8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో రోగభిషగ్జితీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

View original

अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

బుద్ధిమానాత్మనః కార్యగురులాఘవం కర్మఫలమనుబంధం దేశకాలౌ చ విదిత్వా యుక్తిదర్శనాద్భిషగ్బుభూషుః శాస్త్రమేవాదితః పరీక్షేత| వివిధాని హి శాస్త్రాణి భిషజాం ప్రచరంతి లోకే; తత్ర యన్మన్యేత సుమహద్యశస్విధీరపురుషాసేవితమర్థబహులమాప్తజనపూజితం త్రివిధశిష్యబుద్ధిహితమపగతపునరుక్తదోషమార్షం సుప్రణీతసూత్రభాష్యసంగ్రహక్రమం స్వాధారమనవపతితశబ్దమకష్టశబ్దం పుష్కలాభిధానం క్రమాగతార్థమర్థతత్త్వవినిశ్చయప్రధానం సంగతార్థమసంకులప్రకరణమాశుప్రబోధకం లక్షణవచ్చోదాహరణవచ్చ, తదభిప్రపద్యేత శాస్త్రం| శాస్త్రం హ్యేవంవిధమమల ఇవాదిత్యస్తమో విధూయ ప్రకాశయతి సర్వం||3||

View original

बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत| विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्| शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తతోఽనంతరమాచార్యం పరీక్షేత; తద్యథా- పర్యవదాతశ్రుతం పరిదృష్టకర్మాణం దక్షం దక్షిణం శుచిం జితహస్తముపకరణవంతం సర్వేంద్రియోపపన్నం ప్రకృతిజ్ఞం ప్రతిపత్తిజ్ఞమనుపస్కృతవిద్యమనహంకృతమనసూయకమకోపనం క్లేశక్షమం శిష్యవత్సలమధ్యాపకం జ్ఞాపనసమర్థం చేతి| ఏవంగుణో హ్యాచార్యః సుక్షేత్రమార్తవో మేఘ ఇవ శస్యగుణైః సుశిష్యమాశు వైద్యగుణైః సంపాదయతి||4||

View original

ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति| एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తముపసృత్యారిరాధయిషురుపచరేదగ్నివచ్చ దేవవచ్చ రాజవచ్చ పితృవచ్చ భర్తృవచ్చాప్రమత్తః| తతస్తత్ప్రసాదాత్ కృత్స్నం శాస్త్రమధిగమ్య శాస్త్రస్య దృఢతాయామభిధానస్య సౌష్ఠవేఽర్థస్య విజ్ఞానే వచనశక్తౌ చ భూయో భూయః ప్రయతేత సమ్యక్||5||

View original

तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः| ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

తత్రోపాయాననువ్యాఖ్యాస్యామః- అధ్యయనం, అధ్యాపనం, తద్విద్యసంభాషా చేత్యుపాయాః||6|| తత్రాయమధ్యయనవిధిః- కల్యః కృతక్షణః ప్రాతరుత్థాయోపవ్యూషం వా కృత్వాఽఽవశ్యకముపస్పృశ్యోదకం దేవర్షిగోబ్రాహ్మణగురువృద్ధసిద్ధాచార్యేభ్యో నమస్కృత్య సమే శుచౌ దేశే సుఖోపవిష్టో మనఃపురఃసరాభిర్వాగ్భిఃసూత్రమనుక్రామన్ పునః పునరావర్తయేద్ బుద్ధ్వా సమ్యగనుప్రవిశ్యార్థతత్త్వం స్వదోషపరిహారార్థం పరదోషప్రమాణార్థం చ; ఏవం మధ్యందినేఽపరాహ్ణే రాత్రౌ చ శశ్వదపరిహాపయన్నధ్యయనమభ్యస్యేత్| ఇత్యధ్యయనవిధిః||7||

View original

तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६|| तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्| इत्यध्ययनविधिः||७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

అథాధ్యాపనవిధిః- అధ్యాపనే కృతబుద్ధిరాచార్యః శిష్యమేవాదితః పరీక్షేత; తద్యథా- ప్రశాంతమార్యప్రకృతికమక్షుద్రకర్మాణమృజుచక్షుర్ముఖనాసావంశం తనురక్తవిశదజిహ్వమవికృతదంతౌష్ఠమమిన్మినం ధృతిమంతమనహంకృతం మేధావినం వితర్కస్మృతిసంపన్నముదారసత్త్వం తద్విద్యకులజమథవా తద్విద్యవృత్తం తత్త్వాభినివేశినమవ్యంగమవ్యాపన్నేంద్రియం నిభృతమనుద్ధతమర్థతత్త్వభావకమకోపనమవ్యసనినం శీలశౌచాచారానురాగదాక్ష్యప్రాదక్షిణ్యోపపన్నమధ్యయనాభికామమర్థవిజ్ఞానే కర్మదర్శనే చానన్యకార్యమలుబ్ధమనలసం సర్వభూతహితైషిణమాచార్యసర్వానుశిష్టిప్రతికరమనురక్తం చ, ఏవంగుణసముదితమధ్యాప్యమాహుః||8||

View original

अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ఏవంవిధమధ్యయనార్థినముపస్థితమారిరాధయిషుమాచార్యోఽనుభాషేత - ఉదగయనే శుక్లపక్షే ప్రశస్తేఽహని తిష్యహస్తశ్రవణాశ్వయుజామన్యతమేన నక్షత్రేణ యోగముపగతే భగవతి శశిని కల్యాణే కల్యాణే చ కరణే మైత్రే ముహూర్తే ముండః కృతోపవాసః స్నాతః కాషాయవస్త్రసంవీతః సగంధహస్తః సమిధోఽగ్నిమాజ్యముపలేపనముదకుంభాన్ మాల్యదామదీపహిరణ్యహేమరజతమణిముక్తావిద్రుమక్షౌమపరిధీన్ కుశలాజసర్షపాక్షతాంశ్చ శుక్లాని సుమనాంసి గ్రథితాగ్రథితాని మేధ్యాన్ భక్ష్యాన్ గంధాంశ్చ ఘృష్టానాదాయోపతిష్ఠస్వేతి||9|| స తథా కుర్యాత్||10||

View original

एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९|| स तथा कुर्यात्||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

తముపస్థితమాజ్ఞాయ సమే శుచౌ దేశే ప్రాక్ప్రవణే ఉదక్ప్రవణే వా చతుష్కిష్కుమాత్రం చతురస్రం స్థండిలం గోమయోదకేనోపలిప్తం కుశాస్తీర్ణం సుపరిహితం పరిధిభిశ్చతుర్దిశం యథోక్తచందనోదకుంభక్షౌమహేమహిరణ్యరజతమణిముక్తావిద్రుమాలంకృతం మేధ్యభక్ష్యగంధశుక్లపుష్పలాజసర్షపాక్షతోపశోభితం కృత్వా, తత్ర పాలాశీభిరైంగుదీభిరౌదుంబరీభిర్మాధుకీభిర్వా సమిద్భిరగ్నిముపసమాధాయ ప్రాఙ్ముఖః శుచిరధ్యయనవిధిమనువిధాయ మధుసర్పిర్భ్యాం త్రిస్త్రిర్జుహుయాదగ్నిమాశీఃసంప్రయుక్తైర్మంత్రైర్బ్రహ్మాణమగ్నిం ధన్వంతరిం ప్రజాపతిమశ్వినావింద్రమృషీంశ్చ సూత్రకారానభిమంత్రయమాణః పూర్వం స్వాహేతి||11|| శిష్యశ్చైనమన్వాలభేత| హుత్వా చ ప్రదక్షిణమగ్నిమనుపరిక్రామేత్| పరిక్రమ్య బ్రాహ్మణాన్ స్వస్తి వాచయేత్; భిషజశ్చాభిపూజయేత్||12||

View original

तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११|| शिष्यश्चैनमन्वालभेत| हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्| परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

అథైనమగ్నిసకాశే బ్రాహ్మణసకాశే భిషక్సకాశే చానుశిష్యాత్- బ్రహ్మచారిణా శ్మశ్రుధారిణ సత్యవాదినాఽమాంసాదేన మేధ్యసేవినా నిర్మత్సరేణాశస్త్రధారిణా చ భవితవ్యం, న చ తే మద్వచనాత్ కించిదకార్యం స్యాదన్యత్ర రాజద్విష్టాత్ ప్రాణహరాద్విపులాదధర్మ్యాదనర్థసంప్రయుక్తాద్వాఽప్యర్థాత్; మదర్పణేన మత్ప్రధానేన మదధీనేన మత్ప్రియహితానువర్తినా చ శశ్వద్భవితవ్యం, పుత్రవద్దాసవదర్థివచ్చోపచరతాఽనువస్తవ్యోఽహం , అనుత్సేకేనావహితేనానన్యమనసా వినీతేనావేక్ష్యావేక్ష్యకారిణాఽనసూయకేన చాభ్యనుజ్ఞాతేన ప్రవిచరితవ్యం, అనుజ్ఞాతేన (చాననుజ్ఞాతేన చ) ప్రవిచరతా పూర్వం గుర్వర్థోపాహరణే యథాశక్తి ప్రయతితవ్యం, కర్మసిద్ధిమర్థసిద్ధం యశోలాభం ప్రేత్య చ స్వర్గమిచ్ఛతా భిషజా త్వయా గోబ్రాహ్మణమాదౌ కృత్వా సర్వప్రాణభృతాం శర్మాశాసితవ్యమహరహరుత్తిష్ఠతా చోపవిశతా చ, సర్వాత్మనా చాతురాణామారోగ్యాయ ప్రయతితవ్యం, జీవితహేతోరపి చాతురేభ్యో నాభిద్రోగ్ధవ్యం, మనసాఽపి చ పరస్త్రియో నాభిగమనీయాస్తథా సర్వమేవ పరస్వం, నిభృతవేశపరిచ్ఛదేన భవితవ్యం, అశౌండేనాపాపేనాపాపసహాయేన చ, శ్లక్ష్ణశుక్లధర్మ్యశర్మ్యధన్యసత్యహితమితవచసా దేశకాలవిచారిణా స్మృతిమతా జ్ఞానోత్థానోపకరణసంపత్సు నిత్యం యత్నవతా చ; న చ కదాచిద్రాజద్విష్టానాం రాజద్వేషిణాం వా మహాజనద్విష్టానాం మహాజనద్వేషిణాం వాఽప్యౌషధమనువిధాతవ్యం, తథా సర్వేషామత్యర్థవికృతదుష్టదుఃఖశీలాచారోపచారాణామనపవాదప్రతికారణాం ముమూర్షూణాం చ, తథైవాసన్నిహితేశ్వరాణాం స్త్రీణామనధ్యక్షాణాం వా; న చ కదాచిత్ స్త్రీదత్తమామిషమాదాతవ్యమననుజ్ఞాతం భర్త్రాఽథవాఽధ్యక్షేణ, ఆతురకులం చానుప్రవిశతా విదితేనానుమతప్రవేశినా సార్ధం పురుషేణ సుసంవీతేనావాక్శిరసా స్మృతిమతా స్తిమితేనావేక్ష్యావేక్ష్య మనసా సర్వమాచరతా సమ్యగనుప్రవేష్టవ్యం, అనుప్రవిశ్య చ వాఙ్మనోబుద్ధీంద్రియాణి న క్వచిత్ ప్రణిధాతవ్యాన్యన్యత్రాతురాదాతురోపకారార్థాదాతురగతేష్వన్యేషు వా భావేషు, న చాతురకులప్రవృత్తయో బహిర్నిశ్చారయితవ్యాః, హ్రసితం చాయుషః ప్రమాణమాతురస్య జానతాఽపి త్వయా న వర్ణయితవ్యం తత్ర యత్రోచ్యమానమాతురస్యాన్యస్య వాఽప్యుపఘాతాయ సంపద్యతే; జ్ఞానవతాఽపి చ నాత్యర్థమాత్మనో జ్ఞానే వికత్థితవ్యం, ఆప్తాదపి హి వికత్థమానాదత్యర్థముద్విజంత్యనేకే||13||

View original

अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

న చైవ హ్యస్తి సుతరమాయుర్వేదస్య పారం, తస్మాదప్రమత్తః శశ్వదభియోగమస్మిన్ గచ్ఛేత్, ఏతచ్చ కార్యం, ఏవంభూయశ్చ వృత్తసౌష్ఠవమనసూయతా పరేభ్యోఽప్యాగమయితవ్యం, కృత్స్నో హి లోకో బుద్ధిమతామాచార్యః శత్రుశ్చాబుద్ధిమతాం, అతశ్చాభిసమీక్ష్య బుద్ధిమతాఽమిత్రస్యాపి ధన్యం యశస్యమాయుష్యం పౌష్టికం లౌక్యమభ్యుపదిశతో వచః శ్రోతవ్యమనువిధాతవ్యం చేతి| అతః పరమిదం బ్రూయాత్- దేవతాగ్నిద్విజగురువృద్ధసిద్ధాచార్యేషు తే నిత్యం సమ్యగ్వర్తితవ్యం, తేషు తే సమ్యగ్వర్తమానస్యాయమగ్నిః సర్వగంధరసరత్నబీజాని యథేరితాశ్చ దేవతాః శివాయ స్యుః, అతోఽన్యథా వర్తమానస్యాశివాయేతి| ఏవం బ్రువతి చాచార్యే శిష్యః ‘తథా’ ఇతి బ్రూయాత్| యథోపదేశం చ కుర్వన్నధ్యాప్యః, అతోఽన్యథా త్వనధ్యాప్యః| అధ్యాప్యమధ్యాపయన్ హ్యాచార్యో యథోక్తైశ్చాధ్యాపనఫలైర్యోగమాప్నోత్యన్యైశ్చానుక్తైః శ్రేయస్కరైర్గుణైః శిష్యమాత్మానం చ యునక్తి| ఇత్యధ్యాపనవిధిరుక్తః||14||

