিবেশ!||৩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः| न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति| तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্রাদৌ রসদ্রব্যদোষবিকারপ্রভাবান্ বক্ষ্যামঃ| রসাস্তাবত্ ষট্- মধুরাম্ললবণকটুতিক্তকষাযাঃ| তে সম্যগুপযুজ্যমানাঃ শরীরং যাপযন্তি, মিথ্যোপযুজ্যমানাস্তু খলু দোষপ্রকোপাযোপকল্পন্তে||৪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः| रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
দোষাঃ পুনস্ত্রযো বাতপিত্তশ্লেষ্মাণঃ| তে প্রকৃতিভূতাঃ শরীরোপকারকা ভবন্তি, বিকৃতিমাপন্নাস্তু খলু নানাবিধৈর্বিকারৈঃ শরীরমুপতাপযন্তি||৫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः| ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
তত্র দোষমেকৈকং ত্রযস্ত্রযো রসা জনযন্তি, ত্রযস্ত্রযশ্চোপশমযন্তি| তদ্যথা- কটুতিক্তকষাযা বাতং জনযন্তি, মধুরাম্ললবণাস্ত্বেনং শমযন্তি; কট্বম্ললবণাঃ পিত্তং জনযন্তি, মধুরতিক্তকষাযাস্ত্বেনচ্ছ্মযন্তি; মধুরাম্ললবণাঃ শ্লেষ্মাণং জনযন্তি, কটুতিক্তকষাযাস্ত্বেনং শমযন্তি||৬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति| तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
রসদোষসন্নিপাতে তু যে রসা যৈর্দোষৈঃ সমানগুণাঃ সমানগুণভূযিষ্ঠা বা ভবন্তি তে তানভিবর্ধযন্তি, বিপরীতগুণা বিপরীতগুণভূযিষ্ঠা বা শমযন্ত্যভ্যস্যমানা ইতি| এতদ্ব্যবস্থাহেতোঃ ষট্ত্বমুপদিশ্যতে রসানাং পরস্পরেণাসংসৃষ্টানাং, ত্রিত্বং চ দোষাণাম্||৭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति| एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
সংসর্গবিকল্পবিস্তরো হ্যেষামপরিসঙ্খ্যেযো ভবতি, বিকল্পভেদাপরিসঙ্খ্যেযত্বাত্||৮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
তত্র খল্বনেকরসেষু দ্রব্যেষ্বনেকদোষাত্মকেষু চ বিকারেষু রসদোষপ্রভাবমেকৈকশ্যেনাভিসমীক্ষ্য ততো দ্রব্যবিকারযোঃ প্রভাবতত্ত্বং ব্যবস্যেত্||৯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ন ত্বেবং খলু সর্বত্র| ন হি বিকৃতিবিষমসমবেতানাং নানাত্মকানাং পরস্পরেণ চোপহতানামন্যৈশ্চ বিকল্পনৈর্বিকল্পিতানামবযবপ্রভাবানুমানেনৈব সমুদাযপ্রভাবতত্ত্বমধ্যবসাতুং শক্যম্||১০||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र| न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
তথাযুক্তে হি সমুদযে সমুদাযপ্রভাবতত্ত্বমেবমেবোপলভ্য ততো দ্রব্যবিকারপ্রভাবতত্ত্বং ব্যবস্যেত্||১১||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
তস্মাদ্রসপ্রভাবতশ্চ দ্রব্যপ্রভাবতশ্চ দোষপ্রভাবতশ্চ বিকারপ্রভাবতশ্চ তত্ত্বমুপদেক্ষ্যামঃ||১২||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
