Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো রোগভিষগ্জিতীযং বিমানং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
8. rōgabhiṣagjitīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
বুদ্ধিমানাত্মনঃ কার্যগুরুলাঘবং কর্মফলমনুবন্ধং দেশকালৌ চ বিদিত্বা যুক্তিদর্শনাদ্ভিষগ্বুভূষুঃ শাস্ত্রমেবাদিতঃ পরীক্ষেত| বিবিধানি হি শাস্ত্রাণি ভিষজাং প্রচরন্তি লোকে; তত্র যন্মন্যেত সুমহদ্যশস্বিধীরপুরুষাসেবিতমর্থবহুলমাপ্তজনপূজিতং ত্রিবিধশিষ্যবুদ্ধিহিতমপগতপুনরুক্তদোষমার্ষং সুপ্রণীতসূত্রভাষ্যসঙ্গ্রহক্রমং স্বাধারমনবপতিতশব্দমকষ্টশব্দং পুষ্কলাভিধানং ক্রমাগতার্থমর্থতত্ত্ববিনিশ্চযপ্রধানং সঙ্গতার্থমসঙ্কুলপ্রকরণমাশুপ্রবোধকং লক্ষণবচ্চোদাহরণবচ্চ, তদভিপ্রপদ্যেত শাস্ত্রম্| শাস্ত্রং হ্যেবংবিধমমল ইবাদিত্যস্তমো বিধূয প্রকাশযতি সর্বম্||৩||
View original
बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत| विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्| शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ততোঽনন্তরমাচার্যং পরীক্ষেত; তদ্যথা- পর্যবদাতশ্রুতং পরিদৃষ্টকর্মাণং দক্ষং দক্ষিণং শুচিং জিতহস্তমুপকরণবন্তং সর্বেন্দ্রিযোপপন্নং প্রকৃতিজ্ঞং প্রতিপত্তিজ্ঞমনুপস্কৃতবিদ্যমনহঙ্কৃতমনসূযকমকোপনং ক্লেশক্ষমং শিষ্যবত্সলমধ্যাপকং জ্ঞাপনসমর্থং চেতি| এবঙ্গুণো হ্যাচার্যঃ সুক্ষেত্রমার্তবো মেঘ ইব শস্যগুণৈঃ সুশিষ্যমাশু বৈদ্যগুণৈঃ সম্পাদযতি||৪||
View original
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति| एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
তমুপসৃত্যারিরাধযিষুরুপচরেদগ্নিবচ্চ দেববচ্চ রাজবচ্চ পিতৃবচ্চ ভর্তৃবচ্চাপ্রমত্তঃ| ততস্তত্প্রসাদাত্ কৃত্স্নং শাস্ত্রমধিগম্য শাস্ত্রস্য দৃঢতাযামভিধানস্য সৌষ্ঠবেঽর্থস্য বিজ্ঞানে বচনশক্তৌ চ ভূযো ভূযঃ প্রযতেত সম্যক্||৫||
View original
तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः| ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
তত্রোপাযাননুব্যাখ্যাস্যামঃ- অধ্যযনম্, অধ্যাপনং, তদ্বিদ্যসম্ভাষা চেত্যুপাযাঃ||৬|| তত্রাযমধ্যযনবিধিঃ- কল্যঃ কৃতক্ষণঃ প্রাতরুত্থাযোপব্যূষং বা কৃত্বাঽঽবশ্যকমুপস্পৃশ্যোদকং দেবর্ষিগোব্রাহ্মণগুরুবৃদ্ধসিদ্ধাচার্যেভ্যো নমস্কৃত্য সমে শুচৌ দেশে সুখোপবিষ্টো মনঃপুরঃসরাভির্বাগ্ভিঃসূত্রমনুক্রামন্ পুনঃ পুনরাবর্তযেদ্ বুদ্ধ্বা সম্যগনুপ্রবিশ্যার্থতত্ত্বং স্বদোষপরিহারার্থং পরদোষপ্রমাণার্থং চ; এবং মধ্যন্দিনেঽপরাহ্ণে রাত্রৌ চ শশ্বদপরিহাপযন্নধ্যযনমভ্যস্যেত্| ইত্যধ্যযনবিধিঃ||৭||
View original
तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६|| तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्| इत्यध्ययनविधिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
অথাধ্যাপনবিধিঃ- অধ্যাপনে কৃতবুদ্ধিরাচার্যঃ শিষ্যমেবাদিতঃ পরীক্ষেত; তদ্যথা- প্রশান্তমার্যপ্রকৃতিকমক্ষুদ্রকর্মাণমৃজুচক্ষুর্মুখনাসাবংশং তনুরক্তবিশদজিহ্বমবিকৃতদন্তৌষ্ঠমমিন্মিনং ধৃতিমন্তমনহঙ্কৃতং মেধাবিনং বিতর্কস্মৃতিসম্পন্নমুদারসত্ত্বং তদ্বিদ্যকুলজমথবা তদ্বিদ্যবৃত্তং তত্ত্বাভিনিবেশিনমব্যঙ্গমব্যাপন্নেন্দ্রিযং নিভৃতমনুদ্ধতমর্থতত্ত্বভাবকমকোপনমব্যসনিনং শীলশৌচাচারানুরাগদাক্ষ্যপ্রাদক্ষিণ্যোপপন্নমধ্যযনাভিকামমর্থবিজ্ঞানে কর্মদর্শনে চানন্যকার্যমলুব্ধমনলসং সর্বভূতহিতৈষিণমাচার্যসর্বানুশিষ্টিপ্রতিকরমনুরক্তং চ, এবঙ্গুণসমুদিতমধ্যাপ্যমাহুঃ||৮||
View original
अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
এবংবিধমধ্যযনার্থিনমুপস্থিতমারিরাধযিষুমাচার্যোঽনুভাষেত - উদগযনে শুক্লপক্ষে প্রশস্তেঽহনি তিষ্যহস্তশ্রবণাশ্বযুজামন্যতমেন নক্ষত্রেণ যোগমুপগতে ভগবতি শশিনি কল্যাণে কল্যাণে চ করণে মৈত্রে মুহূর্তে মুণ্ডঃ কৃতোপবাসঃ স্নাতঃ কাষাযবস্ত্রসংবীতঃ সগন্ধহস্তঃ সমিধোঽগ্নিমাজ্যমুপলেপনমুদকুম্ভান্ মাল্যদামদীপহিরণ্যহেমরজতমণিমুক্তাবিদ্রুমক্ষৌমপরিধীন্ কুশলাজসর্ষপাক্ষতাংশ্চ শুক্লানি সুমনাংসি গ্রথিতাগ্রথিতানি মেধ্যান্ ভক্ষ্যান্ গন্ধাংশ্চ ঘৃষ্টানাদাযোপতিষ্ঠস্বেতি||৯|| স তথা কুর্যাত্||১০||
View original
एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९|| स तथा कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
তমুপস্থিতমাজ্ঞায সমে শুচৌ দেশে প্রাক্প্রবণে উদক্প্রবণে বা চতুষ্কিষ্কুমাত্রং চতুরস্রং স্থণ্ডিলং গোমযোদকেনোপলিপ্তং কুশাস্তীর্ণং সুপরিহিতং পরিধিভিশ্চতুর্দিশং যথোক্তচন্দনোদকুম্ভক্ষৌমহেমহিরণ্যরজতমণিমুক্তাবিদ্রুমালঙ্কৃতং মেধ্যভক্ষ্যগন্ধশুক্লপুষ্পলাজসর্ষপাক্ষতোপশোভিতং কৃত্বা, তত্র পালাশীভিরৈঙ্গুদীভিরৌদুম্বরীভির্মাধুকীভির্বা সমিদ্ভিরগ্নিমুপসমাধায প্রাঙ্মুখঃ শুচিরধ্যযনবিধিমনুবিধায মধুসর্পির্ভ্যাং ত্রিস্ত্রির্জুহুযাদগ্নিমাশীঃসম্প্রযুক্তৈর্মন্ত্রৈর্ব্রহ্মাণমগ্নিং ধন্বন্তরিং প্রজাপতিমশ্বিনাবিন্দ্রমৃষীংশ্চ সূত্রকারানভিমন্ত্রযমাণঃ পূর্বং স্বাহেতি||১১|| শিষ্যশ্চৈনমন্বালভেত| হুত্বা চ প্রদক্ষিণমগ্নিমনুপরিক্রামেত্| পরিক্রম্য ব্রাহ্মণান্ স্বস্তি বাচযেত্; ভিষজশ্চাভিপূজযেত্||১২||
View original
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११|| शिष्यश्चैनमन्वालभेत| हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्| परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
অথৈনমগ্নিসকাশে ব্রাহ্মণসকাশে ভিষক্সকাশে চানুশিষ্যাত্- ব্রহ্মচারিণা শ্মশ্রুধারিণ সত্যবাদিনাঽমাংসাদেন মেধ্যসেবিনা নির্মত্সরেণাশস্ত্রধারিণা চ ভবিতব্যং, ন চ তে মদ্বচনাত্ কিঞ্চিদকার্যং স্যাদন্যত্র রাজদ্বিষ্টাত্ প্রাণহরাদ্বিপুলাদধর্ম্যাদনর্থসম্প্রযুক্তাদ্বাঽপ্যর্থাত্; মদর্পণেন মত্প্রধানেন মদধীনেন মত্প্রিযহিতানুবর্তিনা চ শশ্বদ্ভবিতব্যং, পুত্রবদ্দাসবদর্থিবচ্চোপচরতাঽনুবস্তব্যোঽহম্ , অনুত্সেকেনাবহিতেনানন্যমনসা বিনীতেনাবেক্ষ্যাবেক্ষ্যকারিণাঽনসূযকেন চাভ্যনুজ্ঞাতেন প্রবিচরিতব্যম্, অনুজ্ঞাতেন (চাননুজ্ঞাতেন চ) প্রবিচরতা পূর্বং গুর্বর্থোপাহরণে যথাশক্তি প্রযতিতব্যং, কর্মসিদ্ধিমর্থসিদ্ধং যশোলাভং প্রেত্য চ স্বর্গমিচ্ছতা ভিষজা ত্বযা গোব্রাহ্মণমাদৌ কৃত্বা সর্বপ্রাণভৃতাং শর্মাশাসিতব্যমহরহরুত্তিষ্ঠতা চোপবিশতা চ, সর্বাত্মনা চাতুরাণামারোগ্যায প্রযতিতব্যং, জীবিতহেতোরপি চাতুরেভ্যো নাভিদ্রোগ্ধব্যং, মনসাঽপি চ পরস্ত্রিযো নাভিগমনীযাস্তথা সর্বমেব পরস্বং, নিভৃতবেশপরিচ্ছদেন ভবিতব্যম্, অশৌণ্ডেনাপাপেনাপাপসহাযেন চ, শ্লক্ষ্ণশুক্লধর্ম্যশর্ম্যধন্যসত্যহিতমিতবচসা দেশকালবিচারিণা স্মৃতিমতা জ্ঞানোত্থানোপকরণসম্পত্সু নিত্যং যত্নবতা চ; ন চ কদাচিদ্রাজদ্বিষ্টানাং রাজদ্বেষিণাং বা মহাজনদ্বিষ্টানাং মহাজনদ্বেষিণাং বাঽপ্যৌষধমনুবিধাতব্যং, তথা সর্বেষামত্যর্থবিকৃতদুষ্টদুঃখশীলাচারোপচারাণামনপবাদপ্রতিকারণাং মুমূর্ষূণাং চ, তথৈবাসন্নিহিতেশ্বরাণাং স্ত্রীণামনধ্যক্ষাণাং বা; ন চ কদাচিত্ স্ত্রীদত্তমামিষমাদাতব্যমননুজ্ঞাতং ভর্ত্রাঽথবাঽধ্যক্ষেণ, আতুরকুলং চানুপ্রবিশতা বিদিতেনানুমতপ্রবেশিনা সার্ধং পুরুষেণ সুসংবীতেনাবাক্শিরসা স্মৃতিমতা স্তিমিতেনাবেক্ষ্যাবেক্ষ্য মনসা সর্বমাচরতা সম্যগনুপ্রবেষ্টব্যম্, অনুপ্রবিশ্য চ বাঙ্মনোবুদ্ধীন্দ্রিযাণি ন ক্বচিত্ প্রণিধাতব্যান্যন্যত্রাতুরাদাতুরোপকারার্থাদাতুরগতেষ্বন্যেষু বা ভাবেষু, ন চাতুরকুলপ্রবৃত্তযো বহির্নিশ্চারযিতব্যাঃ, হ্রসিতং চাযুষঃ প্রমাণমাতুরস্য জানতাঽপি ত্বযা ন বর্ণযিতব্যং তত্র যত্রোচ্যমানমাতুরস্যান্যস্য বাঽপ্যুপঘাতায সম্পদ্যতে; জ্ঞানবতাঽপি চ নাত্যর্থমাত্মনো জ্ঞানে বিকত্থিতব্যম্, আপ্তাদপি হি বিকত্থমানাদত্যর্থমুদ্বিজন্ত্যনেকে||১৩||
View original
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ন চৈব হ্যস্তি সুতরমাযুর্বেদস্য পারং, তস্মাদপ্রমত্তঃ শশ্বদভিযোগমস্মিন্ গচ্ছেত্, এতচ্চ কার্যম্, এবম্ভূযশ্চ বৃত্তসৌষ্ঠবমনসূযতা পরেভ্যোঽপ্যাগমযিতব্যং, কৃত্স্নো হি লোকো বুদ্ধিমতামাচার্যঃ শত্রুশ্চাবুদ্ধিমতাম্, অতশ্চাভিসমীক্ষ্য বুদ্ধিমতাঽমিত্রস্যাপি ধন্যং যশস্যমাযুষ্যং পৌষ্টিকং লৌক্যমভ্যুপদিশতো বচঃ শ্রোতব্যমনুবিধাতব্যং চেতি| অতঃ পরমিদং ব্রূযাত্- দেবতাগ্নিদ্বিজগুরুবৃদ্ধসিদ্ধাচার্যেষু তে নিত্যং সম্যগ্বর্তিতব্যং, তেষু তে সম্যগ্বর্তমানস্যাযমগ্নিঃ সর্বগন্ধরসরত্নবীজানি যথেরিতাশ্চ দেবতাঃ শিবায স্যুঃ, অতোঽন্যথা বর্তমানস্যাশিবাযেতি| এবং ব্রুবতি চাচার্যে শিষ্যঃ ‘তথা’ ইতি ব্রূযাত্| যথোপদেশং চ কুর্বন্নধ্যাপ্যঃ, অতোঽন্যথা ত্বনধ্যাপ্যঃ| অধ্যাপ্যমধ্যাপযন্ হ্যাচার্যো যথোক্তৈশ্চাধ্যাপনফলৈর্যোগমাপ্নোত্যন্যৈশ্চানুক্তৈঃ শ্রেযস্করৈর্গুণৈঃ শিষ্যমাত্মানং চ যুনক্তি| ইত্যধ্যাপনবিধিরুক্তঃ||১৪||
View original
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति| अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति| एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्| यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः| अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति| इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
সম্ভাষাবিধিমত ঊর্ধ্বং ব্যাখ্যাস্যামঃ- ভিষক্ ভিষজা সহ সম্ভাষেত| তদ্বিদ্যসম্ভাষা হি জ্ঞানাভিযোগসংহর্ষকরী ভবতি, বৈশারদ্যমপি চাভিনির্বর্তযতি, বচনশক্তিমপি চাধত্তে, যশশ্চাভিদীপযতি, পূর্বশ্রুতে চ সন্দেহবতঃ পুনঃ শ্রবণাচ্ছ্রুতসংশযমপকর্ষতি, শ্রুতে চাসন্দেহবতো ভূযোঽধ্যবসাযমভিনির্বর্তযতি, অশ্রুতমপি চ কঞ্চিদর্থং শ্রোত্রবিষযমাপাদযতি, যচ্চাচার্যঃ শিষ্যায শুশ্রূষবে প্রসন্নঃ ক্রমেণোপদিশতি গুহ্যাভিমতমর্থজাতং তত্ পরস্পরেণ সহ জল্পন্ পিণ্ডেন বিজিগীষুরাহ সংহর্ষাত্, তস্মাত্তদ্বিদ্যসম্ভাষামভিপ্রশংসন্তি কুশলাঃ||১৫|| দ্বিবিধা তু খলু তদ্বিদ্যসম্ভাষা ভবতি- সন্ধাযসম্ভাষা, বিগৃহ্যসম্ভাষা চ||১৬||
View original
सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत| तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५|| द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
তত্র জ্ঞানবিজ্ঞানবচনপ্রতিবচনশক্তিসম্পন্নেনাকোপনেনানুপস্কৃতবিদ্যেনানসূযকেনানুনেযেনানুনযকোবিদেন ক্লেশক্ষমেণ প্রিযসম্ভাষণেন চ সহ সন্ধাযসম্ভাষা বিধীযতে| তথাবিধেন সহ কথযন্ বিস্রব্ধঃ কথযেত্, পৃচ্ছেদপি চ বিস্রব্ধঃ, পৃচ্ছতে চাস্মৈ বিস্রব্ধায বিশদমর্থং ব্রূযাত্, ন চ নিগ্রহভযাদুদ্বিজেত, নিগৃহ্য চৈনং ন হৃষ্যেত্, ন চ পরেষু বিকত্থেত, ন চ মোহাদেকান্তগ্রাহী স্যাত্, ন চাবিদিতমর্থমনুবর্ণযেত্, সম্যক্ চানুনযেনানুনযেত্, তত্র চাবহিতঃ স্যাত্| ইত্যনুলোমসম্ভাষাবিধিঃ||১৭||