View original

न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति| अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति| एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्| यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः| अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति| इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

సంభాషావిధిమత ఊర్ధ్వం వ్యాఖ్యాస్యామః- భిషక్ భిషజా సహ సంభాషేత| తద్విద్యసంభాషా హి జ్ఞానాభియోగసంహర్షకరీ భవతి, వైశారద్యమపి చాభినిర్వర్తయతి, వచనశక్తిమపి చాధత్తే, యశశ్చాభిదీపయతి, పూర్వశ్రుతే చ సందేహవతః పునః శ్రవణాచ్ఛ్రుతసంశయమపకర్షతి, శ్రుతే చాసందేహవతో భూయోఽధ్యవసాయమభినిర్వర్తయతి, అశ్రుతమపి చ కంచిదర్థం శ్రోత్రవిషయమాపాదయతి, యచ్చాచార్యః శిష్యాయ శుశ్రూషవే ప్రసన్నః క్రమేణోపదిశతి గుహ్యాభిమతమర్థజాతం తత్ పరస్పరేణ సహ జల్పన్ పిండేన విజిగీషురాహ సంహర్షాత్, తస్మాత్తద్విద్యసంభాషామభిప్రశంసంతి కుశలాః||15|| ద్వివిధా తు ఖలు తద్విద్యసంభాషా భవతి- సంధాయసంభాషా, విగృహ్యసంభాషా చ||16||

View original

सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत| तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५|| द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

తత్ర జ్ఞానవిజ్ఞానవచనప్రతివచనశక్తిసంపన్నేనాకోపనేనానుపస్కృతవిద్యేనానసూయకేనానునేయేనానునయకోవిదేన క్లేశక్షమేణ ప్రియసంభాషణేన చ సహ సంధాయసంభాషా విధీయతే| తథావిధేన సహ కథయన్ విస్రబ్ధః కథయేత్, పృచ్ఛేదపి చ విస్రబ్ధః, పృచ్ఛతే చాస్మై విస్రబ్ధాయ విశదమర్థం బ్రూయాత్, న చ నిగ్రహభయాదుద్విజేత, నిగృహ్య చైనం న హృష్యేత్, న చ పరేషు వికత్థేత, న చ మోహాదేకాంతగ్రాహీ స్యాత్, న చావిదితమర్థమనువర్ణయేత్, సమ్యక్ చానునయేనానునయేత్, తత్ర చావహితః స్యాత్| ఇత్యనులోమసంభాషావిధిః||17||

View original

तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते| तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्| इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

అత ఊర్ధ్వమితరేణ సహ విగృహ్య సంభాషాయాం జల్పేచ్ఛ్రేయసా యోగమాత్మనః పశ్యన్| ప్రాగేవ చ జల్పాజ్జల్పాంతరం పరావరాంతరం పరిషద్విశేషాంశ్చ సమ్యక్ పరీక్షేత| సమ్యక్పరీక్షా హి బుద్ధిమతాం కార్యప్రవృత్తినివృత్తికాలౌ శంసతి, తస్మాత్ పరీక్షామభిప్రశంసంతి కుశలాః| పరీక్షమాణస్తు ఖలు పరావరాంతరమిమాన్ జల్పకగుణాఞ్ శ్రేయస్కరాందోషవతశ్చ పరీక్షేత సమ్యక్; తద్యథా- శ్రుతం విజ్ఞానం ధారణం ప్రతిభానం వచనశక్తిరితి, ఏతాన్ గుణాన్ శ్రేయస్కరానాహుః; ఇమాన్ పునర్దోషవతః, తద్యథా- కోపనత్వమవైశారద్యం భీరుత్వమధారణత్వమనవహితత్వమితి| ఏతాన్ గుణాన్ గురులాఘవతః పరస్య చైవాత్మనశ్చ తులయేత్||18||

View original

अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्| प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत| सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः| परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति| एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

తత్ర త్రివిధః పరః సంపద్యతే- ప్రవరః, ప్రత్యవరః, సమో వా, గుణవినిక్షేపతః; నత్వేవ కార్త్స్న్యేన||19|| పరిషత్తు ఖలు ద్వివిధా- జ్ఞానవతీ, మూఢపరిషచ్చ| సైవ ద్వివిధా సతీ త్రివిధా పునరనేన కారణవిభాగేన- సుహృత్పరిషత్, ఉదాసీనపరిషత్, ప్రతినివిష్టపరిషచ్చేతి | తత్ర ప్రతినివిష్టాయాం పరిషది జ్ఞానవిజ్ఞానవచనప్రతివచనశక్తిసంపన్నాయాం మూఢాయాం వా న కథం చిత్ కేనచిత్ సహ జల్పో విధీయతే; మూఢాయాం తు సుహృత్పరిషద్యుదాసీనాయాం వా జ్ఞానవిజ్ఞానవచనప్రతివచనశక్తీరంతరేణాప్యదీప్తయశసా మహాజనవిద్విష్టేనాపి సహ జల్పో విధీయతే| తద్విధేన చ సహ కథయతా ఆవిద్ధదీర్ఘసూత్రసంకులైర్వాక్యదండకైః కథయితవ్యం, అతిహృష్టం ముహుర్ముహురుపహసతా పరం నిరూపయతా చ పర్షదమాకారైర్బ్రువతశ్చాస్య వాక్యావకాశో న దేయః; కష్టశబ్దం చ బ్రువతా వక్తవ్యో నోచ్యతే, అథవా పునర్హీనా తే ప్రతిజ్ఞా, ఇతి| పునశ్చాహూ(హ్వ)యమానః ప్రతివక్తవ్యః- పరిసంవత్సరో భవాన్ శిక్షస్వ తావత్; న త్వయా గురురుపాసితో నూనం, అథవా పర్యాప్తమేతావత్తే; సకృదపి హి పరిక్షేపికం నిహతం నిహతమాహురితి నాస్య యోగః కర్తవ్యః కథంచిత్| అప్యేవం శ్రేయసా సహ విగృహ్య వక్తవ్యమిత్యాహురేకే; నత్వేవం జ్యాయసా సహ విగ్రహం ప్రశంసంతి కుశలాః||20||

View original

तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९|| परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च| सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति | तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते| तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति| पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्| अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

ప్రత్యవరేణ తు సహ సమానాభిమతేన వా విగృహ్య జల్పతా సుహృత్పరిషది కథయితవ్యం, అథవాఽప్యుదాసీనపరిషద్యవధానశ్రవణజ్ఞానవిజ్ఞానోపధారణవచనప్రతివచనశక్తిసంపన్నాయాం కథయతా చావహితేన పరస్య సాద్గుణ్యదోషబలమవేక్షితవ్యం, సమవేక్ష్య చ యత్రైనం శ్రేష్ఠం మన్యేత నాస్య తత్ర జల్పం యోజయేదనావిష్కృతమయోగం కుర్వన్; యత్ర త్వేనమవరం మన్యేత తత్రైవైనమాశు నిగృహ్ణీయాత్| తత్ర ఖల్విమే ప్రత్యవరాణామాశు నిగ్రహే భవంత్యుపాయాః; తద్యథా- శ్రుతహీనం మహతా సూత్రపాఠేనాభిభవేత్, విజ్ఞానహీనం పునః కష్టశబ్దేన వాక్యేన, వాక్యధారణాహీనమావిద్ధదీర్ఘసూత్రసంకులైర్వాక్యదండకైః, ప్రతిభాహీనం పునర్వచనేనైకవిధేనానేకార్థవాచినా , వచనశక్తిహీనమర్ధోక్తస్య వాక్యస్యాక్షేపేణ , అవిశారదమపత్రపణేన, కోపనమాయాసనేన, భీరుం విత్రాసనేన, అనవహితం నియమనేనేతి| ఏవమేతైరుపాయైః పరమవరమభిభవేచ్ఛీఘ్రం||21|| తత్ర శ్లోకౌ- విగృహ్య కథయేద్యుక్త్యా యుక్తం చ న నివారయేత్| విగృహ్యభాషా తీవ్రం హి కేషాంచిద్ద్రోహమావహేత్||22|| నాకార్యమస్తి క్రుద్ధస్య నావాచ్యమపి విద్యతే| కుశలా నాభినందంతి కలహం సమితౌ సతాం||23|| ఏవం ప్రవృత్తే వాదే కుర్యాత్||24||

View original

प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्| तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति| एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१|| तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्| विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२|| नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते| कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३|| एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

ప్రాగేవ తావదిదం కర్తుం యతేత- సంధాయ పర్షదాఽయనభూతమాత్మనః ప్రకరణమాదేశయితవ్యం, యద్వా పరస్య భృశదుర్గం స్యాత్, పక్షమథవా పరస్య భృశం విముఖమానయేత్; పరిషది చోపసంహితాయామశక్యమస్మాభిర్వక్తుం, ఏషైవ తే పరిషద్యథేష్టం యథాయోగం యథాభిప్రాయం వాదం వాదమర్యాదాం చ స్థాపయిష్యతీత్యుక్త్వా తూష్ణీమాసీత||25||

View original

प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

తత్రేదం వాదమర్యాదాలక్షణం భవతి- ఇదం వాచ్యం, ఇదమవాచ్యం, ఏవం పరాజితో భవతీతి||26||

View original

तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ఇమాని తు ఖలు పదాని భిషగ్వాదమార్గజ్ఞానార్థమధిగమ్యాని భవంతి; తద్యథా- వాదః, ద్రవ్యం, గుణాః, కర్మ, సామాన్యం, విశేషః, సమవాయః, ప్రతిజ్ఞా, స్థాపనా, ప్రతిష్ఠాపనా, హేతుః, దృష్టాంతః, ఉపనయః, నిగమనం, ఉత్తరం, సిద్ధాంతః, శబ్దః, ప్రత్యక్షం, అనుమానం, ఐతిహ్యం, ఔపమ్యం, సంశయః, ప్రయోజనం, సవ్యభిచారం, జిజ్ఞాసా, వ్యవసాయః, అర్థప్రాప్తిః, సంభవః, అనుయోజ్యం, అననుయోజ్యం, అనుయోగః, ప్రత్యనుయోగః, వాక్యదోషః, వాక్యప్రశంసా, ఛలం, అహేతుః, అతీతకాలం, ఉపాలంభః, పరిహారః, ప్రతిజ్ఞాహానిః, అభ్యనుజ్ఞా, హేత్వంతరం, అర్థాంతరం, నిగ్రహస్థానమితి||27||

View original

इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

తత్ర వాదో నామ స యత్ పరేణ సహ శాస్త్రపూర్వకం విగృహ్య కథయతి| స చ ద్వివిధః సంగ్రహేణ- జల్పః, వితండా చ| తత్ర పక్షాశ్రితయోర్వచనం జల్పః, జల్పవిపర్యయో వితండా| యథా- ఏకస్య పక్షః పునర్భవోఽస్తీతి, నాస్తీత్యపరస్య; తౌ చ స్వస్వపక్షహేతుభిః స్వస్వపక్షం స్థాపయతః, పరపక్షముద్భావయతః, ఏష జల్పః| జల్పవిపర్యయో వితండా| వితండా నామ పరపక్షే దోషవచనమాత్రమేవ||28||

View original

तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति| स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च| तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा| यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः| जल्पविपर्ययो वितण्डा| वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

ద్రవ్య-గుణ-కర్మ-సామాన్య-విశేష-సమవాయాః స్వలక్షణైః శ్లోకస్థానే పూర్వముక్తాః||29|| అథ ప్రతిజ్ఞా- ప్రతిజ్ఞా నామ సాధ్యవచనం; యథా- నిత్యః పురుష ఇతి||30||

View original

द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९|| अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

అథ స్థాపనా- స్థాపనా నామ తస్యా ఏవ ప్రతిజ్ఞాయా హేతుదృష్టాంతోపనయనిగమనైః స్థాపనా| పూర్వం హి ప్రతిజ్ఞా, పశ్చాత్ స్థాపనా, కిం హ్యప్రతిజ్ఞాతం స్థాపయిష్యతి; యథా- నిత్యః పురుష ఇతి ప్రతిజ్ఞా; హేతుః- అకృతకత్వాదితి; దృష్టాంతః - యథాఽఽకాశమితి; ఉపనయః- యథా చాకృతకమాకాశం, తచ్చ నిత్యం, తథా పురుష ఇతి; నిగమనం- తస్మాన్నిత్య ఇతి||31||

View original

अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना| पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

అథ ప్రతిష్ఠాపనా- ప్రతిష్ఠాపనా నామ యా తస్యా ఏవ పరప్రతిజ్ఞాయా విపరీతార్థస్థాపనా| యథా- అనిత్యః పురుష ఇతి ప్రతిజ్ఞా ; హేతుః- ఐంద్రియకత్వాదితి; దృష్టాంతః- యథా ఘట ఇతి, ఉపనయో- యథా ఘట ఐంద్రియకః స చానిత్యః, తథా చాయమితి; నిగమనం- తస్మాదనిత్య ఇతి||32||

View original

अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना| यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

అథ హేతుః- హేతుర్నామోపలబ్ధికారణం; తత్ ప్రత్యక్షం, అనుమానం, ఐతిహ్యం, ఔపమ్యమితి; ఏభిర్హేతుభిర్యదుపలభ్యతే తత్ తత్త్వం||33||

View original

अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

అథ దృష్టాంతః- దృష్టాంతో నామ యత్ర మూర్ఖవిదుషాం బుద్ధిసామ్యం, యో వర్ణ్యం వర్ణయతి | యథా- అగ్నిరుష్ణః, ద్రవముదకం, స్థిరా పృథివీ, ఆదిత్యః ప్రకాశక ఇతి; యథా ఆదిత్యః ప్రకాశకస్తథా సాంఖ్యజ్ఞానం ప్రకాశకమితి||34||