তত্রৈষ রসপ্রভাব উপদিষ্টো ভবতি| দ্রব্যপ্রভাবং পুনরুপদেক্ষ্যামঃ| তৈলসর্পির্মধূনি বাতপিত্তশ্লেষ্মপ্রশমনার্থানি দ্রব্যাণি ভবন্তি||১৩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति| द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः| तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
তত্র তৈলং স্নেহৌষ্ণ্যগৌরবোপপন্নত্বাদ্বাতং জযতি সততমভ্যস্যমানং; বাতো হি রৌক্ষ্যশৈত্যলাঘবোপপন্নো বিরুদ্ধগুণো ভবতি, বিরুদ্ধগুণসন্নিপাতে হি ভূযসাঽল্পমবজীযতে, তস্মাত্তৈলং বাতং জযতি সততমভ্যস্যমানম্| সর্পিঃ খল্বেবমেব পিত্তং জযতি, মাধুর্যাচ্ছৈত্যান্মন্দত্বাচ্চ ; পিত্তং হ্যমধুরমুষ্ণং তীক্ষ্ণং চ| মধু চ শ্লেষ্মাণং জযতি, রৌক্ষ্যাত্তৈক্ষ্ণ্যাত্ কষাযত্বাচ্চ; শ্লেষ্মা হি স্নিগ্ধো মন্দো মধুরশ্চ | যচ্চান্যদপি কিঞ্চিদ্দ্রব্যমেবং বাতপিত্তকফেভ্যো গুণতো বিপরীতং স্যাত্তচ্চৈতাঞ্জযত্যভ্যস্যমানম্||১৪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्| सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च| मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च | यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
অথ খলু ত্রীণি দ্রব্যাণি নাত্যুপযুঞ্জীতাধিকমন্যেভ্যো দ্রব্যেভ্যঃ; তদ্যথা- পিপ্পলী, ক্ষারঃ, লবণমিতি||১৫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
পিপ্পল্যো হি কটুকাঃ সত্যো মধুরবিপাকা গুর্ব্যোনাত্যর্থং স্নিগ্ধোষ্ণাঃ প্রক্লেদিন্যো ভেষজাভিমতাশ্চতাঃ সদ্যঃ; শুভাশুভকারিণ্যো ভবন্তি; আপাতভদ্রাঃ, প্রযোগসমসাদ্গুণ্যাত্; দোষসঞ্চযানুবন্ধাঃ;- সততমুপযুজ্যমানা হি গুরুপ্রক্লেদিত্বাচ্ছ্লেষ্মাণমুত্ক্লেশযন্তি, ঔষ্ণ্যাত্ পিত্তং, ন চ বাতপ্রশমনাযোপকল্পন্তেঽল্পস্নেহোষ্ণভাবাত্; যোগবাহিন্যস্তু খলু ভবন্তি; তস্মাত্ পিপ্পলীর্নাত্যুপযুঞ্জীত||১৬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ক্ষারঃ পুনরৌষ্ণ্যতৈক্ষ্ণযলাঘবোপপন্নঃ ক্লেদযত্যাদৌ পশ্চাদ্বিশোষযতি , স পচনদহনভেদনার্থমুপযুজ্যতে; সোঽতিপ্রযুজ্যমানঃ কেশাক্ষিহৃদযপুংস্ত্বোপঘাতকরঃ সম্পদ্যতে| যে হ্যেনং গ্রামনগরনিগমজনপদাঃ সততমুপযুঞ্জতে ত আন্ধ্যষাণ্ঢ্যখালিত্যপালিত্যভাজো হৃদযাপকর্তিনশ্চ ভবন্তি, তদ্যথা- প্রাচ্যাশ্চীনাশ্চ; তস্মাত্ ক্ষারং নাত্যুপযুঞ্জীত||১৭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते| ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
লবণং পুনরৌষ্ণ্যতৈক্ষ্ণ্যোপপন্নম্, অনতিগুরু, অনতিস্নিগ্ধম্, উপক্লেদি, বিস্রংসনসমর্থম্, অন্নদ্রব্যরুচিকরম্, আপাতভদ্রং প্রযোগসমসাদ্গুণ্যাত্, দোষসঞ্চযানুবন্ধং, তদ্রোচনপাচনোপক্লেদনবিস্রংসনার্থমুপযুজ্যতে| তদত্যর্থমুপযুজ্যমানং গ্লানিশৈথিল্যদৌর্বল্যাভিনির্বৃত্তিকরং শরীরস্য ভবতি| যে হ্যেনদ্গ্রামনগরনিগমজনপদাঃ সততমুপযুঞ্জতে, তে ভূযিষ্ঠং গ্লাস্নবঃ শিথিলমাংসশোণিতা অপরিক্লেশসহাশ্চ ভবন্তি| তদ্যথা- বাহ্লীকসৌরাষ্ট্রিকসৈন্ধবসৌবীরকাঃ; তে হি