View original
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते| तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्| इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
অত ঊর্ধ্বমিতরেণ সহ বিগৃহ্য সম্ভাষাযাং জল্পেচ্ছ্রেযসা যোগমাত্মনঃ পশ্যন্| প্রাগেব চ জল্পাজ্জল্পান্তরং পরাবরান্তরং পরিষদ্বিশেষাংশ্চ সম্যক্ পরীক্ষেত| সম্যক্পরীক্ষা হি বুদ্ধিমতাং কার্যপ্রবৃত্তিনিবৃত্তিকালৌ শংসতি, তস্মাত্ পরীক্ষামভিপ্রশংসন্তি কুশলাঃ| পরীক্ষমাণস্তু খলু পরাবরান্তরমিমান্ জল্পকগুণাঞ্ শ্রেযস্করান্দোষবতশ্চ পরীক্ষেত সম্যক্; তদ্যথা- শ্রুতং বিজ্ঞানং ধারণং প্রতিভানং বচনশক্তিরিতি, এতান্ গুণান্ শ্রেযস্করানাহুঃ; ইমান্ পুনর্দোষবতঃ, তদ্যথা- কোপনত্বমবৈশারদ্যং ভীরুত্বমধারণত্বমনবহিতত্বমিতি| এতান্ গুণান্ গুরুলাঘবতঃ পরস্য চৈবাত্মনশ্চ তুলযেত্||১৮||
View original
अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्| प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत| सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः| परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति| एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
তত্র ত্রিবিধঃ পরঃ সম্পদ্যতে- প্রবরঃ, প্রত্যবরঃ, সমো বা, গুণবিনিক্ষেপতঃ; নত্বেব কার্ত্স্ন্যেন||১৯|| পরিষত্তু খলু দ্বিবিধা- জ্ঞানবতী, মূঢপরিষচ্চ| সৈব দ্বিবিধা সতী ত্রিবিধা পুনরনেন কারণবিভাগেন- সুহৃত্পরিষত্, উদাসীনপরিষত্, প্রতিনিবিষ্টপরিষচ্চেতি | তত্র প্রতিনিবিষ্টাযাং পরিষদি জ্ঞানবিজ্ঞানবচনপ্রতিবচনশক্তিসম্পন্নাযাং মূঢাযাং বা ন কথং চিত্ কেনচিত্ সহ জল্পো বিধীযতে; মূঢাযাং তু সুহৃত্পরিষদ্যুদাসীনাযাং বা জ্ঞানবিজ্ঞানবচনপ্রতিবচনশক্তীরন্তরেণাপ্যদীপ্তযশসা মহাজনবিদ্বিষ্টেনাপি সহ জল্পো বিধীযতে| তদ্বিধেন চ সহ কথযতা আবিদ্ধদীর্ঘসূত্রসঙ্কুলৈর্বাক্যদণ্ডকৈঃ কথযিতব্যম্, অতিহৃষ্টং মুহুর্মুহুরুপহসতা পরং নিরূপযতা চ পর্ষদমাকারৈর্ব্রুবতশ্চাস্য বাক্যাবকাশো ন দেযঃ; কষ্টশব্দং চ ব্রুবতা বক্তব্যো নোচ্যতে, অথবা পুনর্হীনা তে প্রতিজ্ঞা, ইতি| পুনশ্চাহূ(হ্ব)যমানঃ প্রতিবক্তব্যঃ- পরিসংবত্সরো ভবান্ শিক্ষস্ব তাবত্; ন ত্বযা গুরুরুপাসিতো নূনম্, অথবা পর্যাপ্তমেতাবত্তে; সকৃদপি হি পরিক্ষেপিকং নিহতং নিহতমাহুরিতি নাস্য যোগঃ কর্তব্যঃ কথঞ্চিত্| অপ্যেবং শ্রেযসা সহ বিগৃহ্য বক্তব্যমিত্যাহুরেকে; নত্বেবং জ্যাযসা সহ বিগ্রহং প্রশংসন্তি কুশলাঃ||২০||
View original
तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९|| परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च| सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति | तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते| तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति| पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्| अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24
প্রত্যবরেণ তু সহ সমানাভিমতেন বা বিগৃহ্য জল্পতা সুহৃত্পরিষদি কথযিতব্যম্, অথবাঽপ্যুদাসীনপরিষদ্যবধানশ্রবণজ্ঞানবিজ্ঞানোপধারণবচনপ্রতিবচনশক্তিসম্পন্নাযাং কথযতা চাবহিতেন পরস্য সাদ্গুণ্যদোষবলমবেক্ষিতব্যং, সমবেক্ষ্য চ যত্রৈনং শ্রেষ্ঠং মন্যেত নাস্য তত্র জল্পং যোজযেদনাবিষ্কৃতমযোগং কুর্বন্; যত্র ত্বেনমবরং মন্যেত তত্রৈবৈনমাশু নিগৃহ্ণীযাত্| তত্র খল্বিমে প্রত্যবরাণামাশু নিগ্রহে ভবন্ত্যুপাযাঃ; তদ্যথা- শ্রুতহীনং মহতা সূত্রপাঠেনাভিভবেত্, বিজ্ঞানহীনং পুনঃ কষ্টশব্দেন বাক্যেন, বাক্যধারণাহীনমাবিদ্ধদীর্ঘসূত্রসঙ্কুলৈর্বাক্যদণ্ডকৈঃ, প্রতিভাহীনং পুনর্বচনেনৈকবিধেনানেকার্থবাচিনা , বচনশক্তিহীনমর্ধোক্তস্য বাক্যস্যাক্ষেপেণ , অবিশারদমপত্রপণেন, কোপনমাযাসনেন, ভীরুং বিত্রাসনেন, অনবহিতং নিযমনেনেতি| এবমেতৈরুপাযৈঃ পরমবরমভিভবেচ্ছীঘ্রম্||২১|| তত্র শ্লোকৌ- বিগৃহ্য কথযেদ্যুক্ত্যা যুক্তং চ ন নিবারযেত্| বিগৃহ্যভাষা তীব্রং হি কেষাঞ্চিদ্দ্রোহমাবহেত্||২২|| নাকার্যমস্তি ক্রুদ্ধস্য নাবাচ্যমপি বিদ্যতে| কুশলা নাভিনন্দন্তি কলহং সমিতৌ সতাম্||২৩|| এবং প্রবৃত্তে বাদে কুর্যাত্||২৪||
View original
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्| तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति| एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१|| तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्| विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२|| नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते| कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३|| एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25) · Śloka 25
প্রাগেব তাবদিদং কর্তুং যতেত- সন্ধায পর্ষদাঽযনভূতমাত্মনঃ প্রকরণমাদেশযিতব্যং, যদ্বা পরস্য ভৃশদুর্গং স্যাত্, পক্ষমথবা পরস্য ভৃশং বিমুখমানযেত্; পরিষদি চোপসংহিতাযামশক্যমস্মাভির্বক্তুম্, এষৈব তে পরিষদ্যথেষ্টং যথাযোগং যথাভিপ্রাযং বাদং বাদমর্যাদাং চ স্থাপযিষ্যতীত্যুক্ত্বা তূষ্ণীমাসীত||২৫||
View original
प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (26) · Śloka 26
তত্রেদং বাদমর্যাদালক্ষণং ভবতি- ইদং বাচ্যম্, ইদমবাচ্যম্, এবং পরাজিতো ভবতীতি||২৬||
View original
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
ইমানি তু খলু পদানি ভিষগ্বাদমার্গজ্ঞানার্থমধিগম্যানি ভবন্তি; তদ্যথা- বাদঃ, দ্রব্যং, গুণাঃ, কর্ম, সামান্যং, বিশেষঃ, সমবাযঃ, প্রতিজ্ঞা, স্থাপনা, প্রতিষ্ঠাপনা, হেতুঃ, দৃষ্টান্তঃ, উপনযঃ, নিগমনম্, উত্তরং, সিদ্ধান্তঃ, শব্দঃ, প্রত্যক্ষম্, অনুমানম্, ঐতিহ্যম্, ঔপম্যং, সংশযঃ, প্রযোজনং, সব্যভিচারং, জিজ্ঞাসা, ব্যবসাযঃ, অর্থপ্রাপ্তিঃ, সম্ভবঃ, অনুযোজ্যম্, অননুযোজ্যম্, অনুযোগঃ, প্রত্যনুযোগঃ, বাক্যদোষঃ, বাক্যপ্রশংসা, ছলম্, অহেতুঃ, অতীতকালম্, উপালম্ভঃ, পরিহারঃ, প্রতিজ্ঞাহানিঃ, অভ্যনুজ্ঞা, হেত্বন্তরম্, অর্থান্তরং, নিগ্রহস্থানমিতি||২৭||
View original
इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (28) · Śloka 28
তত্র বাদো নাম স যত্ পরেণ সহ শাস্ত্রপূর্বকং বিগৃহ্য কথযতি| স চ দ্বিবিধঃ সঙ্গ্রহেণ- জল্পঃ, বিতণ্ডা চ| তত্র পক্ষাশ্রিতযোর্বচনং জল্পঃ, জল্পবিপর্যযো বিতণ্ডা| যথা- একস্য পক্ষঃ পুনর্ভবোঽস্তীতি, নাস্তীত্যপরস্য; তৌ চ স্বস্বপক্ষহেতুভিঃ স্বস্বপক্ষং স্থাপযতঃ, পরপক্ষমুদ্ভাবযতঃ, এষ জল্পঃ| জল্পবিপর্যযো বিতণ্ডা| বিতণ্ডা নাম পরপক্ষে দোষবচনমাত্রমেব||২৮||
View original
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति| स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च| तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा| यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः| जल्पविपर्ययो वितण्डा| वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30
দ্রব্য-গুণ-কর্ম-সামান্য-বিশেষ-সমবাযাঃ স্বলক্ষণৈঃ শ্লোকস্থানে পূর্বমুক্তাঃ||২৯|| অথ প্রতিজ্ঞা- প্রতিজ্ঞা নাম সাধ্যবচনং; যথা- নিত্যঃ পুরুষ ইতি||৩০||
View original
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९|| अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
অথ স্থাপনা- স্থাপনা নাম তস্যা এব প্রতিজ্ঞাযা হেতুদৃষ্টান্তোপনযনিগমনৈঃ স্থাপনা| পূর্বং হি প্রতিজ্ঞা, পশ্চাত্ স্থাপনা, কিং হ্যপ্রতিজ্ঞাতং স্থাপযিষ্যতি; যথা- নিত্যঃ পুরুষ ইতি প্রতিজ্ঞা; হেতুঃ- অকৃতকত্বাদিতি; দৃষ্টান্তঃ - যথাঽঽকাশমিতি; উপনযঃ- যথা চাকৃতকমাকাশং, তচ্চ নিত্যং, তথা পুরুষ ইতি; নিগমনং- তস্মান্নিত্য ইতি||৩১||
View original
अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना| पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (32) · Śloka 32
অথ প্রতিষ্ঠাপনা- প্রতিষ্ঠাপনা নাম যা তস্যা এব পরপ্রতিজ্ঞাযা বিপরীতার্থস্থাপনা| যথা- অনিত্যঃ পুরুষ ইতি প্রতিজ্ঞা ; হেতুঃ- ঐন্দ্রিযকত্বাদিতি; দৃষ্টান্তঃ- যথা ঘট ইতি, উপনযো- যথা ঘট ঐন্দ্রিযকঃ স চানিত্যঃ, তথা চাযমিতি; নিগমনং- তস্মাদনিত্য ইতি||৩২||
View original
अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना| यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
অথ হেতুঃ- হেতুর্নামোপলব্ধিকারণং; তত্ প্রত্যক্ষম্, অনুমানম্, ঐতিহ্যম্, ঔপম্যমিতি; এভির্হেতুভির্যদুপলভ্যতে তত্ তত্ত্বম্||৩৩||
View original
अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (34) · Śloka 34
অথ দৃষ্টান্তঃ- দৃষ্টান্তো নাম যত্র মূর্খবিদুষাং বুদ্ধিসাম্যং, যো বর্ণ্যং বর্ণযতি | যথা- অগ্নিরুষ্ণঃ, দ্রবমুদকং, স্থিরা পৃথিবী, আদিত্যঃ প্রকাশক ইতি; যথা আদিত্যঃ প্রকাশকস্তথা সাঙ্খ্যজ্ঞানং প্রকাশকমিতি||৩৪||
View original
अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति | यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36
উপনযো নিগমনং চোক্তং স্থাপনাপ্রতিষ্ঠাপনাব্যাখ্যাযাম্||৩৫|| অথোত্তরম্- উত্তরং নাম সাধর্ম্যোপদিষ্টে হেতৌ বৈধর্ম্যবচনং, বৈধর্ম্যোপদিষ্টে বা হেতৌ সাধর্ম্যবচনম্| যথা- ‘হেতুসধর্মাণো বিকারাঃ, শীতকস্য হি ব্যাধের্হেতুভিঃ সাধর্ম্যং হিমশিশিরবাতসংস্পর্শাঃ’, ইতি ব্রুবতঃ পরো ব্রূযাত্- হেতুবিধর্মাণো বিকারাঃ, যথা শরীরাবযবানাং দাহৌষ্ণ্যকোথপ্রপচনে হেতুবৈধর্ম্যং হিমশিশিরবাতসংস্পর্শা ইতি| এতত্ সবিপর্যযমুত্তরম্||৩৬||
View original
उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५|| अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्| यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति| एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
অথ সিদ্ধান্তঃ- সিদ্ধান্তো নাম স যঃ পরীক্ষকৈর্বহুবিধং পরীক্ষ্য হেতুভিশ্চ সাধযিত্বা স্থাপ্যতে নির্ণযঃ| স চতুর্বিধঃ- সর্বতন্ত্রসিদ্ধান্তঃ, প্রতিতন্ত্রসিদ্ধান্তঃ, অধিকরণসিদ্ধান্তঃ, অভ্যুপগমসিদ্ধান্তশ্চেতি| তত্র সর্বতন্ত্রসিদ্ধান্তো নাম তস্মিংস্তস্মিন্ সর্বস্মিংস্তন্ত্রে তত্তত্ প্রসিদ্ধং; যথা সন্তি নিদানানি, সন্তি ব্যাধযঃ, সন্তি সিদ্ধ্যুপাযাঃ সাধ্যানামিতি| প্রতিতন্ত্রসিদ্ধান্তো নাম তস্মিংস্তস্মিন্নেকৈকস্মিংস্তন্ত্রে তত্তত্ প্রসিদ্ধং; যথা- অন্যত্রাষ্টৌ রসাঃ ষডত্র, পঞ্চেন্দ্রিযাণ্যত্র ষডিন্দ্রিযাণ্যন্যত্র তন্ত্রে, বাতাদিকৃতাঃ সর্বে বিকারা যথাঽন্যত্র, অত্র বাতাদিকৃতা ভূতকৃতাশ্চ প্রসিদ্ধাঃ| অধিকরণসিদ্ধান্তো নাম স যস্মিন্নধিকরণে প্রস্তূযমানে সিদ্ধান্যন্যান্যপ্যধিকরণানি ভবন্তি, যথা- ‘ন মুক্তঃ কর্মানুবন্ধিকং কুরুতে, নিস্পৃহত্বাত্ ইতি প্রস্তুতে সিদ্ধাঃ কর্মফল-মোক্ষ-পুরুষ-প্রেত্যভাবা ভবন্তি| অভ্যুপগমসিদ্ধান্তো নাম স যমর্থমসিদ্ধমপরীক্ষিতমনুপদিষ্টমহেতুকং বা বাদকালেঽভ্যুপগচ্ছন্তি ভিষজঃ; তদ্যথা- দ্রব্যং প্রধানমিতি কৃত্বা বক্ষ্যামঃ, গুণাঃ প্রধানমিতি কৃত্বা বক্ষ্যামঃ, বীর্যং প্রধানমিতি কৃত্বা বক্ষ্যামঃ, ইত্যেবমাদিঃ| ইতি চতুর্বিধঃ সিদ্ধান্তঃ||৩৭||