View original

अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति | यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

ఉపనయో నిగమనం చోక్తం స్థాపనాప్రతిష్ఠాపనావ్యాఖ్యాయాం||35|| అథోత్తరం- ఉత్తరం నామ సాధర్మ్యోపదిష్టే హేతౌ వైధర్మ్యవచనం, వైధర్మ్యోపదిష్టే వా హేతౌ సాధర్మ్యవచనం| యథా- ‘హేతుసధర్మాణో వికారాః, శీతకస్య హి వ్యాధేర్హేతుభిః సాధర్మ్యం హిమశిశిరవాతసంస్పర్శాః’, ఇతి బ్రువతః పరో బ్రూయాత్- హేతువిధర్మాణో వికారాః, యథా శరీరావయవానాం దాహౌష్ణ్యకోథప్రపచనే హేతువైధర్మ్యం హిమశిశిరవాతసంస్పర్శా ఇతి| ఏతత్ సవిపర్యయముత్తరం||36||

View original

उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५|| अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्| यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति| एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

అథ సిద్ధాంతః- సిద్ధాంతో నామ స యః పరీక్షకైర్బహువిధం పరీక్ష్య హేతుభిశ్చ సాధయిత్వా స్థాప్యతే నిర్ణయః| స చతుర్విధః- సర్వతంత్రసిద్ధాంతః, ప్రతితంత్రసిద్ధాంతః, అధికరణసిద్ధాంతః, అభ్యుపగమసిద్ధాంతశ్చేతి| తత్ర సర్వతంత్రసిద్ధాంతో నామ తస్మింస్తస్మిన్ సర్వస్మింస్తంత్రే తత్తత్ ప్రసిద్ధం; యథా సంతి నిదానాని, సంతి వ్యాధయః, సంతి సిద్ధ్యుపాయాః సాధ్యానామితి| ప్రతితంత్రసిద్ధాంతో నామ తస్మింస్తస్మిన్నేకైకస్మింస్తంత్రే తత్తత్ ప్రసిద్ధం; యథా- అన్యత్రాష్టౌ రసాః షడత్ర, పంచేంద్రియాణ్యత్ర షడింద్రియాణ్యన్యత్ర తంత్రే, వాతాదికృతాః సర్వే వికారా యథాఽన్యత్ర, అత్ర వాతాదికృతా భూతకృతాశ్చ ప్రసిద్ధాః| అధికరణసిద్ధాంతో నామ స యస్మిన్నధికరణే ప్రస్తూయమానే సిద్ధాన్యన్యాన్యప్యధికరణాని భవంతి, యథా- ‘న ముక్తః కర్మానుబంధికం కురుతే, నిస్పృహత్వాత్ ఇతి ప్రస్తుతే సిద్ధాః కర్మఫల-మోక్ష-పురుష-ప్రేత్యభావా భవంతి| అభ్యుపగమసిద్ధాంతో నామ స యమర్థమసిద్ధమపరీక్షితమనుపదిష్టమహేతుకం వా వాదకాలేఽభ్యుపగచ్ఛంతి భిషజః; తద్యథా- ద్రవ్యం ప్రధానమితి కృత్వా వక్ష్యామః, గుణాః ప్రధానమితి కృత్వా వక్ష్యామః, వీర్యం ప్రధానమితి కృత్వా వక్ష్యామః, ఇత్యేవమాదిః| ఇతి చతుర్విధః సిద్ధాంతః||37||

View original

अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः| स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति| तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति| प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः| अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति| अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः| इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

అథ శబ్దః- శబ్దో నామ వర్ణసమామ్నాయః; స చతుర్విధః- దృష్టార్థశ్చ, అదృష్టార్థశ్చ, సత్యశ్చ, అనృతశ్చేతి| తత్ర దృష్టార్థో నామ- త్రిభిర్హేతుభిర్దోషాః ప్రకుప్యంతి, షడ్భిరుపక్రమైశ్చ ప్రశామ్యంతి, సతి శ్రోత్రాదిసద్భావే శబ్దాదిగ్రహణమితి| అదృష్టార్థః పునః- అస్తి ప్రేత్యభావః, అస్తి మోక్ష ఇతి| సత్యో నామ- యథార్థభూతః; సంత్యాయుర్వేదోపదేశాః, సంతి సిద్ధ్యుపాయాః సాధ్యానాం వ్యాధీనాం, సంత్యారంభఫలానీతి| సత్యవిపర్యయశ్చానృతః||38||

View original

अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति| तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति| अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति| सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति| सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

అథ ప్రత్యక్షం- ప్రత్యక్షం నామ తద్యదాత్మనా చేంద్రియైశ్చ స్వయముపలభ్యతే; తత్రాత్మప్రత్యక్షాః సుఖదుఃఖేచ్ఛాద్వేషాదయః, శబ్దాదయస్త్వింద్రియప్రత్యక్షాః||39||

View original

अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

అథానుమానం- అనుమానం నామ తర్కో యుక్త్యపేక్షః; యథా- అగ్నిం జరణశక్త్యా, బలం వ్యాయామశక్త్యా, శ్రోత్రాదీని శబ్దాదిగ్రహణేనేత్యేవమాది||40||

View original

अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

అథైతిహ్యం- ఐతిహ్యం నామాప్తోపదేశో వేదాదిః||41||

View original

अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

అథౌపమ్యం- ఔపమ్యం నామ యదన్యేనాన్యస్య సాదృశ్యమధికృత్య ప్రకాశనం; యథా- దండేన దండకస్య, ధనుషా ధనుఃస్తంభస్య, ఇష్వాసేనాఽఽరోగ్యదస్యేతి||42||

View original

अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

అథ సంశయః- సంశయో నామ సందేహలక్షణానుసందిగ్ధేష్వర్థేష్వనిశ్చయః ; యథా- దృష్టా హ్యాయుష్మల్లక్షణైరుపేతాశ్చానుపేతాశ్చ తథా సక్రియాశ్చాక్రియాశ్చ పురుషాః శీఘ్రభంగాశ్చిరజీవినశ్చ, ఏతదుభయదృష్టత్వాత్ సంశయః- కిమస్తి ఖల్వకాలమృత్యురుత నాస్తీతి||43||

View original

अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

అథ ప్రయోజనం- ప్రయోజనం నామ యదర్థమారభ్యంత ఆరంభాః; యథా- యద్యకాలమృత్యురస్తి తతోఽహమాత్మానమాయుష్యైరుపచరిష్యామ్యనాయుష్యాణి చ పరిహరిష్యామి, కథం మామకాలమృత్యుః ప్రసహేతేతి||44||

View original

अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

అథ సవ్యభిచారం- సవ్యభిచారం నామ యద్వ్యభిచరణం; యథా- భవేదిదమౌషధమస్మిన్ వ్యాధౌ యౌగికమథవా నేతి||45||

View original

अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

అథ జిజ్ఞాసా- జిజ్ఞాసా నామ పరీక్షా; యథా భేషజపరీక్షోత్తరకాలముపదేక్ష్యతే||46||

View original

अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

అథ వ్యవసాయః- వ్యవసాయో నామ నిశ్చయః; యథా- వాతిక ఏవాయం వ్యాధిః, ఇదమేవాస్య భేషజం చేతి||47|| అథార్థప్రాప్తిః- అర్థప్రాప్తిర్నామ యత్రైకేనార్థేనోక్తేనాపరస్యార్థస్యానుక్తస్యాపి సిద్ధిః; యథా- నాయం సంతర్పణసాధ్యో వ్యాధిరిత్యుక్తే భవత్యర్థప్రాప్తిః- అపతర్పణసాధ్యోఽయమితి, నానేన దివా భోక్తవ్యమిత్యుక్తే భవత్యర్థప్రాప్తిః- నిశి భోక్తవ్యమితి||48||

View original

अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७|| अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

అథ సంభవః- యో యతః సంభవతి స తస్య సంభవః; యథా- షడ్ధాతవో గర్భస్య, వ్యాధేరహితం, హితమారోగ్యస్యేతి||49||

View original

अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

అథానుయోజ్యం- అనుయోజ్యం నామ యద్వాక్యం వాక్యదోషయుక్తం తత్| సామాన్యతో వ్యాహృతేష్వర్థేషు వా విశేషగ్రహణార్థం యద్వాక్యం తదప్యనుయోజ్యం; యథా- ‘సంశోధనసాధ్యోఽయం వ్యాధిః’ ఇత్యుక్తే ‘కిం వమనసాధ్యోఽయం, కింవా విరేచనసాధ్యః’ ఇత్యనుయుజ్యతే||50||

View original

अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्| सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

అథాననుయోజ్యం- అననుయోజ్యం నామాతో విపర్యయేణ; యథా- అయమసాధ్యః||51||

View original

अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

అథానుయోగః- అనుయోగో నామ స యత్ తద్విద్యానాం తద్విద్యైరేవ సార్ధం తంత్రే తంత్రైకదేశే వా ప్రశ్నఃప్రశ్నైకదేశో వా జ్ఞానవిజ్ఞానవచనప్రతివచనపరీక్షార్థమాదిశ్యతే| యథా- ‘నిత్యః పురుషః’ ఇతి ప్రతిజ్ఞాతే యత్ పరః ‘కో హేతుః’ ఇత్యాహ, సోఽనుయోగః||52|| అథ ప్రత్యనుయోగః- ప్రత్యనుయోగో నామానుయోగస్యానుయోగః; యథా- అస్యానుయోగస్య పునః కో హేతురితి||53||

View original

अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते| यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२|| अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

అథ వాక్యదోషః- వాక్యదోషో నామ యథా ఖల్వస్మిన్నర్థే న్యూనం, అధికం, అనర్థకం, అపార్థకం, విరుద్ధం చేతి; ఏతాని హ్యంతరేణ న ప్రకృతోఽర్థః ప్రణశయేత్| తత్ర న్యూనం- ప్రతిజ్ఞాహేతూదాహరణోపనయనిగమనానామన్యతమేనాపి న్యూనం న్యూనం భవతి; యద్వా బహూపదిష్టహేతుకమేకేన హేతునా సాధ్యతే తచ్చ న్యూనం| అథాధికం- అధికం నామ యన్న్యూనవిపరీతం, యద్వాఽఽయుర్వేదే భాష్యమాణే బార్హస్పత్యమౌశనసమన్యద్వా యత్కించిదప్రతిసంబద్ధార్థముచ్యతే, యద్వా సంబద్ధార్థమపి ద్విరభిధీయతే తత్ పునరుక్తదోషత్వాదధికం; తచ్చ పునరుక్తం ద్వివిధం- అర్థపునరుక్తం, శబ్దపునరుక్తం చ; తత్రార్థపునరుక్తం యథా- భేషజమౌషధం సాధనమితి, శబ్దపునరుక్తం పునర్భేషజం భేషజమితి| అథానర్థకం- అనర్థకం నామ యద్వచనమక్షరగ్రామమాత్రమేవ స్యాత్ పంచవర్గవన్న చార్థతో గృహ్యతే| అథాపార్థకం- అపార్థకం నామ యదర్థవచ్చ పరస్పరేణాసంయుజ్యమానార్థకం; యథా- చక్ర-న(త)క్ర-వంశ-వజ్ర-నిశాకరా ఇతి| అథ విరుద్ధం- విరుద్ధం నామ యద్దృష్టాంతసిద్ధాంతసమయైర్విరుద్ధం; తత్ర పూర్వం దృష్టాంతసిద్ధాంతావుక్తౌః సమయః పునస్త్రిధా భవతి; యథా- ఆయుర్వైదికసమయః, యాజ్ఞికసమయః, మోక్షశాస్త్రికసమయశ్చేతి; తత్రాయుర్వైదికసమయః- చతుష్పాదం భేషజమితి, యాజ్ఞికసమయః- ఆలభ్యా యజమానైః పశవ ఇతి, మోక్షశాస్త్రికసమయః- సర్వభూతేష్వహింసేతి; తత్ర స్వసమయవిపరీతముచ్యమానం విరుద్ధం భవతి| ఇతి వాక్యదోషాః||54||

View original

अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्| तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्| अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति| अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते| अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति| अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति| इति वाक्यदोषाः||५४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

అథ వాక్యప్రశంసా- వాక్యప్రశంసా నామ యథా ఖల్వస్మిన్నర్థే త్వన్యూనం, అనధికం, అర్థవత్, అనపార్థకం, అవిరుద్ధం, అధిగతపదార్థం చేతి యత్తద్వాక్యమననుయోజ్యమితి ప్రశస్యతే||55||

View original

अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

అథ చ్ఛలం- ఛలం నామ పరిశఠమర్థాభాసమనర్థకం వాగ్వస్తుమాత్రమేవ| తద్ద్వివిధం- వాక్ఛలం, సామాన్యచ్ఛలం చ| తత్ర వాక్ఛలం నామ యథా- కశ్చిద్బ్రూయాత్- నవతంత్రోఽయం భిషగితి, అథ భిషగ్ బ్రూయాత్- నాహం నవతంత్ర ఏకతంత్రోఽహమితి; పరో బ్రూయాత్- నాహం బ్రవీమి నవ తంత్రాణి తవేతి, అపి తు నవాభ్యస్తం తే తంత్రమితి; భిషక్ బ్రూయాత్- న మయా నవాభ్యస్తం తంత్రం, అనేకధాఽభ్యస్తం మయా తంత్రమితి; ఏతద్వాక్ఛలం| సామాన్యచ్ఛలం నామ యథా- వ్యాధిప్రశమనాయౌషధమిత్యుక్తే, పరో బ్రూయాత్- సత్ సత్ప్రశమనాయేతి కిం ను భవానాహ; సన్ హి రోగః, సదౌషధం; యది చ సత్ సత్ప్రశమనాయ భవతి, తత్ర సత్ కాసః, సత్ క్షయః, సత్సామాన్యాత్ కాసస్తే క్షయప్రశమనాయ భవిష్యతీతి| ఏతత్ సామాన్యచ్ఛలం||56||

View original

अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव| तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च| तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्| सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति| एतत् सामान्यच्छलम्||५६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

అథాహేతుః- అహేతుర్నామప్రకరణసమః, సంశయసమః, వర్ణ్యసమశ్చేతి| తత్ర ప్రకరణసమో నామాహేతుర్యథా- అన్యః శరీరాదాత్మా నిత్య ఇతి; పరో బ్రూయాత్- యస్మాదన్యః శరీరాదాత్మా, తస్మాన్నిత్యః; శరీరం హ్యనిత్యమతో విధర్మిణా చాత్మనా భవితవ్యమిత్యేష చాహేతుః; నహి య ఏవ పక్షః స ఏవ హేతురితి| సంశయసమో నామాహేతుర్య ఏవ సంశయహేతుః స ఏవ సంశయచ్ఛేదహేతుః; యథా- అయమాయుర్వేదైకదేశమాహ, కిన్న్వయం చికిత్సకః స్యాన్న వేతి సంశయే పరో బ్రూయాత్- యస్మాదయమాయుర్వేదైకదేశమాహ తస్మాచ్చికిత్సకోఽయమితి, న చ సంశయచ్ఛేదహేతుం విశేషయతి, ఏష చాహేతుః; న హి య ఏవ సంశయహేతుః, స ఏవ సంశయచ్ఛేదహేతుర్భవతి| వర్ణ్యసమో నామాహేతుః- యో హేతుర్వర్ణ్యావిశిష్టః; యథా- కశ్చిద్బూయాత్- అస్పర్శత్వాద్బుద్ధిరనిత్యా శబ్దవదితి; అత్ర వర్ణ్యః శబ్దో బుద్ధిరపి వర్ణ్యా, తదుభయవర్ణ్యావిశిష్టత్వాద్వర్ణ్యసమోఽప్యహేతుః||57||

View original

अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति| तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति| संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति| वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

అథాతీతకాలం- అతీతకాలం నామ యత్ పూర్వం వాచ్యం తత్ పశ్చాదుచ్యతే, తత్ కాలాతీతత్వాదగ్రాహ్యం భవతీతి; పూర్వం వా నిగ్రహప్రాప్తమనిగృహ్య పరిగృహ్య పక్షాంతరితం పశ్చాన్నిగృహీతే, తత్తస్యాతీతకాలత్వాన్నిగ్రహవచనమసమర్థం భవతీతి||58||

View original

अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

అథోపాలంభః- ఉపాలంభో నామ హేతోర్దోషవచనం; యథా- పూర్వమహేతవో హేత్వాభాసా వ్యాఖ్యాతాః||59||

View original

अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

అథ పరిహారః- పరిహారో నామ తస్యైవ దోషవచనస్య పరిహరణం; యథా- నిత్యమాత్మని శరీరస్థే జీవలింగాన్యుపలభ్యంతే, తస్య చాపగమాన్నోపలభ్యంతే, తస్మాదన్యః శరీరాదాత్మా నిత్యశ్చేతి||60|| అథ ప్రతిజ్ఞాహానిః- ప్రతిజ్ఞాహానిర్నామ సా పూర్వపరిగృహీతాం ప్రతిజ్ఞాం పర్యనుయుక్తో యత్ పరిత్యజతి, యథా ప్రాక్ ప్రతిజ్ఞాం కృత్వా నిత్యః పురుష ఇతి, పర్యనుయుక్తస్త్వాహ- అనిత్య ఇతి||61||

View original

अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०|| अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

అథాభ్యనుజ్ఞా- అభ్యనుజ్ఞా నామ సా య ఇష్టానిష్టాభ్యుపగమః||62|| అథ హేత్వంతరం- హేత్వంతరం నామ ప్రకృతహేతౌ వాచ్యే యద్వికృతహేతుమాహ||63|| అథార్థాంతరం- అర్థాంతరం నామైకస్మిన్ వక్తవ్యేఽపరం యదాహ| యథా- జ్వరలక్షణే వాచ్యే ప్రమేహలక్షణమాహ||64||

View original

अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२|| अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३|| अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह| यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

అథ నిగ్రహస్థానం- నిగ్రహస్థానం నామ పరాజయప్రాప్తిః; తచ్చ త్రిరభిహితస్య వాక్యస్యాపరిజ్ఞానం పరిషది విజ్ఞానవత్యాం, యద్వా అననుయోజ్యస్యానుయోగోఽనుయోజ్యస్య చాననుయోగః| ప్రతిజ్ఞాహానిః, అభ్యనుజ్ఞా, కాలాతీతవచనం, అహేతుః, న్యూనం, అధికం, వ్యర్థం, అనర్థకం, పునరుక్తం, విరుద్ధం, హేత్వంతరం, అర్థాంతరం చ నిగ్రహస్థానం||65|| ఇతి వాదమార్గపదాని యథోద్దేశమభినిర్దిష్టాని భవంతి||66||

View original

अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः| प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५|| इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

వాదస్తు ఖలు భిషజాం ప్రవర్తమానో ప్రవర్తేతాయుర్వేద ఏవ, నాన్యత్ర| అత్ర హి వాక్యప్రతివాక్యవిస్తరాః కేవలాశ్చోపపత్తయః సర్వాధికరణేషు| తాః సర్వాః సమవేక్ష్యావేక్ష్య సర్వం వాక్యం బ్రూయాత్, నాప్రకృతకమశాస్త్రమపరీక్షితమసాధకమాకులమవ్యాపకం వా| సర్వం చ హేతుమద్బ్రూయాత్| హేతుమంతో హ్యకలుషాః సర్వ ఏవ వాదవిగ్రహాశ్చికిత్సితే కారణభూతాః, ప్రశస్తబుద్ధివర్ధకత్వాత్; సర్వారంభసిద్ధిం హ్యావహత్యనుపహతా బుద్ధిః||67||

View original

वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र| अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु| ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा| सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्| हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

ఇమాని ఖలు తావదిహ కానిచిత్ ప్రకరణాని భిషజాం జ్ఞానార్థముపదేక్ష్యామః| జ్ఞానపూర్వకం హి కర్మణాం సమారంభం ప్రశంసంతి కుశలాః| జ్ఞాత్వా హి కారణ-కరణ-కార్యయోని-కార్య-కార్యఫలానుబంధ-దేశ-కాల-ప్రవృత్త్యుపాయాన్ సమ్యగభినిర్వర్తమానః కార్యాభినిర్వృత్తావిష్టఫలానుబంధం కార్యమభినిర్వర్తయత్యనతిమహతా యత్నేన కర్తా||68||

View original

इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः| ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः| ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

తత్ర కారణం నామ తద్ యత్ కరోతి, స ఏవ హేతుః, స కర్తా||69||

View original

तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

కరణం పునస్తద్ యదుపకరణాయోపకల్పతే కర్తుః కార్యాభినిర్వృత్తౌ ప్రయతమానస్య||70||

View original

करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

కార్యయోనిస్తు సా యా విక్రియమాణా కార్యత్వమాపద్యతే||71||

View original

कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

కార్యం తు తద్యస్యాభినిర్వృత్తిమభిసంధాయ కర్తా ప్రవర్తతే||72||

View original

कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

కార్యఫలం పునస్తద్ యత్ప్రయోజనా కార్యాభినిర్వృత్తిరిష్యతే||73||

View original

कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

అనుబంధః ఖలు స యః కర్తారమవశ్యమనుబధ్నాతి కార్యాదుత్తరకాలం కార్యనిమిత్తః శుభో వాఽప్యశుభో భావః||74||

View original

अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

దేశస్త్వధిష్ఠానం||75||

View original

देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

కాలః పునః పరిణామః||76||

View original

कालः पुनः परिणामः||७६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

ప్రవృత్తిస్తు ఖలు చేష్టా కార్యార్థా; సైవ క్రియా, కర్మ, యత్నః, కార్యసమారంభశ్చ||77||

View original

प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

ఉపాయః పునస్త్రయాణాం కారణాదీనాం సౌష్ఠవమభివిధానం చ సమ్యక్ కార్యకార్యఫలానుబంధవర్జ్యానాం, కార్యాణామభినిర్వర్తక ఇత్యతస్తూపాయః ; కృతే నోపాయార్థోఽస్తి, న చ విద్యతే తదాత్వే, కృతాచ్చోత్తరకాలం ఫలం, ఫలాచ్చానుబంధ ఇతి||78||

View original

उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

ఏతద్దశవిధమగ్రే పరీక్ష్యం, తతోఽనంతరం కార్యార్థా ప్రవృత్తిరిష్టా| తస్మాద్భిషక్ కార్యం చికీర్షుః ప్రాక్ కార్యసమారంభాత్ పరీక్షయా కేవలం పరీక్ష్యం పరీక్ష్య కర్మ సమారభేత కర్తుం||79||

View original

एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा| तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

తత్ర చేద్భిషగభిషగ్వా భిషజం కశ్చిదేవం ఖలు పృచ్ఛేద్- వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనశిరోవిరేచనాని ప్రయోక్తుకామేన భిషజా కతివిధయా పరీక్షయా కతివిధమేవ పరీక్ష్యం, కశ్చాత్ర పరీక్ష్యవిశేషః, కథం చ పరీక్షితవ్యః, కింప్రయోజనా చ పరీక్షా, క్వ చ వమనాదీనాం ప్రవృత్తిః, క్వ చ నివృత్తిః, ప్రవృత్తినివృత్తిలక్షణసంయోగే చ కిం నైష్ఠికం, కాని చ వమనాదీనాం భేషజద్రవ్యాణ్యుపయోగం గచ్ఛంతీతి||80||

View original

तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

స ఏవం పృష్టో యది మోహయితుమిచ్ఛేత్, బ్రూయాదేనం- బహువిధా హి పరీక్షా తథా పరీక్ష్యవిధిభేదః, కతమేన విధిభేదప్రకృత్యంతరేణ భిన్నయా పరీక్షయా కేన వా విధిభేదప్రకృత్యంతరేణ పరీక్ష్యస్య భిన్నస్య భేదాగ్రం భవాన్ పృచ్ఛత్యాఖ్యాయమానం ; నేదానీం భవతోఽన్యేన విధిభేదప్రకృత్యంతరేణ భిన్నయా పరీక్షయాఽన్యేన వా విధిభేదప్రకృత్యంతరేణ పరీక్ష్యస్య భిన్నస్యాభిలషితమర్థం శ్రోతుమహమన్యేన పరీక్షావిధిభేదేనాన్యేన వా విధిభేదప్రకృత్యంతరేణ పరీక్ష్యం భిత్త్వాఽన్యథాఽఽచక్షాణ ఇచ్ఛాం పూరయేయమితి||81||

View original

स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

స యదుత్తరం బ్రూయాత్తత్ సమీక్ష్యోత్తరం వాచ్యం స్యాద్యథోక్తం చ ప్రతివచనవిధిమవేక్ష్య; సమ్యక్ యది తు బ్రూయాన్న చైనం మోహయితుమిచ్ఛేత్, ప్రాప్తం తు వచనకాలం మన్యేత, కామమస్మై బ్రూయాదాప్తమేవ నిఖిలేన||82||

View original

स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

ద్వివిధా తు ఖలు పరీక్షా జ్ఞానవతాం- ప్రత్యక్షం, అనుమానం చ| ఏతద్ధి ద్వయముపదేశశ్చ పరీక్షా స్యాత్| ఏవమేషా ద్వివిధా పరీక్షా, త్రివిధా వా సహోపదేశేన||83||

View original

द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च| एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्| एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

దశవిధం తు పరీక్ష్యం కారణాది యదుక్తమగ్రే, తదిహ భిషగాదిషు సంసార్య సందర్శయిష్యామః- ఇహ కార్యప్రాప్తౌ కారణం భిషక్, కరణం పునర్భేషజం, కార్యయోనిర్ధాతువైషమ్యం, కార్యం ధాతుసామ్యం, కార్యఫలం సుఖావాప్తిః, అనుబంధః ఖల్వాయుః, దేశో భూమిరాతురశ్చ, కాలః పునః సంవత్సరశ్చాతురావస్థా చ, ప్రవృత్తిః ప్రతికర్మసమారంభః, ఉపాయస్తు భిషగాదీనాం సౌష్ఠవమభివిధానం చ సమ్యక్| ఇహాప్యస్యోపాయస్య విషయః పూర్వేణైవోపాయవిశేషేణ వ్యాఖ్యాతః| ఇతి కారణాదీని దశ దశసు భిషగాదిషు సంసార్య సందర్శితాని, తథైవానుపూర్వ్యైతద్దశవిధం పరీక్ష్యముక్తం చ||84||

View original

दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्| इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः| इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

తస్య యో యో విశేషో యథా యథా చ పరీక్షితవ్యః, స తథా తథా వ్యాఖ్యాస్యతే||85|| కారణం భిషగిత్యుక్తమగ్రే, తస్య పరీక్షా- భిషఙ్నామ యో భిషజ్యతి, యః సూత్రార్థప్రయోగకుశలః, యస్య చాయుః సర్వథా విదితం యథావత్| స చ సర్వధాతుసామ్యం చికీర్షన్నాత్మానమేవాదితః పరీక్షేత గుణిషు గుణతః కార్యాభినిర్వృత్తిం పశ్యన్, కచ్చిదహమస్య కార్యస్యాభినిర్వర్తనే సమర్థో న వేతి; తత్రేమే భిషగ్గుణా యైరుపపన్నో భిషగ్ధాతుసామ్యాభినిర్వర్తనే సమర్థో భవతి; తద్యథా- పర్యవదాతశ్రుతతా, పరిదృష్టకర్మతా, దాక్ష్యం, శౌచం, జితహస్తతా, ఉపకరణవత్తా, సర్వేంద్రియోపపన్నతా, ప్రకృతిజ్ఞతా, ప్రతిపత్తిజ్ఞాతా చేతి||86||

View original

तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५|| कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्| स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

కరణం పునర్భేషజం| భేషజం నామ తద్యదుపకరణాయోపకల్పతే భిషజో ధాతుసామ్యాభినిర్వృత్తౌ ప్రయతమానస్య విశేషతశ్చోపాయాంతేభ్యః| తద్ద్వివిధం వ్యపాశ్రయభేదాత్- దైవవ్యపాశ్రయం, యుక్తివ్యపాశ్రయం చేతి| తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం- మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోపవాసస్వస్త్యయనప్రణిపాతగమనాది, యుక్తివ్యపాశ్రయం- సంశోధనోపశమనే చేష్టాశ్చ దృష్టఫలాః| ఏతచ్చైవ భేషజమంగభేదాదపి ద్వివిధం- ద్రవ్యభూతమః, అద్రవ్యభూతం చ| తత్ర యదద్రవ్యభూతం తదుపాయాభిప్లుతం| ఉపాయో నామ భయదర్శనవిస్మాపనవిస్మారణక్షోభణహర్షణభర్త్సనవధబంధస్వప్నసంవాహనాదిరమూర్తో భావవిశేషో యథోక్తాః సిద్ధ్యుపాయాశ్చోపాయాభిప్లుతా ఇతి| యత్తు ద్రవ్యభూతం తద్వమనాదిషు యోగముపైతి| తస్యాపీయం పరీక్షా- ఇదమేవంప్రకృత్యైవంగుణమేవంప్రభావమస్మిన్ దేశే జాతమస్మిన్నృతావేవం గృహీతమేవం నిహితమేవముపస్కృతమనయా చ మాత్రయా యుక్తమస్మిన్ వ్యాధావేవంవిధస్య పురుషస్యైవతావంతం దోషమపకర్షత్యుపశమయతి వా, యదన్యదపి చైవంవిధం భేషజం భవేత్తచ్చానేన విశేషేణ యుక్తమితి||87||

View original

करणं पुनर्भेषजम्| भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः| तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः| एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च| तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्| उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति| यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति| तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

కార్యయోనిర్ధాతువైషమ్యం, తస్య లక్షణం వికారాగమః| పరీక్షా త్వస్య వికారప్రకృతేశ్చైవోనాతిరిక్తలింగవిశేషావేక్షణం వికారస్య చ సాధ్యాసాధ్యమృదుదారుణలింగవిశేషావేక్షణమితి||88||

View original

कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः| परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

కార్యం ధాతుసామ్యం, తస్య లక్షణం వికారోపశమః| పరీక్షా త్వస్య- రుగుపశమనం, స్వరవర్ణయోగః, శరీరోపచయః, బలవృద్ధిః, అభ్యవహార్యాభిలాషః, రుచిరాహారకాలే, అభ్యవహృతస్య చాహారస్య కాలే సమ్యగ్జరణం, నిద్రాలాభో యథాకాలం, వైకారిణాం చ స్వప్నానామదర్శనం, సుఖేన చ ప్రతిబోధనం, వాతమూత్రపురీషరేతసాం ముక్తిః, సర్వాకారైర్మనోబుద్ధీంద్రియాణాం చావ్యాపత్తిరితి||89||

View original

कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः| परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

కార్యఫలం సుఖావాప్తిః, తస్య లక్షణం- మనోబుద్ధీంద్రియశరీరతుష్టిః||90||

View original

कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

అనుబంధస్తు ఖల్వాయుః, తస్య లక్షణం- ప్రాణైః సహ సంయోగః||91||

View original

अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

దేశస్తు భూమిరాతురశ్చ||92|| తత్ర భూమిపరీక్షా ఆతురపరిజ్ఞానహేతోర్వా స్యాదౌషధపరిజ్ఞానహేతోర్వా| తత్ర తావదియమాతురపరిజ్ఞానహేతోః| తద్యథా- అయం కస్మిన్ భూమిదేశే జాతః సంవృద్ధో వ్యాధితో వా; తస్మింశ్చ భూమిదేశే మనుష్యాణామిదమాహారజాతం, ఇదం విహారజాతం, ఇదమాచారజాతం, ఏతావచ్చ బలం, ఏవంవిధం సత్త్వం, ఏవంవిధం సాత్మ్యం, ఏవంవిధో దోషః, భక్తిరియం, ఇమే వ్యాధయః, హితమిదం, అహితమిదమితి ప్రాయోగ్రహణేన | ఔషధపరిజ్ఞానహేతోస్తు కల్పేషు భూమిపరీక్షా వక్ష్యతే||93||

View original

देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२|| तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा| तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः| तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन | औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

ఆతురస్తు ఖలు కార్యదేశః| తస్య పరీక్షా ఆయుషః ప్రమాణజ్ఞానహేతోర్వా స్యాద్, బలదోషప్రమాణజ్ఞానహేతోర్వా| తత్ర తావదియం బలదోషప్రమాణజ్ఞానహేతోః; దోషప్రమాణానురూపో హి భేషజప్రమాణవికల్పో బలప్రమాణవిశేషాపేక్షో భవతి| సహసా హ్యతిబలమౌషధమపరీక్షకప్రయుక్తమల్పబలమాతురమతిపాతయేత్; న హ్యతిబలాన్యాగ్నేయవాయవీయాన్యౌషధాన్యగ్నిక్షారశస్త్రకర్మాణి వా శక్యంతేఽల్పబలైః సోఢుం; అసహ్యాతితీక్ష్ణవేగత్వాద్ధితాని సద్యఃప్రాణహరాణి స్యుః| ఏతచ్చైవ కారణమపేక్షమాణా హీనబలమాతురమవిషాదకరైర్మృదుసుకుమారప్రాయైరుత్తరోత్తరగురుభిరవిభ్రమైరనాత్యయికైశ్చోపచరంత్యౌషధైః; విశేషతశ్చ నారీః, తా హ్యనవస్థితమృదువివృతవిక్లవహృదయాః ప్రాయః సుకుమార్యోఽబలాః పరసంస్తభ్యాశ్చ| తథా బలవతి బలవద్వ్యాధిపరిగతే స్వల్పబలమౌషధమపరీక్షకప్రయుక్తమసాధకమేవ భవతి| తస్మాదాతురం పరీక్షేత ప్రకృతితశ్చ, వికృతితశ్చ, సారతశ్చ, సంహననతశ్చ, ప్రమాణతశ్చ, సాత్మ్యతశ్చ, సత్త్వతశ్చ, ఆహారశక్తితశ్చ, వ్యాయామశక్తితశ్చ, వయస్తశ్చేతి, బలప్రమాణవిశేషగ్రహణహేతోః||94||

View original

आतुरस्तु खलु कार्यदेशः| तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा| तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति| सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः| एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च| तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति| तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

తత్ర ప్రకృత్యాదీన్ భావాననువ్యాఖ్యాస్యామః | తద్యథా- శుక్రశోణితప్రకృతిం, కాలగర్భాశయప్రకృతిం, ఆతురాహారవిహారప్రకృతిం, మహాభూతవికారప్రకృతిం చ గర్భశరీరమపేక్షతే| ఏతాని హి యేన యేన దోషేణాధికేనైకేనానేకేన వా సమనుబధ్యంతే, తేన తేన దోషేణ గర్భోఽనుబధ్యతే; తతః సా సా దోషప్రకృతిరుచ్యతే మనుష్యాణాం గర్భాదిప్రవృత్తా| తస్మాచ్ఛ్లేష్మలాః ప్రకృత్యా కేచిత్, పిత్తలాః కేచిత్, వాతలాః కేచిత్, సంసృష్టాః కేచిత్, సమధాతవః కేచిద్భవంతి| తేషాం హి లక్షణాని వ్యాఖ్యాస్యామః||95||

View original

तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः | तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते| एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता| तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति| तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

శ్లేష్మా హి స్నిగ్ధశ్లక్ష్ణమృదుమధురసారసాంద్రమందస్తిమితగురుశీతవిజ్జలాచ్ఛః| తస్య స్నేహాచ్ఛ్లేష్మలాః స్నిగ్ధాంగాః, శ్లక్ష్ణత్వాచ్ఛ్లక్ష్ణాంగాః, మృదుత్వాద్దృష్టిసుఖసుకుమారావదాతగాత్రాః, మాధుర్యాత్ ప్రభూతశుక్రవ్యవాయాపత్యాః, సారత్వాత్ సారసంహతస్థిరశరీరాః, సాంద్రత్వాదుపచితపరిపూర్ణసర్వాంగాః, మందత్వాన్మందచేష్టాహారవ్యాహారాః, స్తైమిత్యాదశీఘ్రారంభక్షోభవికారాః, గురుత్వాత్ సారాధిష్ఠితావస్థితగతయః, శైత్యాదల్పక్షుత్తృష్ణాసంతాపస్వేదదోషాః, విజ్జలత్వాత్ సుశ్లిష్టసారసంధిబంధనాః, తథాఽచ్ఛత్వాత్ ప్రసన్నదర్శనాననాః ప్రసన్నస్నిగ్ధవర్ణస్వరాశ్చ భవంతి| త ఏవంగుణయోగాచ్ఛ్లేష్మలా బలవంతో వసుమంతో విద్యావంత ఓజస్వినః శాంతా ఆయుష్మంతశ్చ భవంతి||96||

View original

श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः| तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति| त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

పిత్తముష్ణం తీక్ష్ణం ద్రవం విస్రమమ్లం కటుకంచ| తస్యౌష్ణ్యాత్ పిత్తలా భవంత్యుష్ణాసహా, ఉష్ణముఖాః, సుకుమారావదాతగాత్రాః , ప్రభూతవిప్లువ్యంగతిలపిడకాః, క్షుత్పిపాసావంతః, క్షిప్రవలీపలితఖాలిత్యదోషాః, ప్రాయోమృద్వల్పకపిలశ్మశ్రులోమకేశాశ్చ; తైక్ష్ణ్యాత్తీక్ష్ణపరాక్రమాః, తీక్ష్ణాగ్నయః, ప్రభూతాశనపానాః, క్లేశాసహిష్ణవో, దందశూకాః; ద్రవత్వాచ్ఛిథిలమృదుసంధిమాంసాః, ప్రభూతసృష్టస్వేదమూత్రపురీషాశ్చ; విస్రత్వాత్ ప్రభూతపూతికక్షాస్యశిరఃశరీరగంధాః; కట్వమ్లత్వాదల్పశుక్రవ్యవాయాపత్యాః; త ఏవంగుణయోగాత్ పిత్తలా మధ్యబలా మధ్యాయుషో మధ్యజ్ఞానవిజ్ఞానవిత్తోపకరణవంతశ్చ భవంతి||97||

View original

पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च| तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

వాతస్తు రూక్షలఘుచలబహుశీఘ్రశీతపరుషవిశదః| తస్య రౌక్ష్యాద్వాతలా రూక్షాపచితాల్పశరీరాః ప్రతతరూక్షక్షామసన్నసక్తజర్జరస్వరా జాగరూకాశ్చ భవంతి, లఘుత్వాల్లఘుచపలగతిచేష్టాహారవ్యాహారాః, చలత్వాదనవస్థితసంధ్యక్షిభ్రూహన్వోష్ఠజిహ్వాశిరఃస్కంధపాణిపాదాః, బహుత్వాద్బహుప్రలాపకండరాసిరాప్రతానాః, శీఘ్రత్వాచ్ఛ్రీఘ్రసమారంభక్షోభవికారాః శీఘ్రత్రాసరాగవిరాగాః శ్రుతగ్రాహిణోఽల్పస్మృతయశ్చ, శైత్యాచ్ఛీతాసహిష్ణవః ప్రతతశీతకోద్వేపకస్తంభాః, పారుష్యాత్ పరుషకేశశ్మశ్రురోమనఖదశనవదనపాణిపాదాః, వైశద్యాత్ స్ఫుటితాంగావయవాః సతతసంధిశబ్దగామినశ్చ భవంతి; త ఏవంగుణయోగాద్వాతలాః ప్రాయేణాల్పబలాశ్చాల్పాయుషశ్చాల్పాపత్యాశ్చాల్పసాధనాశ్చాల్పధనాశ్చ భవంతి||98|| సంసర్గాత్ సంసృష్టలక్షణాః||99||

View original

वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः| तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८|| संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

సర్వగుణసముదితాస్తు సమధాతవః| ఇత్యేవం ప్రకృతితః పరీక్షేత||100||

View original

सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः| इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

వికృతితశ్చేతి వికృతిరుచ్యతే వికారః| తత్ర వికారం హేతు-దోష-దూష్య-ప్రకృతి-దేశ-కాల-బలవిశేషైర్లింగతశ్చ పరీక్షేత, న హ్యంతరేణ హేత్వాదీనాం బలవిశేషం వ్యాధిబలవిశేషోపలబ్ధిః| యస్య హి వ్యాధేర్దోష-దూష్య-ప్రకృతి-దేశ-కాల-బలసామ్యం భవతి, మహచ్చ హేతులింగబలం, స వ్యాధిర్బలవాన్ భవతి; తద్విపర్యయాచ్చాల్పబలః; మధ్యబలస్తు దోషదూష్యాదీనామన్యతమసామాన్యాద్ధేతులింగమధ్యబలత్వాచ్చోపలభ్యతే||101||

View original

विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः| तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः| यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

సారతశ్చేతి సారాణ్యష్టౌ పురుషాణాం బలమానవిశేషజ్ఞానార్థముపదిశ్యంతే; తద్యథా- త్వగ్రక్తమాంసమేదోఽస్థిమజ్జశుక్రసత్త్వానీతి||102|| తత్ర స్నిగ్ధశ్లక్ష్ణమృదుప్రసన్నసూక్ష్మాల్పగంభీరసుకుమారలోమా సప్రభేవ చ త్వక్ త్వక్సారాణాం| సా సారతా సుఖసౌభాగ్యైశ్వర్యోపభోగబుద్ధివిద్యారోగ్యప్రహర్షణాన్యాయుష్యత్వం చాచష్టే||103|| కర్ణాక్షిముఖజిహ్వానాసౌష్ఠపాణిపాదతలనఖలలాటమేహనం స్నిగ్ధరక్తవర్ణం శ్రీమద్భ్రాజిష్ణు రక్తసారాణాం| సా సారతా సుఖముద్ధతాం మేధాం మనస్విత్వం సౌకుమార్యమనతిబలమక్లేశసహిష్ణుత్వముష్ణాసహిష్ణుత్వం చాచష్టే||104|| శంఖలలాటకృకాటికాక్షిగండహనుగ్రీవాస్కంధోదరకక్షవక్షఃపాణిపాదసంధయః స్థిరగురుశుభమాంసోపచితా మాంససారాణాం| సా సారతా క్షమాం ధృతిమలౌల్యం విత్తం విద్యాం సుఖమార్జవమారోగ్యం బలమాయుశ్చ దీర్ఘమాచష్టే||105|| వర్ణస్వరనేత్రకేశలోమనఖదంతౌష్ఠమూత్రపురీషేషు విశేషతః స్నేహో మేదఃసారాణాం| సా సారతా విత్తైశ్వర్యసుఖోపభోగప్రదానాన్యార్జవం సుకుమారోపచారతాం చా చష్టే||106|| పార్ష్ణిగుల్ఫజాన్వరత్నిజత్రుచిబుకశిరఃపర్వస్థూలాః స్థూలాస్థినఖదంతాశ్చాస్థిసారాః| తే మహోత్సాహాః క్రియావంతః క్లేశసహాః సారస్థిరశరీరా భవంత్యాయుష్మంతశ్చ||107|| మృద్వంగా బలవంతః స్నిగ్ధవర్ణస్వరాః స్థూలదీర్ఘవృత్తసంధయశ్చ మజ్జసారాః| తే దీర్ఘాయుషో బలవంతః శ్రుతవిత్తవిజ్ఞానాపత్యసమ్మానభాజశ్చ భవంతి||108|| సౌమ్యాః సౌమ్యప్రేక్షిణః క్షీరపూర్ణలోచనా ఇవ ప్రహర్షబహులాః స్నిగ్ధవృత్తసారసమసంహతశిఖరదశనాః ప్రసన్నస్నిగ్ధవర్ణస్వరా భ్రాజిష్ణవో మహాస్ఫిచశ్చ శుక్రసారాః| తే స్త్రీప్రియోపభోగా బలవంతః సుఖైశ్వర్యారోగ్యవిత్తసమ్మానాపత్యభాజశ్చ భవంతి||109|| స్మృతిమంతో భక్తిమంతః కృతజ్ఞాః ప్రాజ్ఞాః శుచయో మహోత్సాహా దక్షా ధీరాః సమరవిక్రాంతయోధినస్త్యక్తవిషాదాః సువ్యవస్థితగతిగంభీరబుద్ధిచేష్టాః కల్యాణాభినివేశినశ్చ సత్త్వసారాః| తేషాం స్వలక్షణైరేవ గుణా వ్యాఖ్యాతాః||110|| తత్ర సర్వైః సారైరుపేతాః పురుషా భవంత్యతిబలాః పరమసుఖయుక్తాః క్లేశసహాః సర్వారంభేష్వాత్మని జాతప్రత్యయాః కల్యాణాభినివేశినః స్థిరసమాహితశరీరాః సుసమాహితగతయః సానునాదస్నిగ్ధగంభీరమహాస్వరాః సుఖైశ్వర్యవిత్తోపభోగసమ్మానభాజో మందజరసో మందవికారాః ప్రాయస్తుల్యగుణవిస్తీర్ణాపత్యాశ్చిరజీవినశ్చ||111|| అతో విపరీతాస్త్వసారాః||112|| మధ్యానాం మధ్యైఃసారవిశేషైర్గుణవిశేషా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||113|| ఇతి సారాణ్యష్టౌ పురుషాణాం బలప్రమాణవిశేషజ్ఞానార్థముపదిష్టాని భవంతి||114|| కథం ను శరీరమాత్రదర్శనాదేవ భిషఙ్ముహ్యేదయముపచితత్వాద్బలవాన్, అయమల్పబలః కృశత్వాత్, మహాబలోఽయం మహాశరీరత్వాత్, అయమల్పశరీరత్వాదల్పబల ఇతి; దృశ్యంతే హ్యల్పశరీరాః కృశాశ్చైకే బలవంతః; తత్ర పిపీలికాభారహరణవత్ సిద్ధిః| అతశ్చ సారతః పరీక్షేతేత్యుక్తం ||115||

View original

सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२|| तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्| सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३|| कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्| सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४|| शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्| सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५|| वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्| सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६|| पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः| ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७|| मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः| ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८|| सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः| ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९|| स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः| तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०|| तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११|| अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२|| मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३|| इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४|| कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः| अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

సంహననతశ్చేతి సంహననం, సంహతిః , సంయోజనమిత్యేకోఽర్థః| తత్ర సమసువిభక్తాస్థి, సుబద్ధసంధి, సునివిష్టమాంసశోణితం, సుసంహతం శరీరమిత్యుచ్యతే| తత్ర సుసంహతశరీరాః పురుషా బలవంతః, విపర్యయేణాల్పబలాః, మధ్యత్వాత్ సంహననస్య మధ్యబలా భవంతి||116||

View original

संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः| तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते| तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

ప్రమాణతశ్చేతి శరీరప్రమాణం పునర్యథాస్వేనాంగులిప్రమాణేనోపదేక్ష్యతే ఉత్సేధవిస్తారాయామైర్యథాక్రమం| తత్ర పాదౌ చత్వారి షట్ చతుర్దశాంగులాని, జంఘే త్వష్టాదశాంగులే షోడశాంగులపరిక్షేపే చ, జానునీ చతురంగులే షోడశాంగులపరిక్షేపే, త్రింశదంగులపరిక్షేపావష్టాదశాంగులావూరు, షడంగులదీర్ఘౌ వృషణావష్టాంగులపరిణాహౌ, శేఫః షడంగులదీర్ఘం పంచాంగులపరిణాహం, ద్వాదశాంగులిపరిణాహో భగః, షోడశాంగులవిస్తారా కటీ, దశాంగులం బస్తిశిరః, దశాంగులవిస్తారం ద్వాదశాంగులముదరం, దశాంగులవిస్తీర్ణే ద్వాదశాంగులాయామే పార్శ్వే, ద్వాదశాంగులం స్తనాంతరం, ద్వ్యంగులం స్తనపర్యంతం, చతుర్విశత్యంగులవిశాలం ద్వాదశాంగులోత్సేధమురః, ద్వ్యంగులం హృదయం, అష్టాంగులౌ స్కంధౌ, షడంగులావంసౌ, షోడశాంగులౌ ప్రబాహూ, పంచదశాంగులౌ ప్రపాణీ, హస్తౌ ద్వాదశాంగులౌ , కక్షావష్టాంగులౌ, త్రికం ద్వాదశాంగులోత్సేధం, అష్టాదశాంగులోత్సేధం పృష్ఠం, చతురంగులోత్సేధా ద్వావింశత్యంగులపరిణాహా శిరోధరా, ద్వాదశాంగులోత్సేధం చతుర్వింశత్యంగులపరిణాహమాననం, పంచాంగులమాస్యం, చిబుకౌష్ఠకర్ణాక్షిమధ్యనాసికాలలాటం చతురంగులం, షోడశాంగులోత్సేధం ద్వాత్రింశదంగులపరిణాహం శిరః; ఇతి పృథక్త్వేనాంగావయవానాం మానముక్తం| కేవలం పునఃశరీరమంగులిపర్వాణి చతురశీతిః| తదాయామవిస్తారసమం సముచ్యతే| తత్రాయుర్బలమోజః సుఖమైశ్వర్యం విత్తమిష్టాశ్చాపరే భావా భవంత్యాయత్తాః ప్రమాణవతి శరీరే; విపర్యయస్త్వతో హీనేఽధికే వా||117||

View original

प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्| तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्| केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं समुच्यते| तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

సాత్మ్యతశ్చేతి సాత్మ్యం నామ తద్యత్ సాతత్యేనోపసేవ్యమానముపశేతే| తత్ర యే ఘృతక్షీరతైలమాంసరససాత్మ్యాః సర్వరససాత్మ్యాశ్చ తే బలవంతః క్లేశసహాశ్చిరజీవినశ్చ భవంతి, రూక్షసాత్మ్యాః పునరేకరససాత్మ్యాశ్చ యే తే ప్రాయేణాల్పబలా అల్పక్లేశసహా అల్పాయుషోఽల్పసాధనాశ్చ భవంతి, వ్యామిశ్రసాత్మ్యాస్తు యే తే మధ్యబలాః సాత్మ్యనిమిత్తతో భవంతి||118||

View original

सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते| तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

సత్త్వతశ్చేతి సత్త్వముచ్యతే మనః| తచ్ఛరీరస్య తంత్రకమాత్మసంయోగాత్| తత్ త్రివిధం బలభేదేన- ప్రవరం, మధ్యం, అవరం చేతి; అతశ్చ ప్రవరమధ్యావరసత్త్వాః పురుషా భవంతి| తత్ర ప్రవరసత్త్వాః సత్త్వసారాస్తే సారేషూపదిష్టాః, స్వల్పశరీరా హ్యపి తే నిజాగంతునిమిత్తాసు మహతీష్వపి పీడాస్వవ్యథా దృశ్యంతే సత్త్వగుణవైశేష్యాత్; మధ్యసత్త్వాస్త్వపరానాత్మన్యుపనిధాయ సంస్తంభయంత్యాత్మనాఽఽత్మానం పరైర్వాఽపి సంస్తభ్యంతే; హీనసత్త్వాస్తు నాత్మనా నాపి పరైః సత్త్వబలం ప్రతి శక్యంతే ఉపస్తంభయితుం, మహాశరీరా హ్యపి తే స్వల్పానామపి వేదనానామసహా దృశ్యంతే, సన్నిహితభయశోకలోభమోహమానా రౌద్రభైరవద్విష్టబీభత్సవికృతసంకథాస్వపి చ పశుపురుషమాంసశోణితాని చావేక్ష్య విషాదవైవర్ణ్యమూర్చ్ఛోన్మాదభ్రమప్రపతనానామన్యతమమాప్నువంత్యథవా మరణమితి||119||

View original

सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः| तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्| तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति| तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

ఆహారశక్తితశ్చేతి ఆహారశక్తిరభ్యవహరణశక్త్యా జరణశక్తయా చ పరీక్ష్యా; బలాయుషీ హ్యాహారాయత్తే||120||

View original

आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

వ్యాయామశక్తితశ్చేతి వ్యాయామశక్తిరపి కర్మశక్త్యా పరీక్ష్యా| కర్మశక్త్యా హ్యనుమీయతే బలత్రైవిధ్యం ||121||

View original

व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या| कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

వయస్తశ్చేతి కాలప్రమాణవిశేషాపేక్షిణీ హి శరీరావస్థా వయోఽభిధీయతే| తద్వయో యథాస్థూలభేదేన త్రివిధం- బాలం, మధ్యం, జీర్ణమితి| తత్ర బాలమపరిపక్వధాతుమజాతవ్యంజనం సుకుమారమక్లేశసహమసంపూర్ణబలం శ్లేష్మధాతుప్రాయమాషోడశవర్షం, వివర్ధమానధాతుగుణం పునః ప్రాయేణానవస్థితసత్త్వమాత్రింశద్వర్షముపదిష్టం; మధ్యం పునః సమత్వాగతబలవీర్యపౌరుషపరాక్రమగ్రహణధారణస్మరణవచనవిజ్ఞానసర్వధాతుగుణం బలస్థితమవస్థితసత్త్వమవిశీర్యమాణధాతుగుణం పిత్తధాతుప్రాయమాషష్టివర్షముపదిష్టం; అతః పరం హీయమానధాత్వింద్రియబలవీర్యపౌరుషపరాక్రమగ్రహణధారణస్మరణవచనవిజ్ఞానం భ్రశ్యమానధాతుగుణం వాయుధాతుప్రాయం క్రమేణ జీర్ణముచ్యతే ఆవర్షశతం| వర్షశతం ఖల్వాయుషః ప్రమాణమస్మిన్ కాలే; సంతి చ పునరధికోనవర్షశతజీవినోఽపి మనుష్యాః; తేషాం వికృతివర్జ్యైః ప్రకృత్యాదిబలవిశేషైరాయుషో లక్షణతశ్చ ప్రమాణముపలభ్య వయసస్త్రిత్వం విభజేత్||122||

View original

वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते| तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति| तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्| वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

ఏవం ప్రకృత్యాదీనాం వికృతివర్జ్యానాం భావానాం ప్రవరమధ్యావరవిభాగేన బలవిశేషం విభజేత్| వికృతిబలత్రైవిధ్యేన తు దోషబలం త్రివిధమనుమీయతే| తతో భైషజ్యస్య తీక్ష్ణమృదుమధ్యవిభాగేన త్రైవిధ్యం విభజ్య యథాదోషం భైషజ్యమవచారయేదితి||123||

View original

एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्| विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते| ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

ఆయుషః ప్రమాణజ్ఞానహేతోః పునరింద్రియేషు జాతిసూత్రీయే చ లక్షణాన్యుపదేక్ష్యంతే||124||

View original

आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

కాలః పునః సంవత్సరశ్చాతురావస్థా చ| తత్ర సంవత్సరో ద్విధా త్రిధా షోఢా ద్వాదశధా భూయశ్చాప్యతః ప్రవిభజ్యతే తత్తత్కార్యమభిసమీక్ష్య| అత్ర ఖలు తావత్ షోఢా ప్రవిభజ్య కార్యముపదేక్ష్యతే- హేమంతో గ్రీష్మో వర్షాశ్చేతి శీతోష్ణవర్షలక్షణాస్త్రయ ఋతవో భవంతి, తేషామంతరేష్వితరే సాధారణలక్షణాస్త్రయ ఋతవః- ప్రావృట్శరద్వసంతా ఇతి| ప్రావృడితి ప్రథమః ప్రవృష్టః కాలః, తస్యానుబంధో హి వర్షాః| ఏవమేతే సంశోధనమధికృత్య షట్ విభజ్యంతే ఋతవః||125||

View original

कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च| तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य| अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति| प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः| एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

తత్ర సాధారణలక్షణేష్వృతుషు వమనాదీనాం ప్రవృత్తిర్విధీయతే, నివృత్తిరితరేషు| సాధారణలక్షణా హి మందశీతోష్ణవర్షత్వాత్ సుఖతమాశ్చ భవంత్యవికల్పకాశ్చ శరీరౌషధానాం, ఇతరే పునరత్యర్థశీతోష్ణవర్షత్వాద్దుఃఖతమాశ్చ భవంతి వికల్పకాశ్చ శరీరౌషధానాం||126|| తత్ర హేమంతే హ్యతిమాత్రశీతోపహతత్వాచ్ఛరీరమసుఖోపపన్నం భవత్యతిశీతవాతాధ్మాతమతిదారుణీభూతమవబద్ధదోషం చ, భేషజం పునః సంశోధనార్థముష్ణస్వభావమతిశీతోపహతత్వాన్మందవీర్యత్వమాపద్యతే, తస్మాత్తయోః సంయోగే సంశోధనమయోగాయోపపద్యతే శరీరమపి చ వాతోపద్రవాయ| గ్రీష్మే పునర్భృశోష్ణోపహతత్వాచ్ఛరీరమసుఖోపపన్నం భవత్యుష్ణవాతాతపాధ్మాతమతిశిథిలమత్యర్థప్రవిలీనదోషం, భేషజం పునః సంశోధనార్థముష్ణస్వభావముష్ణానుగమనాత్తీక్ష్ణతరత్వమాపద్యతే, తస్మాత్తయోః సంయోగే సంశోధనమతియోగాయోపపద్యతే శరీరమపి పిపాసోపద్రవాయ| వర్షాసు తు మేఘజలావతతే గూఢార్కచంద్రతారే ధారాకులే వియతి భూమౌ పంకజలపటలసంవృతాయామత్యర్థోపక్లిన్నశరీరేషు భూతేషు విహతస్వభావేషు చ కేవలేష్వౌషధగ్రామేషు తోయతోయదానుగతమారుతసంసర్గాద్ గురుప్రవృత్తీని వమనాదీని భవంతి, గురుసముత్థానాని చ శరీరాణి| తస్మాద్వమనాదీనాం నివృత్తిర్విధీయతే వర్షాంతేష్వృతుషు , న చేదాత్యయికం కర్మ| ఆత్యయికే పునః కర్మణి కామమృతుం వికల్ప్య కృత్రిమగుణోపధానేన యథర్తుగుణవిపరీతేన భేషజం సంయోగసంస్కారప్రమాణవికల్పేనోపపాద్య ప్రమాణవీర్యసమం కృత్వా తతః ప్రయోజయేదుత్తమేన యత్నేనావహితః||127||

View original

तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु| साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६|| तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय| ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय| वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि| तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म| आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

ఆతురావస్థాస్వపి తు కార్యాకార్యం ప్రతి కాలాకాలసంజ్ఞా; తద్యథా- అస్యామవస్థాయామస్య భేషజస్యాకాలః , కాలః పునరన్యస్యేతి; ఏతదపి హి భవత్యవస్థావిశేషేణ; తస్మాదాతురావస్థాస్వపి హి కాలాకాలసంజ్ఞా| తస్య పరీక్షా- ముహుర్ముహురాతురస్య సర్వావస్థావిశేషావేక్షణం యథావద్భేషజప్రయోగార్థం| న హ్యతిపతితకాలమప్రాప్తకాలం వా భేషజముపయుజ్యమానం యౌగికం భవతి; కాలో హి భైషజ్యప్రయోగపర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి||128||

View original

आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा| तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्| न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

ప్రవృత్తిస్తు ప్రతికర్మసమారంభః| తస్య లక్షణం భిషగౌషధాతురపరిచారకాణాం క్రియాసమాయోగః||129||

View original

प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः| तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

ఉపాయః పునర్భిషగాదీనాం సౌష్ఠవమభివిధానం చ సమ్యక్| తస్య లక్షణం- భిషగాదీనాం యథోక్తగుణసంపత్ దేశకాలప్రమాణసాత్మ్యక్రియాదిభిశ్చ సిద్ధికారణైః సమ్యగుపపాదితస్యౌషధస్యావచారణమితి||130||

View original

उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्| तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

ఏవమేతే దశ పరీక్ష్యవిశేషాః పృథక్ పృథక్ పరీక్షితవ్యా భవంతి||131||

View original

एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

పరీక్షాయాస్తు ఖలు ప్రయోజనం ప్రతిపత్తిజ్ఞానం| ప్రతిపత్తిర్నామ యో వికారో యథా ప్రతిపత్తవ్యస్తస్య తథాఽనుష్ఠానజ్ఞానం||132||

View original

परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्| प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

యత్ర తు ఖలు వమనాదీనాం ప్రవృత్తిః, యత్ర చ నివృత్తిః, తద్వ్యాసతః సిద్ధిషూత్తరముపదేక్ష్యామః||133||

View original

यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

ప్రవృత్తినివృత్తిలక్షణసంయోగే తు గురులాఘవం సంప్రధార్య సమ్యగధ్యవస్యేదన్యతరనిష్ఠాయాం| సంతి హి వ్యాధయః శాస్త్రేషూత్సర్గాపవాదైరుపక్రమం ప్రతి నిర్దిష్టాః| తస్మాద్గురులాఘవం సంప్రధార్య సమ్యగధ్యవస్యేదిత్యుక్తం||134||

View original

प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्| सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

యాని తు ఖలు వమనాదిషు భేషజద్రవ్యాణ్యుపయోగం గచ్ఛంతి తాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః| తద్యథా- ఫలజీమూతకేక్ష్వాకుధామార్గవకుటజకృతవేధనఫలాని, ఫలజీమూతకేక్ష్వాకుధామార్గవపత్రపుష్పాణి ఆరగ్వధవృక్షకమదనస్వాదుకంటకపాఠాపాటలాశారంగేష్టామూర్వాసప్తపర్ణనక్తమాలపిచుమర్దపటోలసుషవీగుడూచీ- చిత్రకసోమవల్కశతావరీద్వీపీశిగ్రుమూలకషాయైః, మధుకమధూకకోవిదారకర్వుదారనీపవిదులబింబీశణపుష్పీసదాపుష్పాప్రత్యక్పుష్పాకషాయైశ్చ, ఏలాహరేణుప్రియంగుపృథ్వీకాకుస్తుంబురుతగరనలదహ్రీవేరతాలీశోశీరకషాయైశ్చ , ఇక్షుకాండేక్ష్విక్షువాలికాదర్భపోటగలకాలంకృ(ంక)తకషాయైశ్చ, సుమనాసౌమనస్యాయనీహరిద్రాదారుహరిద్రావృశ్చీరపునర్నవామహాసహాక్షుద్రసహాకషాయైశ్చ, శాల్మలిశాల్మలికభద్రపర్ణ్యేలాపర్ణ్యుపోదికోద్దాలకధన్వనరాజాదనోపచిత్రాగోపీశృంగాటికాకషాయైశ్చ, పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరసర్షపఫాణితక్షీరక్షారలవణోదకైశ్చ, యథాలాభం యథేష్టం వాఽప్యుపసంస్కృత్య వర్తిక్రియాచూర్ణావలేహస్నేహకషాయమాంసరసయవాగూయూషకాంబలికక్షీరోపధేయాన్మోదకానన్యాంశ్చ భక్ష్యప్రకారాన్ వివిధాననువిధాయ యథార్హం వమనార్హాయ దద్యాద్విధివద్వమనం| ఇతి కల్పసంగ్రహో వమనద్రవ్యాణాం| కల్పమేషాం విస్తారేణోత్తరకాలముపదేక్ష్యామః||135||

View original

यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्| इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्| कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

విరేచనద్రవ్యాణి తు శ్యామాత్రివృచ్చతురంగులతిల్వకమహావృక్షసప్తలాశంఖినీదంతీద్రవంతీనాం క్షీరమూలత్వక్పత్రపుష్పఫలాని యథాయోగం తైస్తైః క్షీరమూలత్వక్పత్రపుష్పఫలైర్విక్లిప్తావిక్లిప్తైః , అజగంధాశ్వగంధాజశృంగీక్షీరిణీనీలినీక్లీతకకషాయైశ్చ, ప్రకీర్యోదకీర్యామసూరవిదలాకంపిల్లకవిడంగగవాక్షీకషాయైశ్చ, పీలుప్రియాలమృద్వీకాకాశ్మర్యపరూషకబదరదాడిమామలకహరీతకీబిభీతకవృశ్చీరపునర్నవావిదారిగంధాదికషాయైశ్చ, సీధుసురాసౌవీరకతుషోదకమైరేయమేదకమదిరామధుమధూలకధాన్యామ్లకువలబదరఖర్జూరకర్కంధుభిశ్చ, దధిదధిమండోదశ్విద్భిశ్చ, గోమహిష్యజావీనాం చ క్షీరమూత్రైర్యథాలాభం యథేష్టం వాఽప్యుపసంస్కృత్య వర్తిక్రియాచూర్ణాసవలేహస్నేహకషాయమాంసరసయూషకాంబలికయవాగూక్షీరోపధేయాన్ మోదకానన్యాంశ్చ భక్ష్యప్ర(వి)కారాన్ వివిధాంశ్చ యోగాననువిధాయ యథార్హం విరేచనార్హాయ దద్యాద్విరేచనం| ఇతి కల్పసంగ్రహో విరేచనద్రవ్యాణాం| కల్పమేషాం విస్తరేణ యథావదుత్తరకాలముపదేక్ష్యామః||136||

View original

विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्| इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्| कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

ఆస్థాపనేషు తు భూయిష్ఠకల్పాని ద్రవ్యాణి యాని యోగముపయాంతి తేషు తేష్వవస్థాంతరేష్వాతురాణాం, తాని ద్రవ్యాణి నామతో విస్తరేణోపదిశ్యమానాన్యపరిసంఖ్యేయాని స్యురతిబహుత్వాత్; ఇష్టశ్చానతిసంక్షేపవిస్తరోపదేశస్తంత్రే, ఇష్టం చ కేవలం జ్ఞానం, తస్మాద్రసత ఏవ తాన్యత్ర వ్యాఖ్యాస్యామః| రససంసర్గవికల్పవిస్తరో హ్యేషామపరిసంఖ్యేయః, సమవేతానాం రసానామంశాంశబలవికల్పాతిబహుత్వాత్| తస్మాద్ద్రవ్యాణాం చైకదేశముదాహరణార్థం రసేష్వనువిభజ్య రసైకైకశ్యేన చ నామలక్షణార్థం షడాస్థాపనస్కంధా రసతోఽనువిభజ్య వ్యాఖ్యాస్తంతే||137||

View original

आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः| रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्| तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

యత్తు షడ్విధమాస్థాపనమేకరసమిత్యాచక్షతే భిషజః, తద్దుర్లభతమం సంసృష్టరసభూయిష్ఠత్వాద్ద్రవ్యాణాం| తస్మాన్మధురాణి మధురప్రాయాణి మధురవిపాకాని మధురప్రభావాణి చ మధురస్కంధే మధురాణ్యేవ కృత్వోపదేక్ష్యంతే, తథేతరాణి ద్రవ్యాణ్యపి||138||

View original

यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्| तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

తద్యథా- జీవకర్షభకౌ జీవంతీ వీరా తామలకీ కాకోలీ క్షీరకాకోలీ ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణ్యసనపర్ణీ మధుపర్ణీ మేదా మహామేదా కర్కటశృంగీ శృంగాటికా ఛిన్నరుహా చ్ఛత్రాఽతిచ్ఛత్రా శ్రావణీ మహాశ్రావణీ సహదేవా విశ్వదేవా శుక్లా క్షీరశుక్లా బలాఽతిబలా విదారీ క్షీరవిదారీ క్షుద్రసహా మహాసహా ఋష్యగంధాఽశ్వగంధా వృశ్చీరః పునర్నవా బృహతీ కంటకారికోరుబూకో మోరటః శ్వదంష్ట్రా సంహర్షా శతావరీ శతపుష్పా మధూకపుష్పీ యష్టీమధు మధూలికా మృద్వీకా ఖర్జూరం పరూషకమాత్మగుప్తా పుష్కరబీజం కశేరుకం రాజకశేరుకం రాజాదనం కతకం కాశ్మర్యం శీతపాక్యోదనపాకీ తాలఖర్జూరమస్తకమిక్షురిక్షువాలికా దర్భః కుశః కాశః శాలిర్గుంద్రేత్కటకః శరమూలం రాజక్షవకః ఋష్యప్రోక్తా ద్వారదా భారద్వాజీ వనత్రపుష్యభీరుపత్రీ హంసపాదీ కాకనాసికా కులింగాక్షీ క్షీరవల్లీ కపోలవల్లీ కపోతవల్లీ సోమవల్లీ గోపవల్లీ మధువల్లీ చేతి; ఏషామేవంవిధానామన్యేషాం చ మధురవర్గపరిసంఖ్యాతానామౌషధద్రవ్యాణాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా ప్రక్షాల్య పానీయేన సుప్రక్షాలితాయాం స్థాల్యాం సమావాప్య పయసాఽర్ధోదకేనాభ్యాసిచ్య సాధయేద్దర్వ్యా సతతమవఘట్టయన్; తదుపయుక్తభూయిష్ఠేఽంభసి గతరసేష్వౌషధేషు పయసి చానుపదగ్ధే స్థాలీముపహృత్య సుపరిపూతం పయః సుఖోష్ణం ఘృతతైలవసామజ్జలవణఫాణితోపహితం బస్తిం వాతవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్; శీతం తు మధుసర్పిర్భ్యాముపసంసృజ్య పిత్తవికారిణే విధివద్దద్యాత్| ఇతి మధురస్కంధః||139||

View original

तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्| इति मधुरस्कन्धः||१३९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

ఆమ్రామ్రాతకలకుచకరమర్దవృక్షామ్లామ్లవేతసకువలబదరదాడిమమాతులుంగగండీరామలకనందీతకశీతక- తింతిండీకదంతశఠైరావతకకోశామ్రధన్వనానాం ఫలాని, పత్రాణి చామ్రాతకాశ్మంతకచాంగేరీణాం చతుర్విధానాం చామ్లికానాం ద్వయోశ్చ కోలయోశ్చామశుష్కయోర్ద్వయోశ్చైవ శుష్కామ్లికయోర్గ్రామ్యారణ్యయోః, ఆసవద్రవ్యాణి చ సురాసౌవీరకతుషోదకమైరేయమేదకమదిరామధుశుక్తశీధుదధిదధిమండోదశ్విద్ధాన్యామ్లాదీని చ, ఏషామేవంవిధానామన్యేషాం చామ్లవర్గపరిసంఖ్యాతానామౌషధద్రవ్యాణాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా ద్రవైః స్థాల్యామభ్యాసిచ్య సాధయిత్వోపసంస్కృత్య యథావత్తైలవసామజ్జలవణఫాణితోపహితం సుఖోష్ణం బస్తిం వాతవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్| ఇత్యమ్లస్కంధః||140||

View original

आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इत्यम्लस्कन्धः||१४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

సైంధవసౌవర్చలకాలవిడపాక్యానూపకూప్యవాలుకైలమౌలకసాముద్రరోమకౌద్భిదౌషరపాటేయకపాంశుజాన్యేవంప్రకారాణి చాన్యాని లవణవర్గపరిసంఖ్యాతాని, ఏతాన్యమ్లోపహితాన్యుష్ణోదకోపహితాని వా స్నేహవంతి సుఖోష్ణం బస్తిం వాతవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్| ఇతి లవణస్కంధః||141||

View original

सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति लवणस्कन्धः||१४१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

పిప్పలీపిప్పలీమూలహస్తిపిప్పలీచవ్యచిత్రకశృంగవేరమరిచాజమోదార్ద్రకవిడంగకుస్తుంబురుపీలుతేజోవత్యేలాకుష్ఠ- భల్లాతకాస్థిహింగునిర్యాసకిలిమమూలకసర్షపలశునకరంజశిగ్రుకమధుశిగ్రుకఖరపుష్పభూస్తృణసుముఖసురసకుఠేరకార్జక- గండీరకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝకక్షారమూత్రపిత్తానీతి; ఏషామేవంవిధానాం చాన్యేషాం కటుకవర్గపరిసంఖ్యాతానామౌషధద్రవ్యాణాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా గోమూత్రేణ సహ సాధయిత్వోపసంస్కృత్య యథావన్మధుతైలలవణోపహితం సుఖోష్ణం బస్తిం శ్లేష్మవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్| ఇతి కటుకస్కంధః||142||

View original

पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति कटुकस्कन्धः||१४२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

చందననలదకృతమాలనక్తమాలనింబతుంబురుకుటజహరిద్రాదారుహరిద్రాముస్తమూర్వాకిరాతతిక్తకకటుకరోహిణీత్రాయమాణా- కారవేల్లికాకరీరకరవీరకేబుకకఠిల్లకవృషమండూకపర్ణీకర్కోటకవార్తాకుకర్కశకాకమాచీకాకోదుంబరికాసుషవ్యతివిషా- పటోలకులకపాఠాగుడూచీవేత్రాగ్రవేతసవికంకతబకులసోమవల్కసప్తపర్ణసుమనార్కావల్గుజవచాతగరాగురువాలకోశీరాణీతి , ఏషామేవంవిధానాం చాన్యేషాం తిక్తవర్గపరిసంఖ్యాతానామౌషధద్రవ్యాణాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా ప్రక్షాల్య పానీయేనాభ్యాసిచ్య సాధయిత్వోపసంస్కృత్య యథావన్మధుతైలలవణోపహితం సుఖోష్ణం బస్తిం శ్లేష్మవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్, శీతం తు మధుసర్పిర్భ్యామపసంసృజ్య పిత్తవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్| ఇతి తిక్తస్కంధః||143||

View original

चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति तिक्तस्कन्धः||१४३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

ప్రియంగ్వనంతామ్రాస్థ్యంబష్ఠకీకట్వంగలోధ్రమోచరససమంగాధాతకీపుష్పపద్మాపద్మకేశరజంబ్వామ్రప్లక్షవట- కపీతనోదుంబరాశ్వత్థభల్లాతకాస్థ్యశ్మంతకశిరీషశింశపాసోమవల్కతిందుకప్రియాలబదరఖదిర- సప్తపర్ణాశ్వకర్ణస్యందనార్జునారిమేదైలవాలుకపరిపేలవకదంబశల్లకీజింగినీకాశకశేరుకరాజకశేరుకట్ఫలవంశ- పద్మకాశోకశాలధవసర్జభూర్జశణఖరపుష్పాపురశమీమాచీకవరకతుంగాజకర్ణస్ఫూర్జకబిభీతకకుంభీపుష్కరబీజ- బిసమృణాలతాలఖర్జూరతరుణానీతి , ఏషామేవంవిధానాం చాన్యేషాం కషాయవర్గపరిసంఖ్యాతానామౌషధద్రవ్యాణాం ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా భేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా ప్రక్షాల్య పానీయేనాభ్యాసిచ్య సాధయిత్వోపసంస్కృత్య యథావన్మధుతైలలవణోపహితం సుఖోష్ణం బస్తిం శ్లేష్మవికారిణే విధిజ్ఞో విధివద్దద్యాత్, శీతం తు మధుసర్పిర్భ్యాముపసంసృజ్య పిత్తవికారిణే దద్యాత్| ఇతి కషాయస్కంధః||144||

View original

प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्| इति कषायस्कन्धः||१४४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

తత్ర శ్లోకాః- షడ్వర్గాః పరిసంఖ్యాతా య ఏతే రసభేదతః| ఆస్థాపనమభిప్రేత్య తాన్విద్యాత్సార్వయౌగికాన్||145|| సర్వశో హి ప్రణిహితాః సర్వరోగేషు జానతా| సర్వాన్రోగాన్నియచ్ఛంతి యేభ్య ఆస్థాపనం హితం||146||

View original

तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः| आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५|| सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता| सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

యేషాం యేషాం ప్రశాంత్యర్థం యే యే న పరికీర్తితాః| ద్రవ్యవర్గా వికారాణాం తేషాం తే పరికోపకాః||147|| ఇత్యేతే షడాస్థాపనస్కంధా రసతోఽనువిభజ్య వ్యాఖ్యాతాః||148||

View original

येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः| द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७|| इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

తేభ్యో భిషగ్బుద్ధిమాన్ పరిసంఖ్యాతమపి యద్యద్ద్రవ్యమయౌగికం మన్యేత, తత్తదపకర్షయేత్; యద్యచ్చానుక్తమపి యౌగికం మన్యేత, తత్తద్విదధ్యాత్; వర్గమపి వర్గేణోపసంసృజేదేకమేకేనానేకేన వా యుక్తిం ప్రమాణీకృత్య| ప్రచరణమివ భిక్షుకస్య బీజమివ కర్షకస్య సూత్రం బుద్ధిమతామల్పమప్యనల్పజ్ఞానాయ భవతి; తస్మాద్బుద్ధిమతామూహాపోహవితర్కాః, మందబుద్ధేస్తు యథోక్తానుగమనమేవ శ్రేయః| యథోక్తం హి మార్గమనుగచ్ఛన్ భిషక్ సంసాధయతి కార్యమనతిమహత్త్వాద్వా వినిపాతయత్యనతిహ్రస్వత్వాదుదాహరణస్యేతి||149||

View original

तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य| प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः| यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

అతః పరమనువాసనద్రవ్యాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః| అనువాసనం తు స్నేహ ఏవ| స్నేహస్తు ద్వివిధః- స్థావరాత్మకః, జంగమాత్మకశ్చ| తత్ర స్థావరాత్మకః స్నేహస్తైలమతైలం చ| తద్ద్వయం తైలమేవ కృత్వోపదేక్ష్యామః, సర్వతస్తైలప్రాధాన్యాత్| జంగమాత్మకస్తు వసా, మజ్జా, సర్పిరితి| తేషాం తైలవసామజ్జసర్పిషాం యథాపూర్వం శ్రేష్ఠం వాతశ్లేష్మవికారేష్వనువాసనీయేషు, యథోత్తరం తు పిత్తవికారేషు, సర్వ ఏవ వా సర్వవికారేష్వపి యోగముపయాంతి సంస్కారవిధివిశేషాదితి||150||

View original

अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| अनुवासनं तु स्नेह एव| स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च| तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च| तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्| जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति| तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి పునరపామార్గపిప్పలీమరిచవిడంగశిగ్రుశిరీషతుంబురుపిల్వజాజ్యమోదావార్తాకీపృథ్వీకైలాహరేణుకాఫలాని చ, సుముఖసురసకుఠేరకగండీరకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝకహరిద్రాశృంగవేరమూలకలశునతర్కారీసర్షపపత్రాణి చ, అర్కాలర్కకుష్ఠనాగదంతీవచాపామార్గశ్వేతాజ్యోతిష్మతీగవాక్షీగండీరపుష్ప్యవాక్పుష్పీవృశ్చికాలీవయస్థాతివిషామూలాని చ, హరిద్రాశృంగవేరమూలకలశునకందాశ్చ, లోధ్రమదనసప్తపర్ణనింబార్కపుష్పాణి చ, దేవదార్వగురుసరలశల్లకీజింగిన్యసనహింగునిర్యాసాశ్చ, తేజోవతీవరాంగేంగుదీశోభాంజనకబృహతీకంటకారికాత్వచశ్చేతి| శిరోవిరేచనం సప్తవిధం, ఫల-పత్ర-మూల-కంద-పుష్ప-నిర్యాస-త్వగాశ్రయభేదాత్| లవణకటుతిక్తకషాయాణి చేంద్రియోపశయాని తథాఽపరాణ్యనుక్తాన్యపి ద్రవ్యాణి యథాయోగవిహితాని శిరోవిరేచనార్థముపదిశ్యంత ఇతి||151||

View original

शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति| शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्| लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

తత్ర శ్లోకాః- లక్షణాచార్యశిష్యాణాం పరీక్షా కారణం చ యత్| అధ్యేయాధ్యాపనవిధీ సంభాషావిధిరేవ చ||152|| షడ్భిరూనాని పంచాశద్వాదమార్గపదాని చ| పదాని దశ చాన్యాని కారణాదీని తత్త్వతః||153|| సంప్రశ్నశ్చ పరీక్షాదేర్నవకో వమనాదిషు| భిషగ్జితీయే రోగాణాం విమానే సంప్రకాశితః||154||

View original

तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्| अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२|| षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च| पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३|| सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु| भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

బహువిధమిదముక్తమర్థజాతం బహువిధవాక్యవిచిత్రమర్థకాంతం| బహువిధశుభశబ్దసంధియుక్తం బహువిధవాదనిసూదనం పరేషాం||155|| ఇమాం మతిం బహువిధహేతుసంశ్రయాం విజజ్ఞివాన్ పరమతవాదసూదనీం| న సజ్జతే పరవచనావమర్దనైర్న శక్యతే పరవచనైశ్చ మర్దితుం||156|| దోషాదీనాం తు భావానాం సర్వేషామేవ హేతుమత్| మానాత్ సమ్యగ్విమానాని నిరుక్తాని విభాగశః||157||

View original

बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्| बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५|| इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्| न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६|| दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्| मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే రోగభిషగ్జితీయవిమానం నామాష్టమోఽధ్యాయః||8|| (అగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే| అనేనావధినా స్థానం విమానానాం సమర్థితం|)|

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| (अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|

🔊 Audio coming soon

← 7. vyādhitarūpīyavimānam