পযসাঽপি সহ লবণমশ্নন্তি| যেঽপীহ ভূমেরত্যূষরা দেশাস্তেষ্বোষধিবীরুদ্বনস্পতিবানস্পত্যা ন জাযন্তেঽল্পতেজসো বা ভবন্তি, লবণোপহতত্বাত্| তস্মাল্লবণং নাত্যুপযুঞ্জীত| যে হ্যতিলবণসাত্ম্যাঃ পুরুষাস্তেষামপি খালিত্যপালিত্যানি বলযশ্চাকালে ভবন্তি||১৮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते| तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति| ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति| तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति| येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्| तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत| ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
তস্মাত্তেষাং তত্সাত্ম্যতঃ ক্রমেণাপগমনং শ্রেযঃ| সাত্ম্যমপি হি ক্রমেণোপনিবর্ত্যমানমদোষমল্পদোষং বা ভবতি||১৯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः| सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
সাত্ম্যং নাম তদ্ যদাত্মন্যুপশেতে; সাত্ম্যার্থো হ্যুপশযার্থঃ| তত্ত্রিবিধং প্রবরাবরমধ্যবিভাগেন; সপ্তবিধং তু রসৈকৈকত্বেন সর্বরসোপযোগাচ্চ| তত্র সর্বরসং প্রবরম্, অবরমেকরসং, মধ্যং তু প্রবরাবরমধ্যস্থম্| তত্রাবরমধ্যাভ্যাং সাত্ম্যাভ্যাং ক্রমেণৈব প্রবরমুপপাদযেত্ সাত্ম্যম্| সর্বরসমপি চ সাত্ম্যমুপপন্নঃ প্রকৃত্যাদ্যুপযোক্ত্রষ্টমানি সর্বাণ্যাহারবিধিবিশেষাযতনান্যভিসমীক্ষ্য হিতমেবানুরুধ্যেত||২০||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः| तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च| तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्| तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्| सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
তত্র খল্বিমান্যষ্টাবাহারবিধিবিশেষাযতনানি ভবন্তি; তদ্যথা- প্রকৃতিকরণসংযোগরাশিদেশকালোপযোগসংস্থোপযোক্ত্রষ্টমানি (ভবন্তি)||২১||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
তত্র প্রকৃতিরুচ্যতে স্বভাবো যঃ, স পুনরাহারৌষধদ্রব্যাণাং স্বাভাবিকো গুর্বাদিগুণযোগঃ; তদ্যথা মাষমুদ্গযোঃ, শূকরৈণযোশ্চ (১)|২২|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
করণং পুনঃ স্বাভাবিকানাং দ্রব্যাণামভিসংস্কারঃ| সংস্কারো হি গুণান্তরাধানমুচ্যতে| তে গুণাস্তোযাগ্নিসন্নিকর্ষশৌচমন্থনদেশকালবাসনভাবনাদিভিঃ কালপ্রকর্ষভাজনাদিভিশ্চাধীযন্তে (২)|২২|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः| संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते| ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
সংযোগঃ পুনর্দ্বযোর্বহূনাং বা দ্রব্যাণাং সংহতীভাবঃ, স বিশেষমারভতে, যং পুনর্নৈকৈকশো দ্রব্যাণ্যারভন্তে; তদ্যথা- মধুসর্পিষোঃ, মধুমত্স্যপযসাং চ সংযোগঃ (৩)|২২|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