View original
अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः| स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति| तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति| प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः| अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति| अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः| इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
অথ শব্দঃ- শব্দো নাম বর্ণসমাম্নাযঃ; স চতুর্বিধঃ- দৃষ্টার্থশ্চ, অদৃষ্টার্থশ্চ, সত্যশ্চ, অনৃতশ্চেতি| তত্র দৃষ্টার্থো নাম- ত্রিভির্হেতুভির্দোষাঃ প্রকুপ্যন্তি, ষড্ভিরুপক্রমৈশ্চ প্রশাম্যন্তি, সতি শ্রোত্রাদিসদ্ভাবে শব্দাদিগ্রহণমিতি| অদৃষ্টার্থঃ পুনঃ- অস্তি প্রেত্যভাবঃ, অস্তি মোক্ষ ইতি| সত্যো নাম- যথার্থভূতঃ; সন্ত্যাযুর্বেদোপদেশাঃ, সন্তি সিদ্ধ্যুপাযাঃ সাধ্যানাং ব্যাধীনাং, সন্ত্যারম্ভফলানীতি| সত্যবিপর্যযশ্চানৃতঃ||৩৮||
View original
अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति| तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति| अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति| सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति| सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (39) · Śloka 39
অথ প্রত্যক্ষং- প্রত্যক্ষং নাম তদ্যদাত্মনা চেন্দ্রিযৈশ্চ স্বযমুপলভ্যতে; তত্রাত্মপ্রত্যক্ষাঃ সুখদুঃখেচ্ছাদ্বেষাদযঃ, শব্দাদযস্ত্বিন্দ্রিযপ্রত্যক্ষাঃ||৩৯||
View original
अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (40) · Śloka 40
অথানুমানম্- অনুমানং নাম তর্কো যুক্ত্যপেক্ষঃ; যথা- অগ্নিং জরণশক্ত্যা, বলং ব্যাযামশক্ত্যা, শ্রোত্রাদীনি শব্দাদিগ্রহণেনেত্যেবমাদি||৪০||
View original
अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (41) · Śloka 41
অথৈতিহ্যম্- ঐতিহ্যং নামাপ্তোপদেশো বেদাদিঃ||৪১||
View original
अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (42) · Śloka 42
অথৌপম্যম্- ঔপম্যং নাম যদন্যেনান্যস্য সাদৃশ্যমধিকৃত্য প্রকাশনং; যথা- দণ্ডেন দণ্ডকস্য, ধনুষা ধনুঃস্তম্ভস্য, ইষ্বাসেনাঽঽরোগ্যদস্যেতি||৪২||
View original
अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (43) · Śloka 43
অথ সংশযঃ- সংশযো নাম সন্দেহলক্ষণানুসন্দিগ্ধেষ্বর্থেষ্বনিশ্চযঃ ; যথা- দৃষ্টা হ্যাযুষ্মল্লক্ষণৈরুপেতাশ্চানুপেতাশ্চ তথা সক্রিযাশ্চাক্রিযাশ্চ পুরুষাঃ শীঘ্রভঙ্গাশ্চিরজীবিনশ্চ, এতদুভযদৃষ্টত্বাত্ সংশযঃ- কিমস্তি খল্বকালমৃত্যুরুত নাস্তীতি||৪৩||
View original
अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (44) · Śloka 44
অথ প্রযোজনং- প্রযোজনং নাম যদর্থমারভ্যন্ত আরম্ভাঃ; যথা- যদ্যকালমৃত্যুরস্তি ততোঽহমাত্মানমাযুষ্যৈরুপচরিষ্যাম্যনাযুষ্যাণি চ পরিহরিষ্যামি, কথং মামকালমৃত্যুঃ প্রসহেতেতি||৪৪||
View original
अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (45) · Śloka 45
অথ সব্যভিচারং- সব্যভিচারং নাম যদ্ব্যভিচরণং; যথা- ভবেদিদমৌষধমস্মিন্ ব্যাধৌ যৌগিকমথবা নেতি||৪৫||
View original
अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (46) · Śloka 46
অথ জিজ্ঞাসা- জিজ্ঞাসা নাম পরীক্ষা; যথা ভেষজপরীক্ষোত্তরকালমুপদেক্ষ্যতে||৪৬||
View original
अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48
অথ ব্যবসাযঃ- ব্যবসাযো নাম নিশ্চযঃ; যথা- বাতিক এবাযং ব্যাধিঃ, ইদমেবাস্য ভেষজং চেতি||৪৭|| অথার্থপ্রাপ্তিঃ- অর্থপ্রাপ্তির্নাম যত্রৈকেনার্থেনোক্তেনাপরস্যার্থস্যানুক্তস্যাপি সিদ্ধিঃ; যথা- নাযং সন্তর্পণসাধ্যো ব্যাধিরিত্যুক্তে ভবত্যর্থপ্রাপ্তিঃ- অপতর্পণসাধ্যোঽযমিতি, নানেন দিবা ভোক্তব্যমিত্যুক্তে ভবত্যর্থপ্রাপ্তিঃ- নিশি ভোক্তব্যমিতি||৪৮||
View original
अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७|| अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
অথ সম্ভবঃ- যো যতঃ সম্ভবতি স তস্য সম্ভবঃ; যথা- ষড্ধাতবো গর্ভস্য, ব্যাধেরহিতং, হিতমারোগ্যস্যেতি||৪৯||
View original
अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (50) · Śloka 50
অথানুযোজ্যম্- অনুযোজ্যং নাম যদ্বাক্যং বাক্যদোষযুক্তং তত্| সামান্যতো ব্যাহৃতেষ্বর্থেষু বা বিশেষগ্রহণার্থং যদ্বাক্যং তদপ্যনুযোজ্যং; যথা- ‘সংশোধনসাধ্যোঽযং ব্যাধিঃ’ ইত্যুক্তে ‘কিং বমনসাধ্যোঽযং, কিংবা বিরেচনসাধ্যঃ’ ইত্যনুযুজ্যতে||৫০||
View original
अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्| सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (51) · Śloka 51
অথাননুযোজ্যম্- অননুযোজ্যং নামাতো বিপর্যযেণ; যথা- অযমসাধ্যঃ||৫১||
View original
अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53
অথানুযোগঃ- অনুযোগো নাম স যত্ তদ্বিদ্যানাং তদ্বিদ্যৈরেব সার্ধং তন্ত্রে তন্ত্রৈকদেশে বা প্রশ্নঃপ্রশ্নৈকদেশো বা জ্ঞানবিজ্ঞানবচনপ্রতিবচনপরীক্ষার্থমাদিশ্যতে| যথা- ‘নিত্যঃ পুরুষঃ’ ইতি প্রতিজ্ঞাতে যত্ পরঃ ‘কো হেতুঃ’ ইত্যাহ, সোঽনুযোগঃ||৫২|| অথ প্রত্যনুযোগঃ- প্রত্যনুযোগো নামানুযোগস্যানুযোগঃ; যথা- অস্যানুযোগস্য পুনঃ কো হেতুরিতি||৫৩||
View original
अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते| यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२|| अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
অথ বাক্যদোষঃ- বাক্যদোষো নাম যথা খল্বস্মিন্নর্থে ন্যূনম্, অধিকম্, অনর্থকম্, অপার্থকং, বিরুদ্ধং চেতি; এতানি হ্যন্তরেণ ন প্রকৃতোঽর্থঃ প্রণশযেত্| তত্র ন্যূনং- প্রতিজ্ঞাহেতূদাহরণোপনযনিগমনানামন্যতমেনাপি ন্যূনং ন্যূনং ভবতি; যদ্বা বহূপদিষ্টহেতুকমেকেন হেতুনা সাধ্যতে তচ্চ ন্যূনম্| অথাধিকম্- অধিকং নাম যন্ন্যূনবিপরীতং, যদ্বাঽঽযুর্বেদে ভাষ্যমাণে বার্হস্পত্যমৌশনসমন্যদ্বা যত্কিঞ্চিদপ্রতিসম্বদ্ধার্থমুচ্যতে, যদ্বা সম্বদ্ধার্থমপি দ্বিরভিধীযতে তত্ পুনরুক্তদোষত্বাদধিকং; তচ্চ পুনরুক্তং দ্বিবিধম্- অর্থপুনরুক্তং, শব্দপুনরুক্তং চ; তত্রার্থপুনরুক্তং যথা- ভেষজমৌষধং সাধনমিতি, শব্দপুনরুক্তং পুনর্ভেষজং ভেষজমিতি| অথানর্থকম্- অনর্থকং নাম যদ্বচনমক্ষরগ্রামমাত্রমেব স্যাত্ পঞ্চবর্গবন্ন চার্থতো গৃহ্যতে| অথাপার্থকম্- অপার্থকং নাম যদর্থবচ্চ পরস্পরেণাসংযুজ্যমানার্থকং; যথা- চক্র-ন(ত)ক্র-বংশ-বজ্র-নিশাকরা ইতি| অথ বিরুদ্ধং- বিরুদ্ধং নাম যদ্দৃষ্টান্তসিদ্ধান্তসমযৈর্বিরুদ্ধং; তত্র পূর্বং দৃষ্টান্তসিদ্ধান্তাবুক্তৌঃ সমযঃ পুনস্ত্রিধা ভবতি; যথা- আযুর্বৈদিকসমযঃ, যাজ্ঞিকসমযঃ, মোক্ষশাস্ত্রিকসমযশ্চেতি; তত্রাযুর্বৈদিকসমযঃ- চতুষ্পাদং ভেষজমিতি, যাজ্ঞিকসমযঃ- আলভ্যা যজমানৈঃ পশব ইতি, মোক্ষশাস্ত্রিকসমযঃ- সর্বভূতেষ্বহিংসেতি; তত্র স্বসমযবিপরীতমুচ্যমানং বিরুদ্ধং ভবতি| ইতি বাক্যদোষাঃ||৫৪||
View original
अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्| तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्| अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति| अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते| अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति| अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति| इति वाक्यदोषाः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (55) · Śloka 55
অথ বাক্যপ্রশংসা- বাক্যপ্রশংসা নাম যথা খল্বস্মিন্নর্থে ত্বন্যূনম্, অনধিকম্, অর্থবত্, অনপার্থকম্, অবিরুদ্ধম্, অধিগতপদার্থং চেতি যত্তদ্বাক্যমননুযোজ্যমিতি প্রশস্যতে||৫৫||
View original
अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (56) · Śloka 56
অথ চ্ছলং- ছলং নাম পরিশঠমর্থাভাসমনর্থকং বাগ্বস্তুমাত্রমেব| তদ্দ্বিবিধং- বাক্ছলং, সামান্যচ্ছলং চ| তত্র বাক্ছলং নাম যথা- কশ্চিদ্ব্রূযাত্- নবতন্ত্রোঽযং ভিষগিতি, অথ ভিষগ্ ব্রূযাত্- নাহং নবতন্ত্র একতন্ত্রোঽহমিতি; পরো ব্রূযাত্- নাহং ব্রবীমি নব তন্ত্রাণি তবেতি, অপি তু নবাভ্যস্তং তে তন্ত্রমিতি; ভিষক্ ব্রূযাত্- ন মযা নবাভ্যস্তং তন্ত্রম্, অনেকধাঽভ্যস্তং মযা তন্ত্রমিতি; এতদ্বাক্ছলম্| সামান্যচ্ছলং নাম যথা- ব্যাধিপ্রশমনাযৌষধমিত্যুক্তে, পরো ব্রূযাত্- সত্ সত্প্রশমনাযেতি কিং নু ভবানাহ; সন্ হি রোগঃ, সদৌষধং; যদি চ সত্ সত্প্রশমনায ভবতি, তত্র সত্ কাসঃ, সত্ ক্ষযঃ, সত্সামান্যাত্ কাসস্তে ক্ষযপ্রশমনায ভবিষ্যতীতি| এতত্ সামান্যচ্ছলম্||৫৬||
View original
अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव| तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च| तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्| सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति| एतत् सामान्यच्छलम्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (57) · Śloka 57
অথাহেতুঃ- অহেতুর্নামপ্রকরণসমঃ, সংশযসমঃ, বর্ণ্যসমশ্চেতি| তত্র প্রকরণসমো নামাহেতুর্যথা- অন্যঃ শরীরাদাত্মা নিত্য ইতি; পরো ব্রূযাত্- যস্মাদন্যঃ শরীরাদাত্মা, তস্মান্নিত্যঃ; শরীরং হ্যনিত্যমতো বিধর্মিণা চাত্মনা ভবিতব্যমিত্যেষ চাহেতুঃ; নহি য এব পক্ষঃ স এব হেতুরিতি| সংশযসমো নামাহেতুর্য এব সংশযহেতুঃ স এব সংশযচ্ছেদহেতুঃ; যথা- অযমাযুর্বেদৈকদেশমাহ, কিন্ন্বযং চিকিত্সকঃ স্যান্ন বেতি সংশযে পরো ব্রূযাত্- যস্মাদযমাযুর্বেদৈকদেশমাহ তস্মাচ্চিকিত্সকোঽযমিতি, ন চ সংশযচ্ছেদহেতুং বিশেষযতি, এষ চাহেতুঃ; ন হি য এব সংশযহেতুঃ, স এব সংশযচ্ছেদহেতুর্ভবতি| বর্ণ্যসমো নামাহেতুঃ- যো হেতুর্বর্ণ্যাবিশিষ্টঃ; যথা- কশ্চিদ্বূযাত্- অস্পর্শত্বাদ্বুদ্ধিরনিত্যা শব্দবদিতি; অত্র বর্ণ্যঃ শব্দো বুদ্ধিরপি বর্ণ্যা, তদুভযবর্ণ্যাবিশিষ্টত্বাদ্বর্ণ্যসমোঽপ্যহেতুঃ||৫৭||
View original
अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति| तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति| संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति| वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (58) · Śloka 58
অথাতীতকালম্- অতীতকালং নাম যত্ পূর্বং বাচ্যং তত্ পশ্চাদুচ্যতে, তত্ কালাতীতত্বাদগ্রাহ্যং ভবতীতি; পূর্বং বা নিগ্রহপ্রাপ্তমনিগৃহ্য পরিগৃহ্য পক্ষান্তরিতং পশ্চান্নিগৃহীতে, তত্তস্যাতীতকালত্বান্নিগ্রহবচনমসমর্থং ভবতীতি||৫৮||
View original
अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (59) · Śloka 59
অথোপালম্ভঃ- উপালম্ভো নাম হেতোর্দোষবচনং; যথা- পূর্বমহেতবো হেত্বাভাসা ব্যাখ্যাতাঃ||৫৯||
View original
अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61
অথ পরিহারঃ- পরিহারো নাম তস্যৈব দোষবচনস্য পরিহরণং; যথা- নিত্যমাত্মনি শরীরস্থে জীবলিঙ্গান্যুপলভ্যন্তে, তস্য চাপগমান্নোপলভ্যন্তে, তস্মাদন্যঃ শরীরাদাত্মা নিত্যশ্চেতি||৬০|| অথ প্রতিজ্ঞাহানিঃ- প্রতিজ্ঞাহানির্নাম সা পূর্বপরিগৃহীতাং প্রতিজ্ঞাং পর্যনুযুক্তো যত্ পরিত্যজতি, যথা প্রাক্ প্রতিজ্ঞাং কৃত্বা নিত্যঃ পুরুষ ইতি, পর্যনুযুক্তস্ত্বাহ- অনিত্য ইতি||৬১||
View original
अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०|| अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64
অথাভ্যনুজ্ঞা- অভ্যনুজ্ঞা নাম সা য ইষ্টানিষ্টাভ্যুপগমঃ||৬২|| অথ হেত্বন্তরং- হেত্বন্তরং নাম প্রকৃতহেতৌ বাচ্যে যদ্বিকৃতহেতুমাহ||৬৩|| অথার্থান্তরম্- অর্থান্তরং নামৈকস্মিন্ বক্তব্যেঽপরং যদাহ| যথা- জ্বরলক্ষণে বাচ্যে প্রমেহলক্ষণমাহ||৬৪||
View original
अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२|| अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३|| अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह| यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66
অথ নিগ্রহস্থানং- নিগ্রহস্থানং নাম পরাজযপ্রাপ্তিঃ; তচ্চ ত্রিরভিহিতস্য বাক্যস্যাপরিজ্ঞানং পরিষদি বিজ্ঞানবত্যাং, যদ্বা অননুযোজ্যস্যানুযোগোঽনুযোজ্যস্য চাননুযোগঃ| প্রতিজ্ঞাহানিঃ, অভ্যনুজ্ঞা, কালাতীতবচনম্, অহেতুঃ, ন্যূনম্, অধিকং, ব্যর্থম্, অনর্থকং, পুনরুক্তং, বিরুদ্ধং, হেত্বন্তরম্, অর্থান্তরং চ নিগ্রহস্থানম্||৬৫|| ইতি বাদমার্গপদানি যথোদ্দেশমভিনির্দিষ্টানি ভবন্তি||৬৬||
View original
अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः| प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५|| इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (67) · Śloka 67
বাদস্তু খলু ভিষজাং প্রবর্তমানো প্রবর্তেতাযুর্বেদ এব, নান্যত্র| অত্র হি বাক্যপ্রতিবাক্যবিস্তরাঃ কেবলাশ্চোপপত্তযঃ সর্বাধিকরণেষু| তাঃ সর্বাঃ সমবেক্ষ্যাবেক্ষ্য সর্বং বাক্যং ব্রূযাত্, নাপ্রকৃতকমশাস্ত্রমপরীক্ষিতমসাধকমাকুলমব্যাপকং বা| সর্বং চ হেতুমদ্ব্রূযাত্| হেতুমন্তো হ্যকলুষাঃ সর্ব এব বাদবিগ্রহাশ্চিকিত্সিতে কারণভূতাঃ, প্রশস্তবুদ্ধিবর্ধকত্বাত্; সর্বারম্ভসিদ্ধিং হ্যাবহত্যনুপহতা বুদ্ধিঃ||৬৭||
View original
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र| अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु| ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा| सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्| हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (68) · Śloka 68
ইমানি খলু তাবদিহ কানিচিত্ প্রকরণানি ভিষজাং জ্ঞানার্থমুপদেক্ষ্যামঃ| জ্ঞানপূর্বকং হি কর্মণাং সমারম্ভং প্রশংসন্তি কুশলাঃ| জ্ঞাত্বা হি কারণ-করণ-কার্যযোনি-কার্য-কার্যফলানুবন্ধ-দেশ-কাল-প্রবৃত্ত্যুপাযান্ সম্যগভিনির্বর্তমানঃ কার্যাভিনির্বৃত্তাবিষ্টফলানুবন্ধং কার্যমভিনির্বর্তযত্যনতিমহতা যত্নেন কর্তা||৬৮||
View original
इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः| ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः| ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (69) · Śloka 69
তত্র কারণং নাম তদ্ যত্ করোতি, স এব হেতুঃ, স কর্তা||৬৯||
View original
तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (70) · Śloka 70
করণং পুনস্তদ্ যদুপকরণাযোপকল্পতে কর্তুঃ কার্যাভিনির্বৃত্তৌ প্রযতমানস্য||৭০||
View original
करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (71) · Śloka 71
কার্যযোনিস্তু সা যা বিক্রিযমাণা কার্যত্বমাপদ্যতে||৭১||
View original
कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (72) · Śloka 72
কার্যং তু তদ্যস্যাভিনির্বৃত্তিমভিসন্ধায কর্তা প্রবর্ততে||৭২||
View original
कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (73) · Śloka 73
কার্যফলং পুনস্তদ্ যত্প্রযোজনা কার্যাভিনির্বৃত্তিরিষ্যতে||৭৩||
View original
कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (74) · Śloka 74
অনুবন্ধঃ খলু স যঃ কর্তারমবশ্যমনুবধ্নাতি কার্যাদুত্তরকালং কার্যনিমিত্তঃ শুভো বাঽপ্যশুভো ভাবঃ||৭৪||
View original
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (75) · Śloka 75
দেশস্ত্বধিষ্ঠানম্||৭৫||
View original
देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 59 (76) · Śloka 76
কালঃ পুনঃ পরিণামঃ||৭৬||
View original
कालः पुनः परिणामः||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 60 (77) · Śloka 77
প্রবৃত্তিস্তু খলু চেষ্টা কার্যার্থা; সৈব ক্রিযা, কর্ম, যত্নঃ, কার্যসমারম্ভশ্চ||৭৭||
View original
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 61 (78) · Śloka 78
উপাযঃ পুনস্ত্রযাণাং কারণাদীনাং সৌষ্ঠবমভিবিধানং চ সম্যক্ কার্যকার্যফলানুবন্ধবর্জ্যানাং, কার্যাণামভিনির্বর্তক ইত্যতস্তূপাযঃ ; কৃতে নোপাযার্থোঽস্তি, ন চ বিদ্যতে তদাত্বে, কৃতাচ্চোত্তরকালং ফলং, ফলাচ্চানুবন্ধ ইতি||৭৮||
View original
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 62 (79) · Śloka 79
এতদ্দশবিধমগ্রে পরীক্ষ্যং, ততোঽনন্তরং কার্যার্থা প্রবৃত্তিরিষ্টা| তস্মাদ্ভিষক্ কার্যং চিকীর্ষুঃ প্রাক্ কার্যসমারম্ভাত্ পরীক্ষযা কেবলং পরীক্ষ্যং পরীক্ষ্য কর্ম সমারভেত কর্তুম্||৭৯||
View original
एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा| तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 63 (80) · Śloka 80
তত্র চেদ্ভিষগভিষগ্বা ভিষজং কশ্চিদেবং খলু পৃচ্ছেদ্- বমনবিরেচনাস্থাপনানুবাসনশিরোবিরেচনানি প্রযোক্তুকামেন ভিষজা কতিবিধযা পরীক্ষযা কতিবিধমেব পরীক্ষ্যং, কশ্চাত্র পরীক্ষ্যবিশেষঃ, কথং চ পরীক্ষিতব্যঃ, কিম্প্রযোজনা চ পরীক্ষা, ক্ব চ বমনাদীনাং প্রবৃত্তিঃ, ক্ব চ নিবৃত্তিঃ, প্রবৃত্তিনিবৃত্তিলক্ষণসংযোগে চ কিং নৈষ্ঠিকং, কানি চ বমনাদীনাং ভেষজদ্রব্যাণ্যুপযোগং গচ্ছন্তীতি||৮০||
View original
तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 64 (81) · Śloka 81
স এবং পৃষ্টো যদি মোহযিতুমিচ্ছেত্, ব্রূযাদেনং- বহুবিধা হি পরীক্ষা তথা পরীক্ষ্যবিধিভেদঃ, কতমেন বিধিভেদপ্রকৃত্যন্তরেণ ভিন্নযা পরীক্ষযা কেন বা বিধিভেদপ্রকৃত্যন্তরেণ পরীক্ষ্যস্য ভিন্নস্য ভেদাগ্রং ভবান্ পৃচ্ছত্যাখ্যাযমানং ; নেদানীং ভবতোঽন্যেন বিধিভেদপ্রকৃত্যন্তরেণ ভিন্নযা পরীক্ষযাঽন্যেন বা বিধিভেদপ্রকৃত্যন্তরেণ পরীক্ষ্যস্য ভিন্নস্যাভিলষিতমর্থং শ্রোতুমহমন্যেন পরীক্ষাবিধিভেদেনান্যেন বা বিধিভেদপ্রকৃত্যন্তরেণ পরীক্ষ্যং ভিত্ত্বাঽন্যথাঽঽচক্ষাণ ইচ্ছাং পূরযেযমিতি||৮১||
View original
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 65 (82) · Śloka 82
স যদুত্তরং ব্রূযাত্তত্ সমীক্ষ্যোত্তরং বাচ্যং স্যাদ্যথোক্তং চ প্রতিবচনবিধিমবেক্ষ্য; সম্যক্ যদি তু ব্রূযান্ন চৈনং মোহযিতুমিচ্ছেত্, প্রাপ্তং তু বচনকালং মন্যেত, কামমস্মৈ ব্রূযাদাপ্তমেব নিখিলেন||৮২||
View original
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 66 (83) · Śloka 83
দ্বিবিধা তু খলু পরীক্ষা জ্ঞানবতাং- প্রত্যক্ষম্, অনুমানং চ| এতদ্ধি দ্বযমুপদেশশ্চ পরীক্ষা স্যাত্| এবমেষা দ্বিবিধা পরীক্ষা, ত্রিবিধা বা সহোপদেশেন||৮৩||
View original
द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च| एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्| एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 67 (84) · Śloka 84
দশবিধং তু পরীক্ষ্যং কারণাদি যদুক্তমগ্রে, তদিহ ভিষগাদিষু সংসার্য সন্দর্শযিষ্যামঃ- ইহ কার্যপ্রাপ্তৌ কারণং ভিষক্, করণং পুনর্ভেষজং, কার্যযোনির্ধাতুবৈষম্যং, কার্যং ধাতুসাম্যং, কার্যফলং সুখাবাপ্তিঃ, অনুবন্ধঃ খল্বাযুঃ, দেশো ভূমিরাতুরশ্চ, কালঃ পুনঃ সংবত্সরশ্চাতুরাবস্থা চ, প্রবৃত্তিঃ প্রতিকর্মসমারম্ভঃ, উপাযস্তু ভিষগাদীনাং সৌষ্ঠবমভিবিধানং চ সম্যক্| ইহাপ্যস্যোপাযস্য বিষযঃ পূর্বেণৈবোপাযবিশেষেণ ব্যাখ্যাতঃ| ইতি কারণাদীনি দশ দশসু ভিষগাদিষু সংসার্য সন্দর্শিতানি, তথৈবানুপূর্ব্যৈতদ্দশবিধং পরীক্ষ্যমুক্তং চ||৮৪||
View original
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्| इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः| इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86
তস্য যো যো বিশেষো যথা যথা চ পরীক্ষিতব্যঃ, স তথা তথা ব্যাখ্যাস্যতে||৮৫|| কারণং ভিষগিত্যুক্তমগ্রে, তস্য পরীক্ষা- ভিষঙ্নাম যো ভিষজ্যতি, যঃ সূত্রার্থপ্রযোগকুশলঃ, যস্য চাযুঃ সর্বথা বিদিতং যথাবত্| স চ সর্বধাতুসাম্যং চিকীর্ষন্নাত্মানমেবাদিতঃ পরীক্ষেত গুণিষু গুণতঃ কার্যাভিনির্বৃত্তিং পশ্যন্, কচ্চিদহমস্য কার্যস্যাভিনির্বর্তনে সমর্থো ন বেতি; তত্রেমে ভিষগ্গুণা যৈরুপপন্নো ভিষগ্ধাতুসাম্যাভিনির্বর্তনে সমর্থো ভবতি; তদ্যথা- পর্যবদাতশ্রুততা, পরিদৃষ্টকর্মতা, দাক্ষ্যং, শৌচং, জিতহস্ততা, উপকরণবত্তা, সর্বেন্দ্রিযোপপন্নতা, প্রকৃতিজ্ঞতা, প্রতিপত্তিজ্ঞাতা চেতি||৮৬||
View original
तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५|| कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्| स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 69 (87) · Śloka 87
করণং পুনর্ভেষজম্| ভেষজং নাম তদ্যদুপকরণাযোপকল্পতে ভিষজো ধাতুসাম্যাভিনির্বৃত্তৌ প্রযতমানস্য বিশেষতশ্চোপাযান্তেভ্যঃ| তদ্দ্বিবিধং ব্যপাশ্রযভেদাত্- দৈবব্যপাশ্রযং, যুক্তিব্যপাশ্রযং চেতি| তত্র দৈবব্যপাশ্রযং- মন্ত্রৌষধিমণিমঙ্গলবল্যুপহারহোমনিযমপ্রাযশ্চিত্তোপবাসস্বস্ত্যযনপ্রণিপাতগমনাদি, যুক্তিব্যপাশ্রযং- সংশোধনোপশমনে চেষ্টাশ্চ দৃষ্টফলাঃ| এতচ্চৈব ভেষজমঙ্গভেদাদপি দ্বিবিধং- দ্রব্যভূতমঃ, অদ্রব্যভূতং চ| তত্র যদদ্রব্যভূতং তদুপাযাভিপ্লুতম্| উপাযো নাম ভযদর্শনবিস্মাপনবিস্মারণক্ষোভণহর্ষণভর্ত্সনবধবন্ধস্বপ্নসংবাহনাদিরমূর্তো ভাববিশেষো যথোক্তাঃ সিদ্ধ্যুপাযাশ্চোপাযাভিপ্লুতা ইতি| যত্তু দ্রব্যভূতং তদ্বমনাদিষু যোগমুপৈতি| তস্যাপীযং পরীক্ষা- ইদমেবম্প্রকৃত্যৈবঙ্গুণমেবম্প্রভাবমস্মিন্ দেশে জাতমস্মিন্নৃতাবেবং গৃহীতমেবং নিহিতমেবমুপস্কৃতমনযা চ মাত্রযা যুক্তমস্মিন্ ব্যাধাবেবংবিধস্য পুরুষস্যৈবতাবন্তং দোষমপকর্ষত্যুপশমযতি বা, যদন্যদপি চৈবংবিধং ভেষজং ভবেত্তচ্চানেন বিশেষেণ যুক্তমিতি||৮৭||
View original
करणं पुनर्भेषजम्| भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः| तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः| एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च| तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्| उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति| यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति| तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 70 (88) · Śloka 88
কার্যযোনির্ধাতুবৈষম্যং, তস্য লক্ষণং বিকারাগমঃ| পরীক্ষা ত্বস্য বিকারপ্রকৃতেশ্চৈবোনাতিরিক্তলিঙ্গবিশেষাবেক্ষণং বিকারস্য চ সাধ্যাসাধ্যমৃদুদারুণলিঙ্গবিশেষাবেক্ষণমিতি||৮৮||
View original
कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः| परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 71 (89) · Śloka 89
কার্যং ধাতুসাম্যং, তস্য লক্ষণং বিকারোপশমঃ| পরীক্ষা ত্বস্য- রুগুপশমনং, স্বরবর্ণযোগঃ, শরীরোপচযঃ, বলবৃদ্ধিঃ, অভ্যবহার্যাভিলাষঃ, রুচিরাহারকালে, অভ্যবহৃতস্য চাহারস্য কালে সম্যগ্জরণং, নিদ্রালাভো যথাকালং, বৈকারিণাং চ স্বপ্নানামদর্শনং, সুখেন চ প্রতিবোধনং, বাতমূত্রপুরীষরেতসাং মুক্তিঃ, সর্বাকারৈর্মনোবুদ্ধীন্দ্রিযাণাং চাব্যাপত্তিরিতি||৮৯||
View original
कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः| परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 72 (90) · Śloka 90
কার্যফলং সুখাবাপ্তিঃ, তস্য লক্ষণং- মনোবুদ্ধীন্দ্রিযশরীরতুষ্টিঃ||৯০||
View original
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 73 (91) · Śloka 91
অনুবন্ধস্তু খল্বাযুঃ, তস্য লক্ষণং- প্রাণৈঃ সহ সংযোগঃ||৯১||
View original
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93
দেশস্তু ভূমিরাতুরশ্চ||৯২|| তত্র ভূমিপরীক্ষা আতুরপরিজ্ঞানহেতোর্বা স্যাদৌষধপরিজ্ঞানহেতোর্বা| তত্র তাবদিযমাতুরপরিজ্ঞানহেতোঃ| তদ্যথা- অযং কস্মিন্ ভূমিদেশে জাতঃ সংবৃদ্ধো ব্যাধিতো বা; তস্মিংশ্চ ভূমিদেশে মনুষ্যাণামিদমাহারজাতম্, ইদং বিহারজাতম্, ইদমাচারজাতম্, এতাবচ্চ বলম্, এবংবিধং সত্ত্বম্, এবংবিধং সাত্ম্যম্, এবংবিধো দোষঃ, ভক্তিরিযম্, ইমে ব্যাধযঃ, হিতমিদম্, অহিতমিদমিতি প্রাযোগ্রহণেন | ঔষধপরিজ্ঞানহেতোস্তু কল্পেষু ভূমিপরীক্ষা বক্ষ্যতে||৯৩||
View original
देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२|| तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा| तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः| तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन | औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 75 (94) · Śloka 94
আতুরস্তু খলু কার্যদেশঃ| তস্য পরীক্ষা আযুষঃ প্রমাণজ্ঞানহেতোর্বা স্যাদ্, বলদোষপ্রমাণজ্ঞানহেতোর্বা| তত্র তাবদিযং বলদোষপ্রমাণজ্ঞানহেতোঃ; দোষপ্রমাণানুরূপো হি ভেষজপ্রমাণবিকল্পো বলপ্রমাণবিশেষাপেক্ষো ভবতি| সহসা হ্যতিবলমৌষধমপরীক্ষকপ্রযুক্তমল্পবলমাতুরমতিপাতযেত্; ন হ্যতিবলান্যাগ্নেযবাযবীযান্যৌষধান্যগ্নিক্ষারশস্ত্রকর্মাণি বা শক্যন্তেঽল্পবলৈঃ সোঢুম্; অসহ্যাতিতীক্ষ্ণবেগত্বাদ্ধিতানি সদ্যঃপ্রাণহরাণি স্যুঃ| এতচ্চৈব কারণমপেক্ষমাণা হীনবলমাতুরমবিষাদকরৈর্মৃদুসুকুমারপ্রাযৈরুত্তরোত্তরগুরুভিরবিভ্রমৈরনাত্যযিকৈশ্চোপচরন্ত্যৌষধৈঃ; বিশেষতশ্চ নারীঃ, তা হ্যনবস্থিতমৃদুবিবৃতবিক্লবহৃদযাঃ প্রাযঃ সুকুমার্যোঽবলাঃ পরসংস্তভ্যাশ্চ| তথা বলবতি বলবদ্ব্যাধিপরিগতে স্বল্পবলমৌষধমপরীক্ষকপ্রযুক্তমসাধকমেব ভবতি| তস্মাদাতুরং পরীক্ষেত প্রকৃতিতশ্চ, বিকৃতিতশ্চ, সারতশ্চ, সংহননতশ্চ, প্রমাণতশ্চ, সাত্ম্যতশ্চ, সত্ত্বতশ্চ, আহারশক্তিতশ্চ, ব্যাযামশক্তিতশ্চ, বযস্তশ্চেতি, বলপ্রমাণবিশেষগ্রহণহেতোঃ||৯৪||
View original
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः| तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा| तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति| सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः| एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च| तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति| तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 76 (95) · Śloka 95
তত্র প্রকৃত্যাদীন্ ভাবাননুব্যাখ্যাস্যামঃ | তদ্যথা- শুক্রশোণিতপ্রকৃতিং, কালগর্ভাশযপ্রকৃতিং, আতুরাহারবিহারপ্রকৃতিং, মহাভূতবিকারপ্রকৃতিং চ গর্ভশরীরমপেক্ষতে| এতানি হি যেন যেন দোষেণাধিকেনৈকেনানেকেন বা সমনুবধ্যন্তে, তেন তেন দোষেণ গর্ভোঽনুবধ্যতে; ততঃ সা সা দোষপ্রকৃতিরুচ্যতে মনুষ্যাণাং গর্ভাদিপ্রবৃত্তা| তস্মাচ্ছ্লেষ্মলাঃ প্রকৃত্যা কেচিত্, পিত্তলাঃ কেচিত্, বাতলাঃ কেচিত্, সংসৃষ্টাঃ কেচিত্, সমধাতবঃ কেচিদ্ভবন্তি| তেষাং হি লক্ষণানি ব্যাখ্যাস্যামঃ||৯৫||
View original
तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः | तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते| एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता| तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति| तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 77 (96) · Śloka 96
শ্লেষ্মা হি স্নিগ্ধশ্লক্ষ্ণমৃদুমধুরসারসান্দ্রমন্দস্তিমিতগুরুশীতবিজ্জলাচ্ছঃ| তস্য স্নেহাচ্ছ্লেষ্মলাঃ স্নিগ্ধাঙ্গাঃ, শ্লক্ষ্ণত্বাচ্ছ্লক্ষ্ণাঙ্গাঃ, মৃদুত্বাদ্দৃষ্টিসুখসুকুমারাবদাতগাত্রাঃ, মাধুর্যাত্ প্রভূতশুক্রব্যবাযাপত্যাঃ, সারত্বাত্ সারসংহতস্থিরশরীরাঃ, সান্দ্রত্বাদুপচিতপরিপূর্ণসর্বাঙ্গাঃ, মন্দত্বান্মন্দচেষ্টাহারব্যাহারাঃ, স্তৈমিত্যাদশীঘ্রারম্ভক্ষোভবিকারাঃ, গুরুত্বাত্ সারাধিষ্ঠিতাবস্থিতগতযঃ, শৈত্যাদল্পক্ষুত্তৃষ্ণাসন্তাপস্বেদদোষাঃ, বিজ্জলত্বাত্ সুশ্লিষ্টসারসন্ধিবন্ধনাঃ, তথাঽচ্ছত্বাত্ প্রসন্নদর্শনাননাঃ প্রসন্নস্নিগ্ধবর্ণস্বরাশ্চ ভবন্তি| ত এবঙ্গুণযোগাচ্ছ্লেষ্মলা বলবন্তো বসুমন্তো বিদ্যাবন্ত ওজস্বিনঃ শান্তা আযুষ্মন্তশ্চ ভবন্তি||৯৬||
View original
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः| तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति| त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 78 (97) · Śloka 97
পিত্তমুষ্ণং তীক্ষ্ণং দ্রবং বিস্রমম্লং কটুকঞ্চ| তস্যৌষ্ণ্যাত্ পিত্তলা ভবন্ত্যুষ্ণাসহা, উষ্ণমুখাঃ, সুকুমারাবদাতগাত্রাঃ , প্রভূতবিপ্লুব্যঙ্গতিলপিডকাঃ, ক্ষুত্পিপাসাবন্তঃ, ক্ষিপ্রবলীপলিতখালিত্যদোষাঃ, প্রাযোমৃদ্বল্পকপিলশ্মশ্রুলোমকেশাশ্চ; তৈক্ষ্ণ্যাত্তীক্ষ্ণপরাক্রমাঃ, তীক্ষ্ণাগ্নযঃ, প্রভূতাশনপানাঃ, ক্লেশাসহিষ্ণবো, দন্দশূকাঃ; দ্রবত্বাচ্ছিথিলমৃদুসন্ধিমাংসাঃ, প্রভূতসৃষ্টস্বেদমূত্রপুরীষাশ্চ; বিস্রত্বাত্ প্রভূতপূতিকক্ষাস্যশিরঃশরীরগন্ধাঃ; কট্বম্লত্বাদল্পশুক্রব্যবাযাপত্যাঃ; ত এবঙ্গুণযোগাত্ পিত্তলা মধ্যবলা মধ্যাযুষো মধ্যজ্ঞানবিজ্ঞানবিত্তোপকরণবন্তশ্চ ভবন্তি||৯৭||
View original
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च| तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99
বাতস্তু রূক্ষলঘুচলবহুশীঘ্রশীতপরুষবিশদঃ| তস্য রৌক্ষ্যাদ্বাতলা রূক্ষাপচিতাল্পশরীরাঃ প্রততরূক্ষক্ষামসন্নসক্তজর্জরস্বরা জাগরূকাশ্চ ভবন্তি, লঘুত্বাল্লঘুচপলগতিচেষ্টাহারব্যাহারাঃ, চলত্বাদনবস্থিতসন্ধ্যক্ষিভ্রূহন্বোষ্ঠজিহ্বাশিরঃস্কন্ধপাণিপাদাঃ, বহুত্বাদ্বহুপ্রলাপকণ্ডরাসিরাপ্রতানাঃ, শীঘ্রত্বাচ্ছ্রীঘ্রসমারম্ভক্ষোভবিকারাঃ শীঘ্রত্রাসরাগবিরাগাঃ শ্রুতগ্রাহিণোঽল্পস্মৃতযশ্চ, শৈত্যাচ্ছীতাসহিষ্ণবঃ প্রততশীতকোদ্বেপকস্তম্ভাঃ, পারুষ্যাত্ পরুষকেশশ্মশ্রুরোমনখদশনবদনপাণিপাদাঃ, বৈশদ্যাত্ স্ফুটিতাঙ্গাবযবাঃ সততসন্ধিশব্দগামিনশ্চ ভবন্তি; ত এবঙ্গুণযোগাদ্বাতলাঃ প্রাযেণাল্পবলাশ্চাল্পাযুষশ্চাল্পাপত্যাশ্চাল্পসাধনাশ্চাল্পধনাশ্চ ভবন্তি||৯৮|| সংসর্গাত্ সংসৃষ্টলক্ষণাঃ||৯৯||
View original
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः| तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८|| संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 80 (100) · Śloka 100
সর্বগুণসমুদিতাস্তু সমধাতবঃ| ইত্যেবং প্রকৃতিতঃ পরীক্ষেত||১০০||
View original
सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः| इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 81 (101) · Śloka 101
বিকৃতিতশ্চেতি বিকৃতিরুচ্যতে বিকারঃ| তত্র বিকারং হেতু-দোষ-দূষ্য-প্রকৃতি-দেশ-কাল-বলবিশেষৈর্লিঙ্গতশ্চ পরীক্ষেত, ন হ্যন্তরেণ হেত্বাদীনাং বলবিশেষং ব্যাধিবলবিশেষোপলব্ধিঃ| যস্য হি ব্যাধের্দোষ-দূষ্য-প্রকৃতি-দেশ-কাল-বলসাম্যং ভবতি, মহচ্চ হেতুলিঙ্গবলং, স ব্যাধির্বলবান্ ভবতি; তদ্বিপর্যযাচ্চাল্পবলঃ; মধ্যবলস্তু দোষদূষ্যাদীনামন্যতমসামান্যাদ্ধেতুলিঙ্গমধ্যবলত্বাচ্চোপলভ্যতে||১০১||
View original
विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः| तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः| यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115
সারতশ্চেতি সারাণ্যষ্টৌ পুরুষাণাং বলমানবিশেষজ্ঞানার্থমুপদিশ্যন্তে; তদ্যথা- ত্বগ্রক্তমাংসমেদোঽস্থিমজ্জশুক্রসত্ত্বানীতি||১০২|| তত্র স্নিগ্ধশ্লক্ষ্ণমৃদুপ্রসন্নসূক্ষ্মাল্পগম্ভীরসুকুমারলোমা সপ্রভেব চ ত্বক্ ত্বক্সারাণাম্| সা সারতা সুখসৌভাগ্যৈশ্বর্যোপভোগবুদ্ধিবিদ্যারোগ্যপ্রহর্ষণান্যাযুষ্যত্বং চাচষ্টে||১০৩|| কর্ণাক্ষিমুখজিহ্বানাসৌষ্ঠপাণিপাদতলনখললাটমেহনং স্নিগ্ধরক্তবর্ণং শ্রীমদ্ভ্রাজিষ্ণু রক্তসারাণাম্| সা সারতা সুখমুদ্ধতাং মেধাং মনস্বিত্বং সৌকুমার্যমনতিবলমক্লেশসহিষ্ণুত্বমুষ্ণাসহিষ্ণুত্বং চাচষ্টে||১০৪|| শঙ্খললাটকৃকাটিকাক্ষিগণ্ডহনুগ্রীবাস্কন্ধোদরকক্ষবক্ষঃপাণিপাদসন্ধযঃ স্থিরগুরুশুভমাংসোপচিতা মাংসসারাণাম্| সা সারতা ক্ষমাং ধৃতিমলৌল্যং বিত্তং বিদ্যাং সুখমার্জবমারোগ্যং বলমাযুশ্চ দীর্ঘমাচষ্টে||১০৫|| বর্ণস্বরনেত্রকেশলোমনখদন্তৌষ্ঠমূত্রপুরীষেষু বিশেষতঃ স্নেহো মেদঃসারাণাম্| সা সারতা বিত্তৈশ্বর্যসুখোপভোগপ্রদানান্যার্জবং সুকুমারোপচারতাং চা চষ্টে||১০৬|| পার্ষ্ণিগুল্ফজান্বরত্নিজত্রুচিবুকশিরঃপর্বস্থূলাঃ স্থূলাস্থিনখদন্তাশ্চাস্থিসারাঃ| তে মহোত্সাহাঃ ক্রিযাবন্তঃ ক্লেশসহাঃ সারস্থিরশরীরা ভবন্ত্যাযুষ্মন্তশ্চ||১০৭|| মৃদ্বঙ্গা বলবন্তঃ স্নিগ্ধবর্ণস্বরাঃ স্থূলদীর্ঘবৃত্তসন্ধযশ্চ মজ্জসারাঃ| তে দীর্ঘাযুষো বলবন্তঃ শ্রুতবিত্তবিজ্ঞানাপত্যসম্মানভাজশ্চ ভবন্তি||১০৮|| সৌম্যাঃ সৌম্যপ্রেক্ষিণঃ ক্ষীরপূর্ণলোচনা ইব প্রহর্ষবহুলাঃ স্নিগ্ধবৃত্তসারসমসংহতশিখরদশনাঃ প্রসন্নস্নিগ্ধবর্ণস্বরা ভ্রাজিষ্ণবো মহাস্ফিচশ্চ শুক্রসারাঃ| তে স্ত্রীপ্রিযোপভোগা বলবন্তঃ সুখৈশ্বর্যারোগ্যবিত্তসম্মানাপত্যভাজশ্চ ভবন্তি||১০৯|| স্মৃতিমন্তো ভক্তিমন্তঃ কৃতজ্ঞাঃ প্রাজ্ঞাঃ শুচযো মহোত্সাহা দক্ষা ধীরাঃ সমরবিক্রান্তযোধিনস্ত্যক্তবিষাদাঃ সুব্যবস্থিতগতিগম্ভীরবুদ্ধিচেষ্টাঃ কল্যাণাভিনিবেশিনশ্চ সত্ত্বসারাঃ| তেষাং স্বলক্ষণৈরেব গুণা ব্যাখ্যাতাঃ||১১০|| তত্র সর্বৈঃ সারৈরুপেতাঃ পুরুষা ভবন্ত্যতিবলাঃ পরমসুখযুক্তাঃ ক্লেশসহাঃ সর্বারম্ভেষ্বাত্মনি জাতপ্রত্যযাঃ কল্যাণাভিনিবেশিনঃ স্থিরসমাহিতশরীরাঃ সুসমাহিতগতযঃ সানুনাদস্নিগ্ধগম্ভীরমহাস্বরাঃ সুখৈশ্বর্যবিত্তোপভোগসম্মানভাজো মন্দজরসো মন্দবিকারাঃ প্রাযস্তুল্যগুণবিস্তীর্ণাপত্যাশ্চিরজীবিনশ্চ||১১১|| অতো বিপরীতাস্ত্বসারাঃ||১১২|| মধ্যানাং মধ্যৈঃসারবিশেষৈর্গুণবিশেষা ব্যাখ্যাতা ভবন্তি||১১৩|| ইতি সারাণ্যষ্টৌ পুরুষাণাং বলপ্রমাণবিশেষজ্ঞানার্থমুপদিষ্টানি ভবন্তি||১১৪|| কথং নু শরীরমাত্রদর্শনাদেব ভিষঙ্মুহ্যেদযমুপচিতত্বাদ্বলবান্, অযমল্পবলঃ কৃশত্বাত্, মহাবলোঽযং মহাশরীরত্বাত্, অযমল্পশরীরত্বাদল্পবল ইতি; দৃশ্যন্তে হ্যল্পশরীরাঃ কৃশাশ্চৈকে বলবন্তঃ; তত্র পিপীলিকাভারহরণবত্ সিদ্ধিঃ| অতশ্চ সারতঃ পরীক্ষেতেত্যুক্তম্ ||১১৫||
View original
सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२|| तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्| सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३|| कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्| सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४|| शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्| सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५|| वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्| सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६|| पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः| ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७|| मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः| ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८|| सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः| ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९|| स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः| तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०|| तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११|| अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२|| मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३|| इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४|| कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः| अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 83 (116) · Śloka 116
সংহননতশ্চেতি সংহননং, সংহতিঃ , সংযোজনমিত্যেকোঽর্থঃ| তত্র সমসুবিভক্তাস্থি, সুবদ্ধসন্ধি, সুনিবিষ্টমাংসশোণিতং, সুসংহতং শরীরমিত্যুচ্যতে| তত্র সুসংহতশরীরাঃ পুরুষা বলবন্তঃ, বিপর্যযেণাল্পবলাঃ, মধ্যত্বাত্ সংহননস্য মধ্যবলা ভবন্তি||১১৬||
View original
संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः| तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते| तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 84 (117) · Śloka 117
প্রমাণতশ্চেতি শরীরপ্রমাণং পুনর্যথাস্বেনাঙ্গুলিপ্রমাণেনোপদেক্ষ্যতে উত্সেধবিস্তারাযামৈর্যথাক্রমম্| তত্র পাদৌ চত্বারি ষট্ চতুর্দশাঙ্গুলানি, জঙ্ঘে ত্বষ্টাদশাঙ্গুলে ষোডশাঙ্গুলপরিক্ষেপে চ, জানুনী চতুরঙ্গুলে ষোডশাঙ্গুলপরিক্ষেপে, ত্রিংশদঙ্গুলপরিক্ষেপাবষ্টাদশাঙ্গুলাবূরু, ষডঙ্গুলদীর্ঘৌ বৃষণাবষ্টাঙ্গুলপরিণাহৌ, শেফঃ ষডঙ্গুলদীর্ঘং পঞ্চাঙ্গুলপরিণাহং, দ্বাদশাঙ্গুলিপরিণাহো ভগঃ, ষোডশাঙ্গুলবিস্তারা কটী, দশাঙ্গুলং বস্তিশিরঃ, দশাঙ্গুলবিস্তারং দ্বাদশাঙ্গুলমুদরং, দশাঙ্গুলবিস্তীর্ণে দ্বাদশাঙ্গুলাযামে পার্শ্বে, দ্বাদশাঙ্গুলং স্তনান্তরং, দ্ব্যঙ্গুলং স্তনপর্যন্তং, চতুর্বিশত্যঙ্গুলবিশালং দ্বাদশাঙ্গুলোত্সেধমুরঃ, দ্ব্যঙ্গুলং হৃদযম্, অষ্টাঙ্গুলৌ স্কন্ধৌ, ষডঙ্গুলাবংসৌ, ষোডশাঙ্গুলৌ প্রবাহূ, পঞ্চদশাঙ্গুলৌ প্রপাণী, হস্তৌ দ্বাদশাঙ্গুলৌ , কক্ষাবষ্টাঙ্গুলৌ, ত্রিকং দ্বাদশাঙ্গুলোত্সেধম্, অষ্টাদশাঙ্গুলোত্সেধং পৃষ্ঠং, চতুরঙ্গুলোত্সেধা দ্বাবিংশত্যঙ্গুলপরিণাহা শিরোধরা, দ্বাদশাঙ্গুলোত্সেধং চতুর্বিংশত্যঙ্গুলপরিণাহমাননং, পঞ্চাঙ্গুলমাস্যং, চিবুকৌষ্ঠকর্ণাক্ষিমধ্যনাসিকাললাটং চতুরঙ্গুলং, ষোডশাঙ্গুলোত্সেধং দ্বাত্রিংশদঙ্গুলপরিণাহং শিরঃ; ইতি পৃথক্ত্বেনাঙ্গাবযবানাং মানমুক্তম্| কেবলং পুনঃশরীরমঙ্গুলিপর্বাণি চতুরশীতিঃ| তদাযামবিস্তারসমং সমুচ্যতে| তত্রাযুর্বলমোজঃ সুখমৈশ্বর্যং বিত্তমিষ্টাশ্চাপরে ভাবা ভবন্ত্যাযত্তাঃ প্রমাণবতি শরীরে; বিপর্যযস্ত্বতো হীনেঽধিকে বা||১১৭||
View original
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्| तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्| केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं समुच्यते| तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 85 (118) · Śloka 118
সাত্ম্যতশ্চেতি সাত্ম্যং নাম তদ্যত্ সাতত্যেনোপসেব্যমানমুপশেতে| তত্র যে ঘৃতক্ষীরতৈলমাংসরসসাত্ম্যাঃ সর্বরসসাত্ম্যাশ্চ তে বলবন্তঃ ক্লেশসহাশ্চিরজীবিনশ্চ ভবন্তি, রূক্ষসাত্ম্যাঃ পুনরেকরসসাত্ম্যাশ্চ যে তে প্রাযেণাল্পবলা অল্পক্লেশসহা অল্পাযুষোঽল্পসাধনাশ্চ ভবন্তি, ব্যামিশ্রসাত্ম্যাস্তু যে তে মধ্যবলাঃ সাত্ম্যনিমিত্ততো ভবন্তি||১১৮||
View original
सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते| तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 86 (119) · Śloka 119
সত্ত্বতশ্চেতি সত্ত্বমুচ্যতে মনঃ| তচ্ছরীরস্য তন্ত্রকমাত্মসংযোগাত্| তত্ ত্রিবিধং বলভেদেন- প্রবরং, মধ্যম্, অবরং চেতি; অতশ্চ প্রবরমধ্যাবরসত্ত্বাঃ পুরুষা ভবন্তি| তত্র প্রবরসত্ত্বাঃ সত্ত্বসারাস্তে সারেষূপদিষ্টাঃ, স্বল্পশরীরা হ্যপি তে নিজাগন্তুনিমিত্তাসু মহতীষ্বপি পীডাস্বব্যথা দৃশ্যন্তে সত্ত্বগুণবৈশেষ্যাত্; মধ্যসত্ত্বাস্ত্বপরানাত্মন্যুপনিধায সংস্তম্ভযন্ত্যাত্মনাঽঽত্মানং পরৈর্বাঽপি সংস্তভ্যন্তে; হীনসত্ত্বাস্তু নাত্মনা নাপি পরৈঃ সত্ত্ববলং প্রতি শক্যন্তে উপস্তম্ভযিতুং, মহাশরীরা হ্যপি তে স্বল্পানামপি বেদনানামসহা দৃশ্যন্তে, সন্নিহিতভযশোকলোভমোহমানা রৌদ্রভৈরবদ্বিষ্টবীভত্সবিকৃতসঙ্কথাস্বপি চ পশুপুরুষমাংসশোণিতানি চাবেক্ষ্য বিষাদবৈবর্ণ্যমূর্চ্ছোন্মাদভ্রমপ্রপতনানামন্যতমমাপ্নুবন্ত্যথবা মরণমিতি||১১৯||
View original
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः| तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्| तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति| तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 87 (120) · Śloka 120
আহারশক্তিতশ্চেতি আহারশক্তিরভ্যবহরণশক্ত্যা জরণশক্তযা চ পরীক্ষ্যা; বলাযুষী হ্যাহারাযত্তে||১২০||
View original
आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 88 (121) · Śloka 121
ব্যাযামশক্তিতশ্চেতি ব্যাযামশক্তিরপি কর্মশক্ত্যা পরীক্ষ্যা| কর্মশক্ত্যা হ্যনুমীযতে বলত্রৈবিধ্যম্ ||১২১||
View original
व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या| कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 89 (122) · Śloka 122
বযস্তশ্চেতি কালপ্রমাণবিশেষাপেক্ষিণী হি শরীরাবস্থা বযোঽভিধীযতে| তদ্বযো যথাস্থূলভেদেন ত্রিবিধং- বালং, মধ্যং, জীর্ণমিতি| তত্র বালমপরিপক্বধাতুমজাতব্যঞ্জনং সুকুমারমক্লেশসহমসম্পূর্ণবলং শ্লেষ্মধাতুপ্রাযমাষোডশবর্ষং, বিবর্ধমানধাতুগুণং পুনঃ প্রাযেণানবস্থিতসত্ত্বমাত্রিংশদ্বর্ষমুপদিষ্টং; মধ্যং পুনঃ সমত্বাগতবলবীর্যপৌরুষপরাক্রমগ্রহণধারণস্মরণবচনবিজ্ঞানসর্বধাতুগুণং বলস্থিতমবস্থিতসত্ত্বমবিশীর্যমাণধাতুগুণং পিত্তধাতুপ্রাযমাষষ্টিবর্ষমুপদিষ্টম্; অতঃ পরং হীযমানধাত্বিন্দ্রিযবলবীর্যপৌরুষপরাক্রমগ্রহণধারণস্মরণবচনবিজ্ঞানং ভ্রশ্যমানধাতুগুণং বাযুধাতুপ্রাযং ক্রমেণ জীর্ণমুচ্যতে আবর্ষশতম্| বর্ষশতং খল্বাযুষঃ প্রমাণমস্মিন্ কালে; সন্তি চ পুনরধিকোনবর্ষশতজীবিনোঽপি মনুষ্যাঃ; তেষাং বিকৃতিবর্জ্যৈঃ প্রকৃত্যাদিবলবিশেষৈরাযুষো লক্ষণতশ্চ প্রমাণমুপলভ্য বযসস্ত্রিত্বং বিভজেত্||১২২||
View original
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते| तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति| तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्| वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 90 (123) · Śloka 123
এবং প্রকৃত্যাদীনাং বিকৃতিবর্জ্যানাং ভাবানাং প্রবরমধ্যাবরবিভাগেন বলবিশেষং বিভজেত্| বিকৃতিবলত্রৈবিধ্যেন তু দোষবলং ত্রিবিধমনুমীযতে| ততো ভৈষজ্যস্য তীক্ষ্ণমৃদুমধ্যবিভাগেন ত্রৈবিধ্যং বিভজ্য যথাদোষং ভৈষজ্যমবচারযেদিতি||১২৩||
View original
एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्| विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते| ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 91 (124) · Śloka 124
আযুষঃ প্রমাণজ্ঞানহেতোঃ পুনরিন্দ্রিযেষু জাতিসূত্রীযে চ লক্ষণান্যুপদেক্ষ্যন্তে||১২৪||
View original
आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 92 (125) · Śloka 125
কালঃ পুনঃ সংবত্সরশ্চাতুরাবস্থা চ| তত্র সংবত্সরো দ্বিধা ত্রিধা ষোঢা দ্বাদশধা ভূযশ্চাপ্যতঃ প্রবিভজ্যতে তত্তত্কার্যমভিসমীক্ষ্য| অত্র খলু তাবত্ ষোঢা প্রবিভজ্য কার্যমুপদেক্ষ্যতে- হেমন্তো গ্রীষ্মো বর্ষাশ্চেতি শীতোষ্ণবর্ষলক্ষণাস্ত্রয ঋতবো ভবন্তি, তেষামন্তরেষ্বিতরে সাধারণলক্ষণাস্ত্রয ঋতবঃ- প্রাবৃট্শরদ্বসন্তা ইতি| প্রাবৃডিতি প্রথমঃ প্রবৃষ্টঃ কালঃ, তস্যানুবন্ধো হি বর্ষাঃ| এবমেতে সংশোধনমধিকৃত্য ষট্ বিভজ্যন্তে ঋতবঃ||১২৫||
View original
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च| तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य| अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति| प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः| एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127
তত্র সাধারণলক্ষণেষ্বৃতুষু বমনাদীনাং প্রবৃত্তির্বিধীযতে, নিবৃত্তিরিতরেষু| সাধারণলক্ষণা হি মন্দশীতোষ্ণবর্ষত্বাত্ সুখতমাশ্চ ভবন্ত্যবিকল্পকাশ্চ শরীরৌষধানাম্, ইতরে পুনরত্যর্থশীতোষ্ণবর্ষত্বাদ্দুঃখতমাশ্চ ভবন্তি বিকল্পকাশ্চ শরীরৌষধানাম্||১২৬|| তত্র হেমন্তে হ্যতিমাত্রশীতোপহতত্বাচ্ছরীরমসুখোপপন্নং ভবত্যতিশীতবাতাধ্মাতমতিদারুণীভূতমববদ্ধদোষং চ, ভেষজং পুনঃ সংশোধনার্থমুষ্ণস্বভাবমতিশীতোপহতত্বান্মন্দবীর্যত্বমাপদ্যতে, তস্মাত্তযোঃ সংযোগে সংশোধনমযোগাযোপপদ্যতে শরীরমপি চ বাতোপদ্রবায| গ্রীষ্মে পুনর্ভৃশোষ্ণোপহতত্বাচ্ছরীরমসুখোপপন্নং ভবত্যুষ্ণবাতাতপাধ্মাতমতিশিথিলমত্যর্থপ্রবিলীনদোষং, ভেষজং পুনঃ সংশোধনার্থমুষ্ণস্বভাবমুষ্ণানুগমনাত্তীক্ষ্ণতরত্বমাপদ্যতে, তস্মাত্তযোঃ সংযোগে সংশোধনমতিযোগাযোপপদ্যতে শরীরমপি পিপাসোপদ্রবায| বর্ষাসু তু মেঘজলাবততে গূঢার্কচন্দ্রতারে ধারাকুলে বিযতি ভূমৌ পঙ্কজলপটলসংবৃতাযামত্যর্থোপক্লিন্নশরীরেষু ভূতেষু বিহতস্বভাবেষু চ কেবলেষ্বৌষধগ্রামেষু তোযতোযদানুগতমারুতসংসর্গাদ্ গুরুপ্রবৃত্তীনি বমনাদীনি ভবন্তি, গুরুসমুত্থানানি চ শরীরাণি| তস্মাদ্বমনাদীনাং নিবৃত্তির্বিধীযতে বর্ষান্তেষ্বৃতুষু , ন চেদাত্যযিকং কর্ম| আত্যযিকে পুনঃ কর্মণি কামমৃতুং বিকল্প্য কৃত্রিমগুণোপধানেন যথর্তুগুণবিপরীতেন ভেষজং সংযোগসংস্কারপ্রমাণবিকল্পেনোপপাদ্য প্রমাণবীর্যসমং কৃত্বা ততঃ প্রযোজযেদুত্তমেন যত্নেনাবহিতঃ||১২৭||
View original
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु| साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६|| तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय| ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय| वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि| तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म| आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 94 (128) · Śloka 128
আতুরাবস্থাস্বপি তু কার্যাকার্যং প্রতি কালাকালসঞ্জ্ঞা; তদ্যথা- অস্যামবস্থাযামস্য ভেষজস্যাকালঃ , কালঃ পুনরন্যস্যেতি; এতদপি হি ভবত্যবস্থাবিশেষেণ; তস্মাদাতুরাবস্থাস্বপি হি কালাকালসঞ্জ্ঞা| তস্য পরীক্ষা- মুহুর্মুহুরাতুরস্য সর্বাবস্থাবিশেষাবেক্ষণং যথাবদ্ভেষজপ্রযোগার্থম্| ন হ্যতিপতিতকালমপ্রাপ্তকালং বা ভেষজমুপযুজ্যমানং যৌগিকং ভবতি; কালো হি ভৈষজ্যপ্রযোগপর্যাপ্তিমভিনির্বর্তযতি||১২৮||
View original
आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा| तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्| न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 95 (129) · Śloka 129
প্রবৃত্তিস্তু প্রতিকর্মসমারম্ভঃ| তস্য লক্ষণং ভিষগৌষধাতুরপরিচারকাণাং ক্রিযাসমাযোগঃ||১২৯||
View original
प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः| तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 96 (130) · Śloka 130
উপাযঃ পুনর্ভিষগাদীনাং সৌষ্ঠবমভিবিধানং চ সম্যক্| তস্য লক্ষণং- ভিষগাদীনাং যথোক্তগুণসম্পত্ দেশকালপ্রমাণসাত্ম্যক্রিযাদিভিশ্চ সিদ্ধিকারণৈঃ সম্যগুপপাদিতস্যৌষধস্যাবচারণমিতি||১৩০||
View original
उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्| तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 97 (131) · Śloka 131
এবমেতে দশ পরীক্ষ্যবিশেষাঃ পৃথক্ পৃথক্ পরীক্ষিতব্যা ভবন্তি||১৩১||
View original
एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 98 (132) · Śloka 132
পরীক্ষাযাস্তু খলু প্রযোজনং প্রতিপত্তিজ্ঞানম্| প্রতিপত্তির্নাম যো বিকারো যথা প্রতিপত্তব্যস্তস্য তথাঽনুষ্ঠানজ্ঞানম্||১৩২||
View original
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्| प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 99 (133) · Śloka 133
যত্র তু খলু বমনাদীনাং প্রবৃত্তিঃ, যত্র চ নিবৃত্তিঃ, তদ্ব্যাসতঃ সিদ্ধিষূত্তরমুপদেক্ষ্যামঃ||১৩৩||
View original
यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 100 (134) · Śloka 134
প্রবৃত্তিনিবৃত্তিলক্ষণসংযোগে তু গুরুলাঘবং সম্প্রধার্য সম্যগধ্যবস্যেদন্যতরনিষ্ঠাযাম্| সন্তি হি ব্যাধযঃ শাস্ত্রেষূত্সর্গাপবাদৈরুপক্রমং প্রতি নির্দিষ্টাঃ| তস্মাদ্গুরুলাঘবং সম্প্রধার্য সম্যগধ্যবস্যেদিত্যুক্তম্||১৩৪||
View original
प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्| सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 101 (135) · Śloka 135
যানি তু খলু বমনাদিষু ভেষজদ্রব্যাণ্যুপযোগং গচ্ছন্তি তান্যনুব্যাখ্যাস্যামঃ| তদ্যথা- ফলজীমূতকেক্ষ্বাকুধামার্গবকুটজকৃতবেধনফলানি, ফলজীমূতকেক্ষ্বাকুধামার্গবপত্রপুষ্পাণি আরগ্বধবৃক্ষকমদনস্বাদুকণ্টকপাঠাপাটলাশার্ঙ্গেষ্টামূর্বাসপ্তপর্ণনক্তমালপিচুমর্দপটোলসুষবীগুডূচী- চিত্রকসোমবল্কশতাবরীদ্বীপীশিগ্রুমূলকষাযৈঃ, মধুকমধূককোবিদারকর্বুদারনীপবিদুলবিম্বীশণপুষ্পীসদাপুষ্পাপ্রত্যক্পুষ্পাকষাযৈশ্চ, এলাহরেণুপ্রিযঙ্গুপৃথ্বীকাকুস্তুম্বুরুতগরনলদহ্রীবেরতালীশোশীরকষাযৈশ্চ , ইক্ষুকাণ্ডেক্ষ্বিক্ষুবালিকাদর্ভপোটগলকালঙ্কৃ(ঙ্ক)তকষাযৈশ্চ, সুমনাসৌমনস্যাযনীহরিদ্রাদারুহরিদ্রাবৃশ্চীরপুনর্নবামহাসহাক্ষুদ্রসহাকষাযৈশ্চ, শাল্মলিশাল্মলিকভদ্রপর্ণ্যেলাপর্ণ্যুপোদিকোদ্দালকধন্বনরাজাদনোপচিত্রাগোপীশৃঙ্গাটিকাকষাযৈশ্চ, পিপ্পলীপিপ্পলীমূলচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরসর্ষপফাণিতক্ষীরক্ষারলবণোদকৈশ্চ, যথালাভং যথেষ্টং বাঽপ্যুপসংস্কৃত্য বর্তিক্রিযাচূর্ণাবলেহস্নেহকষাযমাংসরসযবাগূযূষকাম্বলিকক্ষীরোপধেযান্মোদকানন্যাংশ্চ ভক্ষ্যপ্রকারান্ বিবিধাননুবিধায যথার্হং বমনার্হায দদ্যাদ্বিধিবদ্বমনম্| ইতি কল্পসঙ্গ্রহো বমনদ্রব্যাণাম্| কল্পমেষাং বিস্তারেণোত্তরকালমুপদেক্ষ্যামঃ||১৩৫||
View original
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्| इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्| कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 102 (136) · Śloka 136
বিরেচনদ্রব্যাণি তু শ্যামাত্রিবৃচ্চতুরঙ্গুলতিল্বকমহাবৃক্ষসপ্তলাশঙ্খিনীদন্তীদ্রবন্তীনাং ক্ষীরমূলত্বক্পত্রপুষ্পফলানি যথাযোগং তৈস্তৈঃ ক্ষীরমূলত্বক্পত্রপুষ্পফলৈর্বিক্লিপ্তাবিক্লিপ্তৈঃ , অজগন্ধাশ্বগন্ধাজশৃঙ্গীক্ষীরিণীনীলিনীক্লীতককষাযৈশ্চ, প্রকীর্যোদকীর্যামসূরবিদলাকম্পিল্লকবিডঙ্গগবাক্ষীকষাযৈশ্চ, পীলুপ্রিযালমৃদ্বীকাকাশ্মর্যপরূষকবদরদাডিমামলকহরীতকীবিভীতকবৃশ্চীরপুনর্নবাবিদারিগন্ধাদিকষাযৈশ্চ, সীধুসুরাসৌবীরকতুষোদকমৈরেযমেদকমদিরামধুমধূলকধান্যাম্লকুবলবদরখর্জূরকর্কন্ধুভিশ্চ, দধিদধিমণ্ডোদশ্বিদ্ভিশ্চ, গোমহিষ্যজাবীনাং চ ক্ষীরমূত্রৈর্যথালাভং যথেষ্টং বাঽপ্যুপসংস্কৃত্য বর্তিক্রিযাচূর্ণাসবলেহস্নেহকষাযমাংসরসযূষকাম্বলিকযবাগূক্ষীরোপধেযান্ মোদকানন্যাংশ্চ ভক্ষ্যপ্র(বি)কারান্ বিবিধাংশ্চ যোগাননুবিধায যথার্হং বিরেচনার্হায দদ্যাদ্বিরেচনম্| ইতি কল্পসঙ্গ্রহো বিরেচনদ্রব্যাণাম্| কল্পমেষাং বিস্তরেণ যথাবদুত্তরকালমুপদেক্ষ্যামঃ||১৩৬||
View original
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्| इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्| कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 103 (137) · Śloka 137
আস্থাপনেষু তু ভূযিষ্ঠকল্পানি দ্রব্যাণি যানি যোগমুপযান্তি তেষু তেষ্ববস্থান্তরেষ্বাতুরাণাং, তানি দ্রব্যাণি নামতো বিস্তরেণোপদিশ্যমানান্যপরিসঙ্খ্যেযানি স্যুরতিবহুত্বাত্; ইষ্টশ্চানতিসঙ্ক্ষেপবিস্তরোপদেশস্তন্ত্রে, ইষ্টং চ কেবলং জ্ঞানং, তস্মাদ্রসত এব তান্যত্র ব্যাখ্যাস্যামঃ| রসসংসর্গবিকল্পবিস্তরো হ্যেষামপরিসঙ্খ্যেযঃ, সমবেতানাং রসানামংশাংশবলবিকল্পাতিবহুত্বাত্| তস্মাদ্দ্রব্যাণাং চৈকদেশমুদাহরণার্থং রসেষ্বনুবিভজ্য রসৈকৈকশ্যেন চ নামলক্ষণার্থং ষডাস্থাপনস্কন্ধা রসতোঽনুবিভজ্য ব্যাখ্যাস্তন্তে||১৩৭||
View original
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः| रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्| तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 104 (138) · Śloka 138
যত্তু ষড্বিধমাস্থাপনমেকরসমিত্যাচক্ষতে ভিষজঃ, তদ্দুর্লভতমং সংসৃষ্টরসভূযিষ্ঠত্বাদ্দ্রব্যাণাম্| তস্মান্মধুরাণি মধুরপ্রাযাণি মধুরবিপাকানি মধুরপ্রভাবাণি চ মধুরস্কন্ধে মধুরাণ্যেব কৃত্বোপদেক্ষ্যন্তে, তথেতরাণি দ্রব্যাণ্যপি||১৩৮||
View original
यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्| तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 105 (139) · Śloka 139
তদ্যথা- জীবকর্ষভকৌ জীবন্তী বীরা তামলকী কাকোলী ক্ষীরকাকোলী মুদ্গপর্ণী মাষপর্ণী শালপর্ণী পৃশ্নিপর্ণ্যসনপর্ণী মধুপর্ণী মেদা মহামেদা কর্কটশৃঙ্গী শৃঙ্গাটিকা ছিন্নরুহা চ্ছত্রাঽতিচ্ছত্রা শ্রাবণী মহাশ্রাবণী সহদেবা বিশ্বদেবা শুক্লা ক্ষীরশুক্লা বলাঽতিবলা বিদারী ক্ষীরবিদারী ক্ষুদ্রসহা মহাসহা ঋষ্যগন্ধাঽশ্বগন্ধা বৃশ্চীরঃ পুনর্নবা বৃহতী কণ্টকারিকোরুবূকো মোরটঃ শ্বদংষ্ট্রা সংহর্ষা শতাবরী শতপুষ্পা মধূকপুষ্পী যষ্টীমধু মধূলিকা মৃদ্বীকা খর্জূরং পরূষকমাত্মগুপ্তা পুষ্করবীজং কশেরুকং রাজকশেরুকং রাজাদনং কতকং কাশ্মর্যং শীতপাক্যোদনপাকী তালখর্জূরমস্তকমিক্ষুরিক্ষুবালিকা দর্ভঃ কুশঃ কাশঃ শালির্গুন্দ্রেত্কটকঃ শরমূলং রাজক্ষবকঃ ঋষ্যপ্রোক্তা দ্বারদা ভারদ্বাজী বনত্রপুষ্যভীরুপত্রী হংসপাদী কাকনাসিকা কুলিঙ্গাক্ষী ক্ষীরবল্লী কপোলবল্লী কপোতবল্লী সোমবল্লী গোপবল্লী মধুবল্লী চেতি; এষামেবংবিধানামন্যেষাং চ মধুরবর্গপরিসঙ্খ্যাতানামৌষধদ্রব্যাণাং ছেদ্যানি খণ্ডশশ্ছেদযিত্বা ভেদ্যানি চাণুশো ভেদযিত্বা প্রক্ষাল্য পানীযেন সুপ্রক্ষালিতাযাং স্থাল্যাং সমাবাপ্য পযসাঽর্ধোদকেনাভ্যাসিচ্য সাধযেদ্দর্ব্যা সততমবঘট্টযন্; তদুপযুক্তভূযিষ্ঠেঽম্ভসি গতরসেষ্বৌষধেষু পযসি চানুপদগ্ধে স্থালীমুপহৃত্য সুপরিপূতং পযঃ সুখোষ্ণং ঘৃততৈলবসামজ্জলবণফাণিতোপহিতং বস্তিং বাতবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্; শীতং তু মধুসর্পির্ভ্যামুপসংসৃজ্য পিত্তবিকারিণে বিধিবদ্দদ্যাত্| ইতি মধুরস্কন্ধঃ||১৩৯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्| इति मधुरस्कन्धः||१३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 106 (140) · Śloka 140
আম্রাম্রাতকলকুচকরমর্দবৃক্ষাম্লাম্লবেতসকুবলবদরদাডিমমাতুলুঙ্গগণ্ডীরামলকনন্দীতকশীতক- তিন্তিণ্ডীকদন্তশঠৈরাবতককোশাম্রধন্বনানাং ফলানি, পত্রাণি চাম্রাতকাশ্মন্তকচাঙ্গেরীণাং চতুর্বিধানাং চাম্লিকানাং দ্বযোশ্চ কোলযোশ্চামশুষ্কযোর্দ্বযোশ্চৈব শুষ্কাম্লিকযোর্গ্রাম্যারণ্যযোঃ, আসবদ্রব্যাণি চ সুরাসৌবীরকতুষোদকমৈরেযমেদকমদিরামধুশুক্তশীধুদধিদধিমণ্ডোদশ্বিদ্ধান্যাম্লাদীনি চ, এষামেবংবিধানামন্যেষাং চাম্লবর্গপরিসঙ্খ্যাতানামৌষধদ্রব্যাণাং ছেদ্যানি খণ্ডশশ্ছেদযিত্বা ভেদ্যানি চাণুশো ভেদযিত্বা দ্রবৈঃ স্থাল্যামভ্যাসিচ্য সাধযিত্বোপসংস্কৃত্য যথাবত্তৈলবসামজ্জলবণফাণিতোপহিতং সুখোষ্ণং বস্তিং বাতবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্| ইত্যম্লস্কন্ধঃ||১৪০||
View original
आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इत्यम्लस्कन्धः||१४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 107 (141) · Śloka 141
সৈন্ধবসৌবর্চলকালবিডপাক্যানূপকূপ্যবালুকৈলমৌলকসামুদ্ররোমকৌদ্ভিদৌষরপাটেযকপাংশুজান্যেবম্প্রকারাণি চান্যানি লবণবর্গপরিসঙ্খ্যাতানি, এতান্যম্লোপহিতান্যুষ্ণোদকোপহিতানি বা স্নেহবন্তি সুখোষ্ণং বস্তিং বাতবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্| ইতি লবণস্কন্ধঃ||১৪১||
View original
सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति लवणस्कन्धः||१४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 108 (142) · Śloka 142
পিপ্পলীপিপ্পলীমূলহস্তিপিপ্পলীচব্যচিত্রকশৃঙ্গবেরমরিচাজমোদার্দ্রকবিডঙ্গকুস্তুম্বুরুপীলুতেজোবত্যেলাকুষ্ঠ- ভল্লাতকাস্থিহিঙ্গুনির্যাসকিলিমমূলকসর্ষপলশুনকরঞ্জশিগ্রুকমধুশিগ্রুকখরপুষ্পভূস্তৃণসুমুখসুরসকুঠেরকার্জক- গণ্ডীরকালমালকপর্ণাসক্ষবকফণিজ্ঝকক্ষারমূত্রপিত্তানীতি; এষামেবংবিধানাং চান্যেষাং কটুকবর্গপরিসঙ্খ্যাতানামৌষধদ্রব্যাণাং ছেদ্যানি খণ্ডশশ্ছেদযিত্বা ভেদ্যানি চাণুশো ভেদযিত্বা গোমূত্রেণ সহ সাধযিত্বোপসংস্কৃত্য যথাবন্মধুতৈললবণোপহিতং সুখোষ্ণং বস্তিং শ্লেষ্মবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্| ইতি কটুকস্কন্ধঃ||১৪২||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति कटुकस्कन्धः||१४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 109 (143) · Śloka 143
চন্দননলদকৃতমালনক্তমালনিম্বতুম্বুরুকুটজহরিদ্রাদারুহরিদ্রামুস্তমূর্বাকিরাততিক্তককটুকরোহিণীত্রাযমাণা- কারবেল্লিকাকরীরকরবীরকেবুককঠিল্লকবৃষমণ্ডূকপর্ণীকর্কোটকবার্তাকুকর্কশকাকমাচীকাকোদুম্বরিকাসুষব্যতিবিষা- পটোলকুলকপাঠাগুডূচীবেত্রাগ্রবেতসবিকঙ্কতবকুলসোমবল্কসপ্তপর্ণসুমনার্কাবল্গুজবচাতগরাগুরুবালকোশীরাণীতি , এষামেবংবিধানাং চান্যেষাং তিক্তবর্গপরিসঙ্খ্যাতানামৌষধদ্রব্যাণাং ছেদ্যানি খণ্ডশশ্ছেদযিত্বা ভেদ্যানি চাণুশো ভেদযিত্বা প্রক্ষাল্য পানীযেনাভ্যাসিচ্য সাধযিত্বোপসংস্কৃত্য যথাবন্মধুতৈললবণোপহিতং সুখোষ্ণং বস্তিং শ্লেষ্মবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্, শীতং তু মধুসর্পির্ভ্যামপসংসৃজ্য পিত্তবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্| ইতি তিক্তস্কন্ধঃ||১৪৩||
View original
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्| इति तिक्तस्कन्धः||१४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 110 (144) · Śloka 144
প্রিযঙ্গ্বনন্তাম্রাস্থ্যম্বষ্ঠকীকট্বঙ্গলোধ্রমোচরসসমঙ্গাধাতকীপুষ্পপদ্মাপদ্মকেশরজম্ব্বাম্রপ্লক্ষবট- কপীতনোদুম্বরাশ্বত্থভল্লাতকাস্থ্যশ্মন্তকশিরীষশিংশপাসোমবল্কতিন্দুকপ্রিযালবদরখদির- সপ্তপর্ণাশ্বকর্ণস্যন্দনার্জুনারিমেদৈলবালুকপরিপেলবকদম্বশল্লকীজিঙ্গিনীকাশকশেরুকরাজকশেরুকট্ফলবংশ- পদ্মকাশোকশালধবসর্জভূর্জশণখরপুষ্পাপুরশমীমাচীকবরকতুঙ্গাজকর্ণস্ফূর্জকবিভীতককুম্ভীপুষ্করবীজ- বিসমৃণালতালখর্জূরতরুণানীতি , এষামেবংবিধানাং চান্যেষাং কষাযবর্গপরিসঙ্খ্যাতানামৌষধদ্রব্যাণাং ছেদ্যানি খণ্ডশশ্ছেদযিত্বা ভেদ্যানি চাণুশো ভেদযিত্বা প্রক্ষাল্য পানীযেনাভ্যাসিচ্য সাধযিত্বোপসংস্কৃত্য যথাবন্মধুতৈললবণোপহিতং সুখোষ্ণং বস্তিং শ্লেষ্মবিকারিণে বিধিজ্ঞো বিধিবদ্দদ্যাত্, শীতং তু মধুসর্পির্ভ্যামুপসংসৃজ্য পিত্তবিকারিণে দদ্যাত্| ইতি কষাযস্কন্ধঃ||১৪৪||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्| इति कषायस्कन्धः||१४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146
তত্র শ্লোকাঃ- ষড্বর্গাঃ পরিসঙ্খ্যাতা য এতে রসভেদতঃ| আস্থাপনমভিপ্রেত্য তান্বিদ্যাত্সার্বযৌগিকান্||১৪৫|| সর্বশো হি প্রণিহিতাঃ সর্বরোগেষু জানতা| সর্বান্রোগান্নিযচ্ছন্তি যেভ্য আস্থাপনং হিতম্||১৪৬||
View original
तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः| आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५|| सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता| सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148
যেষাং যেষাং প্রশান্ত্যর্থং যে যে ন পরিকীর্তিতাঃ| দ্রব্যবর্গা বিকারাণাং তেষাং তে পরিকোপকাঃ||১৪৭|| ইত্যেতে ষডাস্থাপনস্কন্ধা রসতোঽনুবিভজ্য ব্যাখ্যাতাঃ||১৪৮||
View original
येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः| द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७|| इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 113 (149) · Śloka 149
তেভ্যো ভিষগ্বুদ্ধিমান্ পরিসঙ্খ্যাতমপি যদ্যদ্দ্রব্যমযৌগিকং মন্যেত, তত্তদপকর্ষযেত্; যদ্যচ্চানুক্তমপি যৌগিকং মন্যেত, তত্তদ্বিদধ্যাত্; বর্গমপি বর্গেণোপসংসৃজেদেকমেকেনানেকেন বা যুক্তিং প্রমাণীকৃত্য| প্রচরণমিব ভিক্ষুকস্য বীজমিব কর্ষকস্য সূত্রং বুদ্ধিমতামল্পমপ্যনল্পজ্ঞানায ভবতি; তস্মাদ্বুদ্ধিমতামূহাপোহবিতর্কাঃ, মন্দবুদ্ধেস্তু যথোক্তানুগমনমেব শ্রেযঃ| যথোক্তং হি মার্গমনুগচ্ছন্ ভিষক্ সংসাধযতি কার্যমনতিমহত্ত্বাদ্বা বিনিপাতযত্যনতিহ্রস্বত্বাদুদাহরণস্যেতি||১৪৯||
View original
तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य| प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः| यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 114 (150) · Śloka 150
অতঃ পরমনুবাসনদ্রব্যাণ্যনুব্যাখ্যাস্যামঃ| অনুবাসনং তু স্নেহ এব| স্নেহস্তু দ্বিবিধঃ- স্থাবরাত্মকঃ, জঙ্গমাত্মকশ্চ| তত্র স্থাবরাত্মকঃ স্নেহস্তৈলমতৈলং চ| তদ্দ্বযং তৈলমেব কৃত্বোপদেক্ষ্যামঃ, সর্বতস্তৈলপ্রাধান্যাত্| জঙ্গমাত্মকস্তু বসা, মজ্জা, সর্পিরিতি| তেষাং তৈলবসামজ্জসর্পিষাং যথাপূর্বং শ্রেষ্ঠং বাতশ্লেষ্মবিকারেষ্বনুবাসনীযেষু, যথোত্তরং তু পিত্তবিকারেষু, সর্ব এব বা সর্ববিকারেষ্বপি যোগমুপযান্তি সংস্কারবিধিবিশেষাদিতি||১৫০||
View original
अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः| अनुवासनं तु स्नेह एव| स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च| तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च| तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्| जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति| तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 115 (151) · Śloka 151
শিরোবিরেচনদ্রব্যাণি পুনরপামার্গপিপ্পলীমরিচবিডঙ্গশিগ্রুশিরীষতুম্বুরুপিল্বজাজ্যমোদাবার্তাকীপৃথ্বীকৈলাহরেণুকাফলানি চ, সুমুখসুরসকুঠেরকগণ্ডীরকালমালকপর্ণাসক্ষবকফণিজ্ঝকহরিদ্রাশৃঙ্গবেরমূলকলশুনতর্কারীসর্ষপপত্রাণি চ, অর্কালর্ককুষ্ঠনাগদন্তীবচাপামার্গশ্বেতাজ্যোতিষ্মতীগবাক্ষীগণ্ডীরপুষ্প্যবাক্পুষ্পীবৃশ্চিকালীবযস্থাতিবিষামূলানি চ, হরিদ্রাশৃঙ্গবেরমূলকলশুনকন্দাশ্চ, লোধ্রমদনসপ্তপর্ণনিম্বার্কপুষ্পাণি চ, দেবদার্বগুরুসরলশল্লকীজিঙ্গিন্যসনহিঙ্গুনির্যাসাশ্চ, তেজোবতীবরাঙ্গেঙ্গুদীশোভাঞ্জনকবৃহতীকণ্টকারিকাত্বচশ্চেতি| শিরোবিরেচনং সপ্তবিধং, ফল-পত্র-মূল-কন্দ-পুষ্প-নির্যাস-ত্বগাশ্রযভেদাত্| লবণকটুতিক্তকষাযাণি চেন্দ্রিযোপশযানি তথাঽপরাণ্যনুক্তান্যপি দ্রব্যাণি যথাযোগবিহিতানি শিরোবিরেচনার্থমুপদিশ্যন্ত ইতি||১৫১||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति| शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्| लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154
তত্র শ্লোকাঃ- লক্ষণাচার্যশিষ্যাণাং পরীক্ষা কারণং চ যত্| অধ্যেযাধ্যাপনবিধী সম্ভাষাবিধিরেব চ||১৫২|| ষড্ভিরূনানি পঞ্চাশদ্বাদমার্গপদানি চ| পদানি দশ চান্যানি কারণাদীনি তত্ত্বতঃ||১৫৩|| সম্প্রশ্নশ্চ পরীক্ষাদের্নবকো বমনাদিষু| ভিষগ্জিতীযে রোগাণাং বিমানে সম্প্রকাশিতঃ||১৫৪||
View original
तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्| अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२|| षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च| पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३|| सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु| भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157
বহুবিধমিদমুক্তমর্থজাতং বহুবিধবাক্যবিচিত্রমর্থকান্তম্| বহুবিধশুভশব্দসন্ধিযুক্তং বহুবিধবাদনিসূদনং পরেষাম্||১৫৫|| ইমাং মতিং বহুবিধহেতুসংশ্রযাং বিজজ্ঞিবান্ পরমতবাদসূদনীম্| ন সজ্জতে পরবচনাবমর্দনৈর্ন শক্যতে পরবচনৈশ্চ মর্দিতুম্||১৫৬|| দোষাদীনাং তু ভাবানাং সর্বেষামেব হেতুমত্| মানাত্ সম্যগ্বিমানানি নিরুক্তানি বিভাগশঃ||১৫৭||
View original
बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्| बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५|| इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्| न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६|| दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्| मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে বিমানস্থানে রোগভিষগ্জিতীযবিমানং নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ||৮|| (অগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে| অনেনাবধিনা স্থানং বিমানানাং সমর্থিতম্|)|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| (अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|
🔊 Audio coming soon