রাশিস্তু সর্বগ্রহপরিগ্রহৌ মাত্রামাত্রফলবিনিশ্চযার্থঃ| তত্র সর্বস্যাহারস্য প্রমাণগ্রহণমেকপিণ্ডেন সর্বগ্রহঃ, পরিগ্রহঃ পুনঃ প্রমাণগ্রহণমেকৈকশ্যেনাহারদ্রব্যাণাম্| সর্বস্য হি গ্রহঃ সর্বগ্রহঃ, সর্বতশ্চ গ্রহঃ পরিগ্রহ উচ্যতে (৪)|২২|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः| तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्| सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
দেশঃ পুনঃ স্থানং; স দ্রব্যাণামুত্পত্তিপ্রচারৌ দেশসাত্ম্যং চাচষ্টে (৫)|২২|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
কালো হি নিত্যগশ্চাবস্থিকশ্চ; তত্রাবস্থিকো বিকারমপেক্ষতে, নিত্যগস্তু ঋতুসাত্ম্যাপেক্ষঃ (৬)|২২|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
উপযোগসংস্থা তূপযোগনিযমঃ; স জীর্ণলক্ষণাপেক্ষঃ (৭)|২২|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
উপযোক্তা পুনর্যস্তমাহারমুপযুঙ্ক্তে, যদাযত্তমোকসাত্ম্যম্| ইত্যষ্টাবাহারবিধিবিশেষাযতনানি ব্যাখ্যাতানি ভবন্তি||২২||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्| इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
এষাং বিশেষাঃ শুভাশুভফলাঃ পরস্পরোপকারকা ভবন্তি; তান্ বুভুত্সেত, বুদ্ধ্বা চ হিতেপ্সুরেব স্যাত্; নচ মোহাত্ প্রমাদাদ্বা প্রিযমহিতমসুখোদর্কমুপসেব্যমাহারজাতমন্যদ্বা কিঞ্চিত্||২৩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
তত্রেদমাহারবিধিবিধানমরোগাণামাতুরাণাং চাপি কেষাঞ্চিত্ কালে প্রকৃত্যৈব হিততমং ভুঞ্জানানাং ভবতি- উষ্ণং, স্নিগ্ধং, মাত্রাবত্, জীর্ণে বীর্যাবিরুদ্ধম্, ইষ্টে দেশে, ইষ্টসর্বোপকরণং, নাতিদ্রুতং, নাতিবিলম্বিতম্, অজল্পন্, অহসন্, তন্মনা ভুঞ্জীত, আত্মানমভিসমীক্ষ্য সম্যক্||২৪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
তস্য সাদ্গুণ্যমুপদেক্ষ্যামঃ- উষ্ণমশ্নীযাত্; উষ্ণং হি ভুজ্যমানং স্বদতে, ভুক্তং চাগ্নিমৌদর্যমুদীরযতি, ক্ষিপ্রং জরাং গচ্ছতি, বাতমনুলোমযতি, শ্লেষ্মাণং চ পরিহ্রাসসযতি ; তস্মাদুষ্ণমশ্নীযাত্ (১)|২৫| স্নিগ্ধমশ্নীযাত্; স্নিগ্ধং হি ভুজ্যমানং স্বদতে, ভুক্তং চানুদীর্ণমগ্নিমুদীরযতি , ক্ষিপ্রং জরাং গচ্ছতি, বাতমনুলোমযতি, শরীরমুপচিনোতি, দৃঢীকরোতীন্দ্রিযাণি, বলাভিবৃদ্ধিমুপজনযতি, বর্ণপ্রসাদং চাভিনির্বর্তযতি; তস্মাত্ স্নিগ্ধমশ্নীযাত্ (২)|২৫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५| स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
মাত্রাবদশ্নীযাত্; মাত্রাবদ্ধি ভুক্তং বাতপিত্তকফানপীডযদাযুরেব বিবর্ধযতি কেবলং, সুখং গুদমনুপর্যেতি, ন চোষ্মাণমুপহন্তি, অব্যথং চ পরিপাকমেতি; তস্মান্মাত্রাবদশ্নীযাত্ (৩)|২৫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
জীর্ণেঽশ্নীযাত্; অজীর্ণে হি ভুঞ্জানস্যাভ্যবহৃতমাহারজাতং পূর্বস্যাহারস্য রসমপরিণতমুত্তরেণাহাররসেনোপসৃজত্ সর্বান্ দোষান্ প্রকোপযত্যাশু, জীর্ণে তু ভুঞ্জানস্য স্বস্থানস্থেষু দোষেষ্বগ্নৌ চোদীর্ণে জাতাযাং চ বুভুক্ষাযাং বিবৃতেষু চ স্রোতসাং মুখেষু বিশুদ্ধে চোদ্গারে হৃদযে বিশুদ্ধে বাতানুলোম্যে বিসৃষ্টেষু চ বাতমূত্রপুরীষবেগেষ্বভ্যবহৃতমাহারজাতং সর্বশরীরধাতূনপ্রদূষযদাযুরেবাভিবর্ধযতি কেবলং; তস্মাজ্জীর্ণেঽশ্নীযাত্ (৪)|২৫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
বীর্যাবিরুদ্ধমশ্নীযাত্; অবিরুদ্ধবীর্যমশ্নন্ হি বিরুদ্ধবীর্যাহারজৈর্বিকারৈর্নোপসৃজ্যতে; তস্মাদ্বীর্যাবিরুদ্ধমশ্নীযাত্ (৫)|২৫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ইষ্টে দেশে ইষ্টসর্বোপকরণং চাশ্নীযাত্; ইষ্টে হি দেশে ভুঞ্জানো নানিষ্টদেশজৈর্মনোবিঘাতকরৈর্ভাবৈর্মনোবিঘাতং প্রাপ্নোতি, তথৈবেষ্টৈঃ সর্বোপকরণৈঃ; তস্মাদিষ্টে দেশে তথেষ্টসর্বোপকরণং চাশ্নীযাত্ (৬)|২৫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
নাতিদ্রুতমশ্নীযাত্; অতিদ্রুতং হি ভুঞ্জানস্যোত্স্নেহনমবসাদনং ভোজনস্যাপ্রতিষ্ঠানং চ, ভোজ্যদোষসাদ্গণ্যোপলব্ধিশ্চ ন নিযতা; তস্মান্নাতিদ্রুতমশ্নীযাত্ (৭)|২৫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
নাতিবিলম্বিতমশ্নীযাত্; অতিবিলম্বিতং হি ভুঞ্জানো ন তৃপ্তিমধিগচ্ছতি, বহু ভুঙ্ক্তে, শীতীভবত্যাহারজাতং, বিষমং চ পচ্যতে; তস্মান্নাতিবিলম্বিতমশ্নীযাত্ (৮)|২৫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
অজল্পন্নহসন্ তন্মনা ভুঞ্জীত; জল্পতো হসতোঽন্যমনসো বা ভুঞ্জানস্য ত এব হি দোষা ভবন্তি, য এবাতিদ্রুতমশ্নতঃ; তস্মাদজল্পন্নহসংস্তন্মনা ভুঞ্জীত (৯)|২৫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
আত্মানমভিসমীক্ষ্য ভুঞ্জীত সম্যক্; ইদং মমোপশেতে ইদং নোপশেত ইত্যেবং বিদিতং হ্যস্যাত্মন আত্মসাত্ম্যং ভবতি; তস্মাদাত্মানমভিসমীক্ষ্য ভুঞ্জীত সম্যগিতি||২৫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ভবতি চাত্র- রসান্ দ্রব্যাণি দোষাংশ্চ বিকারাংশ্চ প্রভাবতঃ| বেদ যো দেশকালৌ চ শরীরং চ স নো ভিষক্||২৬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः| वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
তত্র শ্লোকৌ- বিমানার্থো রসদ্রব্যদোষরোগাঃ প্রভাবতঃ| দ্রব্যাণি নাতিসেব্যানি ত্রিবিধং সাত্ম্যমেব চ||২৭|| আহারাযতনান্যষ্টৌ ভোজ্যসাদ্গুণ্যমেব চ| বিমানে রসসঙ্খ্যাতে সর্বমেতত্ প্রকাশিতম্||২৮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः| द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७|| आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च| विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে বিমানস্থানে রসবিমানং নাম প্রথমোঽধ্যাযঃ||১||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon