8. rōgabhiṣagjitīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ബുദ്ധിമാനാത്മനഃ കാര്യഗുരുലാഘവം കര്മഫലമനുബന്ധം ദേശകാലൌ ച വിദിത്വാ യുക്തിദര്ശനാദ്ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുഃ ശാസ്ത്രമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത| വിവിധാനി ഹി ശാസ്ത്രാണി ഭിഷജാം പ്രചരന്തി ലോകേ; തത്ര യന്മന്യേത സുമഹദ്യശസ്വിധീരപുരുഷാസേവിതമര്ഥബഹുലമാപ്തജനപൂജിതം ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഹിതമപഗതപുനരുക്തദോഷമാര്ഷം സുപ്രണീതസൂത്രഭാഷ്യസങ്ഗ്രഹക്രമം സ്വാധാരമനവപതിതശബ്ദമകഷ്ടശബ്ദം പുഷ്കലാഭിധാനം ക്രമാഗതാര്ഥമര്ഥതത്ത്വവിനിശ്ചയപ്രധാനം സങ്ഗതാര്ഥമസങ്കുലപ്രകരണമാശുപ്രബോധകം ലക്ഷണവച്ചോദാഹരണവച്ച, തദഭിപ്രപദ്യേത ശാസ്ത്രമ്| ശാസ്ത്രം ഹ്യേവംവിധമമല ഇവാദിത്യസ്തമോ വിധൂയ പ്രകാശയതി സര്വമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തതോऽനന്തരമാചാര്യം പരീക്ഷേത; തദ്യഥാ- പര്യവദാതശ്രുതം പരിദൃഷ്ടകര്മാണം ദക്ഷം ദക്ഷിണം ശുചിം ജിതഹസ്തമുപകരണവന്തം സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നം പ്രകൃതിജ്ഞം പ്രതിപത്തിജ്ഞമനുപസ്കൃതവിദ്യമനഹങ്കൃതമനസൂയകമകോപനം ക്ലേശക്ഷമം ശിഷ്യവത്സലമധ്യാപകം ജ്ഞാപനസമര്ഥം ചേതി| ഏവങ്ഗുണോ ഹ്യാചാര്യഃ സുക്ഷേത്രമാര്തവോ മേഘ ഇവ ശസ്യഗുണൈഃ സുശിഷ്യമാശു വൈദ്യഗുണൈഃ സമ്പാദയതി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തമുപസൃത്യാരിരാധയിഷുരുപചരേദഗ്നിവച്ച ദേവവച്ച രാജവച്ച പിതൃവച്ച ഭര്തൃവച്ചാപ്രമത്തഃ| തതസ്തത്പ്രസാദാത് കൃത്സ്നം ശാസ്ത്രമധിഗമ്യ ശാസ്ത്രസ്യ ദൃഢതായാമഭിധാനസ്യ സൌഷ്ഠവേऽര്ഥസ്യ വിജ്ഞാനേ വചനശക്തൌ ച ഭൂയോ ഭൂയഃ പ്രയതേത സമ്യക്||൫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

തത്രോപായാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- അധ്യയനമ്, അധ്യാപനം, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ചേത്യുപായാഃ||൬|| തത്രായമധ്യയനവിധിഃ- കല്യഃ കൃതക്ഷണഃ പ്രാതരുത്ഥായോപവ്യൂഷം വാ കൃത്വാऽऽവശ്യകമുപസ്പൃശ്യോദകം ദേവര്ഷിഗോബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യേഭ്യോ നമസ്കൃത്യ സമേ ശുചൌ ദേശേ സുഖോപവിഷ്ടോ മനഃപുരഃസരാഭിര്വാഗ്ഭിഃസൂത്രമനുക്രാമന് പുനഃ പുനരാവര്തയേദ് ബുദ്ധ്വാ സമ്യഗനുപ്രവിശ്യാര്ഥതത്ത്വം സ്വദോഷപരിഹാരാര്ഥം പരദോഷപ്രമാണാര്ഥം ച; ഏവം മധ്യന്ദിനേऽപരാഹ്ണേ രാത്രൌ ച ശശ്വദപരിഹാപയന്നധ്യയനമഭ്യസ്യേത്| ഇത്യധ്യയനവിധിഃ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

അഥാധ്യാപനവിധിഃ- അധ്യാപനേ കൃതബുദ്ധിരാചാര്യഃ ശിഷ്യമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത; തദ്യഥാ- പ്രശാന്തമാര്യപ്രകൃതികമക്ഷുദ്രകര്മാണമൃജുചക്ഷുര്മുഖനാസാവംശം തനുരക്തവിശദജിഹ്വമവികൃതദന്തൌഷ്ഠമമിന്മിനം ധൃതിമന്തമനഹങ്കൃതം മേധാവിനം വിതര്കസ്മൃതിസമ്പന്നമുദാരസത്ത്വം തദ്വിദ്യകുലജമഥവാ തദ്വിദ്യവൃത്തം തത്ത്വാഭിനിവേശിനമവ്യങ്ഗമവ്യാപന്നേന്ദ്രിയം നിഭൃതമനുദ്ധതമര്ഥതത്ത്വഭാവകമകോപനമവ്യസനിനം ശീലശൌചാചാരാനുരാഗദാക്ഷ്യപ്രാദക്ഷിണ്യോപപന്നമധ്യയനാഭികാമമര്ഥവിജ്ഞാനേ കര്മദര്ശനേ ചാനന്യകാര്യമലുബ്ധമനലസം സര്വഭൂതഹിതൈഷിണമാചാര്യസര്വാനുശിഷ്ടിപ്രതികരമനുരക്തം ച, ഏവങ്ഗുണസമുദിതമധ്യാപ്യമാഹുഃ||൮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ഏവംവിധമധ്യയനാര്ഥിനമുപസ്ഥിതമാരിരാധയിഷുമാചാര്യോऽനുഭാഷേത - ഉദഗയനേ ശുക്ലപക്ഷേ പ്രശസ്തേऽഹനി തിഷ്യഹസ്തശ്രവണാശ്വയുജാമന്യതമേന നക്ഷത്രേണ യോഗമുപഗതേ ഭഗവതി ശശിനി കല്യാണേ കല്യാണേ ച കരണേ മൈത്രേ മുഹൂര്തേ മുണ്ഡഃ കൃതോപവാസഃ സ്നാതഃ കാഷായവസ്ത്രസംവീതഃ സഗന്ധഹസ്തഃ സമിധോऽഗ്നിമാജ്യമുപലേപനമുദകുമ്ഭാന് മാല്യദാമദീപഹിരണ്യഹേമരജതമണിമുക്താവിദ്രുമക്ഷൌമപരിധീന് കുശലാജസര്ഷപാക്ഷതാംശ്ച ശുക്ലാനി സുമനാംസി ഗ്രഥിതാഗ്രഥിതാനി മേധ്യാന് ഭക്ഷ്യാന് ഗന്ധാംശ്ച ഘൃഷ്ടാനാദായോപതിഷ്ഠസ്വേതി||൯|| സ തഥാ കുര്യാത്||൧൦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

തമുപസ്ഥിതമാജ്ഞായ സമേ ശുചൌ ദേശേ പ്രാക്പ്രവണേ ഉദക്പ്രവണേ വാ ചതുഷ്കിഷ്കുമാത്രം ചതുരസ്രം സ്ഥണ്ഡിലം ഗോമയോദകേനോപലിപ്തം കുശാസ്തീര്ണം സുപരിഹിതം പരിധിഭിശ്ചതുര്ദിശം യഥോക്തചന്ദനോദകുമ്ഭക്ഷൌമഹേമഹിരണ്യരജതമണിമുക്താവിദ്രുമാലങ്കൃതം മേധ്യഭക്ഷ്യഗന്ധശുക്ലപുഷ്പലാജസര്ഷപാക്ഷതോപശോഭിതം കൃത്വാ, തത്ര പാലാശീഭിരൈങ്ഗുദീഭിരൌദുമ്ബരീഭിര്മാധുകീഭിര്വാ സമിദ്ഭിരഗ്നിമുപസമാധായ പ്രാങ്മുഖഃ ശുചിരധ്യയനവിധിമനുവിധായ മധുസര്പിര്ഭ്യാം ത്രിസ്ത്രിര്ജുഹുയാദഗ്നിമാശീഃസമ്പ്രയുക്തൈര്മന്ത്രൈര്ബ്രഹ്മാണമഗ്നിം ധന്വന്തരിം പ്രജാപതിമശ്വിനാവിന്ദ്രമൃഷീംശ്ച സൂത്രകാരാനഭിമന്ത്രയമാണഃ പൂര്വം സ്വാഹേതി||൧൧|| ശിഷ്യശ്ചൈനമന്വാലഭേത| ഹുത്വാ ച പ്രദക്ഷിണമഗ്നിമനുപരിക്രാമേത്| പരിക്രമ്യ ബ്രാഹ്മണാന് സ്വസ്തി വാചയേത്; ഭിഷജശ്ചാഭിപൂജയേത്||൧൨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

അഥൈനമഗ്നിസകാശേ ബ്രാഹ്മണസകാശേ ഭിഷക്സകാശേ ചാനുശിഷ്യാത്- ബ്രഹ്മചാരിണാ ശ്മശ്രുധാരിണ സത്യവാദിനാऽമാംസാദേന മേധ്യസേവിനാ നിര്മത്സരേണാശസ്ത്രധാരിണാ ച ഭവിതവ്യം, ന ച തേ മദ്വചനാത് കിഞ്ചിദകാര്യം സ്യാദന്യത്ര രാജദ്വിഷ്ടാത് പ്രാണഹരാദ്വിപുലാദധര്മ്യാദനര്ഥസമ്പ്രയുക്താദ്വാऽപ്യര്ഥാത്; മദര്പണേന മത്പ്രധാനേന മദധീനേന മത്പ്രിയഹിതാനുവര്തിനാ ച ശശ്വദ്ഭവിതവ്യം, പുത്രവദ്ദാസവദര്ഥിവച്ചോപചരതാऽനുവസ്തവ്യോऽഹമ് , അനുത്സേകേനാവഹിതേനാനന്യമനസാ വിനീതേനാവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യകാരിണാऽനസൂയകേന ചാഭ്യനുജ്ഞാതേന പ്രവിചരിതവ്യമ്, അനുജ്ഞാതേന (ചാനനുജ്ഞാതേന ച) പ്രവിചരതാ പൂര്വം ഗുര്വര്ഥോപാഹരണേ യഥാശക്തി പ്രയതിതവ്യം, കര്മസിദ്ധിമര്ഥസിദ്ധം യശോലാഭം പ്രേത്യ ച സ്വര്ഗമിച്ഛതാ ഭിഷജാ ത്വയാ ഗോബ്രാഹ്മണമാദൌ കൃത്വാ സര്വപ്രാണഭൃതാം ശര്മാശാസിതവ്യമഹരഹരുത്തിഷ്ഠതാ ചോപവിശതാ ച, സര്വാത്മനാ ചാതുരാണാമാരോഗ്യായ പ്രയതിതവ്യം, ജീവിതഹേതോരപി ചാതുരേഭ്യോ നാഭിദ്രോഗ്ധവ്യം, മനസാऽപി ച പരസ്ത്രിയോ നാഭിഗമനീയാസ്തഥാ സര്വമേവ പരസ്വം, നിഭൃതവേശപരിച്ഛദേന ഭവിതവ്യമ്, അശൌണ്ഡേനാപാപേനാപാപസഹായേന ച, ശ്ലക്ഷ്ണശുക്ലധര്മ്യശര്മ്യധന്യസത്യഹിതമിതവചസാ ദേശകാലവിചാരിണാ സ്മൃതിമതാ ജ്ഞാനോത്ഥാനോപകരണസമ്പത്സു നിത്യം യത്നവതാ ച; ന ച കദാചിദ്രാജദ്വിഷ്ടാനാം രാജദ്വേഷിണാം വാ മഹാജനദ്വിഷ്ടാനാം മഹാജനദ്വേഷിണാം വാऽപ്യൌഷധമനുവിധാതവ്യം, തഥാ സര്വേഷാമത്യര്ഥവികൃതദുഷ്ടദുഃഖശീലാചാരോപചാരാണാമനപവാദപ്രതികാരണാം മുമൂര്ഷൂണാം ച, തഥൈവാസന്നിഹിതേശ്വരാണാം സ്ത്രീണാമനധ്യക്ഷാണാം വാ; ന ച കദാചിത് സ്ത്രീദത്തമാമിഷമാദാതവ്യമനനുജ്ഞാതം ഭര്ത്രാऽഥവാऽധ്യക്ഷേണ, ആതുരകുലം ചാനുപ്രവിശതാ വിദിതേനാനുമതപ്രവേശിനാ സാര്ധം പുരുഷേണ സുസംവീതേനാവാക്ശിരസാ സ്മൃതിമതാ സ്തിമിതേനാവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ മനസാ സര്വമാചരതാ സമ്യഗനുപ്രവേഷ്ടവ്യമ്, അനുപ്രവിശ്യ ച വാങ്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ന ക്വചിത് പ്രണിധാതവ്യാന്യന്യത്രാതുരാദാതുരോപകാരാര്ഥാദാതുരഗതേഷ്വന്യേഷു വാ ഭാവേഷു, ന ചാതുരകുലപ്രവൃത്തയോ ബഹിര്നിശ്ചാരയിതവ്യാഃ, ഹ്രസിതം ചായുഷഃ പ്രമാണമാതുരസ്യ ജാനതാऽപി ത്വയാ ന വര്ണയിതവ്യം തത്ര യത്രോച്യമാനമാതുരസ്യാന്യസ്യ വാऽപ്യുപഘാതായ സമ്പദ്യതേ; ജ്ഞാനവതാऽപി ച നാത്യര്ഥമാത്മനോ ജ്ഞാനേ വികത്ഥിതവ്യമ്, ആപ്താദപി ഹി വികത്ഥമാനാദത്യര്ഥമുദ്വിജന്ത്യനേകേ||൧൩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ന ചൈവ ഹ്യസ്തി സുതരമായുര്വേദസ്യ പാരം, തസ്മാദപ്രമത്തഃ ശശ്വദഭിയോഗമസ്മിന് ഗച്ഛേത്, ഏതച്ച കാര്യമ്, ഏവമ്ഭൂയശ്ച വൃത്തസൌഷ്ഠവമനസൂയതാ പരേഭ്യോऽപ്യാഗമയിതവ്യം, കൃത്സ്നോ ഹി ലോകോ ബുദ്ധിമതാമാചാര്യഃ ശത്രുശ്ചാബുദ്ധിമതാമ്, അതശ്ചാഭിസമീക്ഷ്യ ബുദ്ധിമതാऽമിത്രസ്യാപി ധന്യം യശസ്യമായുഷ്യം പൌഷ്ടികം ലൌക്യമഭ്യുപദിശതോ വചഃ ശ്രോതവ്യമനുവിധാതവ്യം ചേതി| അതഃ പരമിദം ബ്രൂയാത്- ദേവതാഗ്നിദ്വിജഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യേഷു തേ നിത്യം സമ്യഗ്വര്തിതവ്യം, തേഷു തേ സമ്യഗ്വര്തമാനസ്യായമഗ്നിഃ സര്വഗന്ധരസരത്നബീജാനി യഥേരിതാശ്ച ദേവതാഃ ശിവായ സ്യുഃ, അതോऽന്യഥാ വര്തമാനസ്യാശിവായേതി| ഏവം ബ്രുവതി ചാചാര്യേ ശിഷ്യഃ ‘തഥാ’ ഇതി ബ്രൂയാത്| യഥോപദേശം ച കുര്വന്നധ്യാപ്യഃ, അതോऽന്യഥാ ത്വനധ്യാപ്യഃ| അധ്യാപ്യമധ്യാപയന് ഹ്യാചാര്യോ യഥോക്തൈശ്ചാധ്യാപനഫലൈര്യോഗമാപ്നോത്യന്യൈശ്ചാനുക്തൈഃ ശ്രേയസ്കരൈര്ഗുണൈഃ ശിഷ്യമാത്മാനം ച യുനക്തി| ഇത്യധ്യാപനവിധിരുക്തഃ||൧൪||

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

സമ്ഭാഷാവിധിമത ഊര്ധ്വം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- ഭിഷക് ഭിഷജാ സഹ സമ്ഭാഷേത| തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ഹി ജ്ഞാനാഭിയോഗസംഹര്ഷകരീ ഭവതി, വൈശാരദ്യമപി ചാഭിനിര്വര്തയതി, വചനശക്തിമപി ചാധത്തേ, യശശ്ചാഭിദീപയതി, പൂര്വശ്രുതേ ച സന്ദേഹവതഃ പുനഃ ശ്രവണാച്ഛ്രുതസംശയമപകര്ഷതി, ശ്രുതേ ചാസന്ദേഹവതോ ഭൂയോऽധ്യവസായമഭിനിര്വര്തയതി, അശ്രുതമപി ച കഞ്ചിദര്ഥം ശ്രോത്രവിഷയമാപാദയതി, യച്ചാചാര്യഃ ശിഷ്യായ ശുശ്രൂഷവേ പ്രസന്നഃ ക്രമേണോപദിശതി ഗുഹ്യാഭിമതമര്ഥജാതം തത് പരസ്പരേണ സഹ ജല്പന് പിണ്ഡേന വിജിഗീഷുരാഹ സംഹര്ഷാത്, തസ്മാത്തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാമഭിപ്രശംസന്തി കുശലാഃ||൧൫|| ദ്വിവിധാ തു ഖലു തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ഭവതി- സന്ധായസമ്ഭാഷാ, വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാ ച||൧൬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

തത്ര ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നേനാകോപനേനാനുപസ്കൃതവിദ്യേനാനസൂയകേനാനുനേയേനാനുനയകോവിദേന ക്ലേശക്ഷമേണ പ്രിയസമ്ഭാഷണേന ച സഹ സന്ധായസമ്ഭാഷാ വിധീയതേ| തഥാവിധേന സഹ കഥയന് വിസ്രബ്ധഃ കഥയേത്, പൃച്ഛേദപി ച വിസ്രബ്ധഃ, പൃച്ഛതേ ചാസ്മൈ വിസ്രബ്ധായ വിശദമര്ഥം ബ്രൂയാത്, ന ച നിഗ്രഹഭയാദുദ്വിജേത, നിഗൃഹ്യ ചൈനം ന ഹൃഷ്യേത്, ന ച പരേഷു വികത്ഥേത, ന ച മോഹാദേകാന്തഗ്രാഹീ സ്യാത്, ന ചാവിദിതമര്ഥമനുവര്ണയേത്, സമ്യക് ചാനുനയേനാനുനയേത്, തത്ര ചാവഹിതഃ സ്യാത്| ഇത്യനുലോമസമ്ഭാഷാവിധിഃ||൧൭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

അത ഊര്ധ്വമിതരേണ സഹ വിഗൃഹ്യ സമ്ഭാഷായാം ജല്പേച്ഛ്രേയസാ യോഗമാത്മനഃ പശ്യന്| പ്രാഗേവ ച ജല്പാജ്ജല്പാന്തരം പരാവരാന്തരം പരിഷദ്വിശേഷാംശ്ച സമ്യക് പരീക്ഷേത| സമ്യക്പരീക്ഷാ ഹി ബുദ്ധിമതാം കാര്യപ്രവൃത്തിനിവൃത്തികാലൌ ശംസതി, തസ്മാത് പരീക്ഷാമഭിപ്രശംസന്തി കുശലാഃ| പരീക്ഷമാണസ്തു ഖലു പരാവരാന്തരമിമാന് ജല്പകഗുണാഞ് ശ്രേയസ്കരാന്ദോഷവതശ്ച പരീക്ഷേത സമ്യക്; തദ്യഥാ- ശ്രുതം വിജ്ഞാനം ധാരണം പ്രതിഭാനം വചനശക്തിരിതി, ഏതാന് ഗുണാന് ശ്രേയസ്കരാനാഹുഃ; ഇമാന് പുനര്ദോഷവതഃ, തദ്യഥാ- കോപനത്വമവൈശാരദ്യം ഭീരുത്വമധാരണത്വമനവഹിതത്വമിതി| ഏതാന് ഗുണാന് ഗുരുലാഘവതഃ പരസ്യ ചൈവാത്മനശ്ച തുലയേത്||൧൮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

തത്ര ത്രിവിധഃ പരഃ സമ്പദ്യതേ- പ്രവരഃ, പ്രത്യവരഃ, സമോ വാ, ഗുണവിനിക്ഷേപതഃ; നത്വേവ കാര്ത്സ്ന്യേന||൧൯|| പരിഷത്തു ഖലു ദ്വിവിധാ- ജ്ഞാനവതീ, മൂഢപരിഷച്ച| സൈവ ദ്വിവിധാ സതീ ത്രിവിധാ പുനരനേന കാരണവിഭാഗേന- സുഹൃത്പരിഷത്, ഉദാസീനപരിഷത്, പ്രതിനിവിഷ്ടപരിഷച്ചേതി | തത്ര പ്രതിനിവിഷ്ടായാം പരിഷദി ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നായാം മൂഢായാം വാ ന കഥം ചിത് കേനചിത് സഹ ജല്പോ വിധീയതേ; മൂഢായാം തു സുഹൃത്പരിഷദ്യുദാസീനായാം വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തീരന്തരേണാപ്യദീപ്തയശസാ മഹാജനവിദ്വിഷ്ടേനാപി സഹ ജല്പോ വിധീയതേ| തദ്വിധേന ച സഹ കഥയതാ ആവിദ്ധദീര്ഘസൂത്രസങ്കുലൈര്വാക്യദണ്ഡകൈഃ കഥയിതവ്യമ്, അതിഹൃഷ്ടം മുഹുര്മുഹുരുപഹസതാ പരം നിരൂപയതാ ച പര്ഷദമാകാരൈര്ബ്രുവതശ്ചാസ്യ വാക്യാവകാശോ ന ദേയഃ; കഷ്ടശബ്ദം ച ബ്രുവതാ വക്തവ്യോ നോച്യതേ, അഥവാ പുനര്ഹീനാ തേ പ്രതിജ്ഞാ, ഇതി| പുനശ്ചാഹൂ(ഹ്വ)യമാനഃ പ്രതിവക്തവ്യഃ- പരിസംവത്സരോ ഭവാന് ശിക്ഷസ്വ താവത്; ന ത്വയാ ഗുരുരുപാസിതോ നൂനമ്, അഥവാ പര്യാപ്തമേതാവത്തേ; സകൃദപി ഹി പരിക്ഷേപികം നിഹതം നിഹതമാഹുരിതി നാസ്യ യോഗഃ കര്തവ്യഃ കഥഞ്ചിത്| അപ്യേവം ശ്രേയസാ സഹ വിഗൃഹ്യ വക്തവ്യമിത്യാഹുരേകേ; നത്വേവം ജ്യായസാ സഹ വിഗ്രഹം പ്രശംസന്തി കുശലാഃ||൨൦||

Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24

പ്രത്യവരേണ തു സഹ സമാനാഭിമതേന വാ വിഗൃഹ്യ ജല്പതാ സുഹൃത്പരിഷദി കഥയിതവ്യമ്, അഥവാऽപ്യുദാസീനപരിഷദ്യവധാനശ്രവണജ്ഞാനവിജ്ഞാനോപധാരണവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നായാം കഥയതാ ചാവഹിതേന പരസ്യ സാദ്ഗുണ്യദോഷബലമവേക്ഷിതവ്യം, സമവേക്ഷ്യ ച യത്രൈനം ശ്രേഷ്ഠം മന്യേത നാസ്യ തത്ര ജല്പം യോജയേദനാവിഷ്കൃതമയോഗം കുര്വന്; യത്ര ത്വേനമവരം മന്യേത തത്രൈവൈനമാശു നിഗൃഹ്ണീയാത്| തത്ര ഖല്വിമേ പ്രത്യവരാണാമാശു നിഗ്രഹേ ഭവന്ത്യുപായാഃ; തദ്യഥാ- ശ്രുതഹീനം മഹതാ സൂത്രപാഠേനാഭിഭവേത്, വിജ്ഞാനഹീനം പുനഃ കഷ്ടശബ്ദേന വാക്യേന, വാക്യധാരണാഹീനമാവിദ്ധദീര്ഘസൂത്രസങ്കുലൈര്വാക്യദണ്ഡകൈഃ, പ്രതിഭാഹീനം പുനര്വചനേനൈകവിധേനാനേകാര്ഥവാചിനാ , വചനശക്തിഹീനമര്ധോക്തസ്യ വാക്യസ്യാക്ഷേപേണ , അവിശാരദമപത്രപണേന, കോപനമായാസനേന, ഭീരും വിത്രാസനേന, അനവഹിതം നിയമനേനേതി| ഏവമേതൈരുപായൈഃ പരമവരമഭിഭവേച്ഛീഘ്രമ്||൨൧|| തത്ര ശ്ലോകൌ- വിഗൃഹ്യ കഥയേദ്യുക്ത്യാ യുക്തം ച ന നിവാരയേത്| വിഗൃഹ്യഭാഷാ തീവ്രം ഹി കേഷാഞ്ചിദ്ദ്രോഹമാവഹേത്||൨൨|| നാകാര്യമസ്തി ക്രുദ്ധസ്യ നാവാച്യമപി വിദ്യതേ| കുശലാ നാഭിനന്ദന്തി കലഹം സമിതൌ സതാമ്||൨൩|| ഏവം പ്രവൃത്തേ വാദേ കുര്യാത്||൨൪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 25

പ്രാഗേവ താവദിദം കര്തും യതേത- സന്ധായ പര്ഷദാऽയനഭൂതമാത്മനഃ പ്രകരണമാദേശയിതവ്യം, യദ്വാ പരസ്യ ഭൃശദുര്ഗം സ്യാത്, പക്ഷമഥവാ പരസ്യ ഭൃശം വിമുഖമാനയേത്; പരിഷദി ചോപസംഹിതായാമശക്യമസ്മാഭിര്വക്തുമ്, ഏഷൈവ തേ പരിഷദ്യഥേഷ്ടം യഥായോഗം യഥാഭിപ്രായം വാദം വാദമര്യാദാം ച സ്ഥാപയിഷ്യതീത്യുക്ത്വാ തൂഷ്ണീമാസീത||൨൫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

തത്രേദം വാദമര്യാദാലക്ഷണം ഭവതി- ഇദം വാച്യമ്, ഇദമവാച്യമ്, ഏവം പരാജിതോ ഭവതീതി||൨൬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ഇമാനി തു ഖലു പദാനി ഭിഷഗ്വാദമാര്ഗജ്ഞാനാര്ഥമധിഗമ്യാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വാദഃ, ദ്രവ്യം, ഗുണാഃ, കര്മ, സാമാന്യം, വിശേഷഃ, സമവായഃ, പ്രതിജ്ഞാ, സ്ഥാപനാ, പ്രതിഷ്ഠാപനാ, ഹേതുഃ, ദൃഷ്ടാന്തഃ, ഉപനയഃ, നിഗമനമ്, ഉത്തരം, സിദ്ധാന്തഃ, ശബ്ദഃ, പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനമ്, ഐതിഹ്യമ്, ഔപമ്യം, സംശയഃ, പ്രയോജനം, സവ്യഭിചാരം, ജിജ്ഞാസാ, വ്യവസായഃ, അര്ഥപ്രാപ്തിഃ, സമ്ഭവഃ, അനുയോജ്യമ്, അനനുയോജ്യമ്, അനുയോഗഃ, പ്രത്യനുയോഗഃ, വാക്യദോഷഃ, വാക്യപ്രശംസാ, ഛലമ്, അഹേതുഃ, അതീതകാലമ്, ഉപാലമ്ഭഃ, പരിഹാരഃ, പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ, അഭ്യനുജ്ഞാ, ഹേത്വന്തരമ്, അര്ഥാന്തരം, നിഗ്രഹസ്ഥാനമിതി||൨൭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

തത്ര വാദോ നാമ സ യത് പരേണ സഹ ശാസ്ത്രപൂര്വകം വിഗൃഹ്യ കഥയതി| സ ച ദ്വിവിധഃ സങ്ഗ്രഹേണ- ജല്പഃ, വിതണ്ഡാ ച| തത്ര പക്ഷാശ്രിതയോര്വചനം ജല്പഃ, ജല്പവിപര്യയോ വിതണ്ഡാ| യഥാ- ഏകസ്യ പക്ഷഃ പുനര്ഭവോऽസ്തീതി, നാസ്തീത്യപരസ്യ; തൌ ച സ്വസ്വപക്ഷഹേതുഭിഃ സ്വസ്വപക്ഷം സ്ഥാപയതഃ, പരപക്ഷമുദ്ഭാവയതഃ, ഏഷ ജല്പഃ| ജല്പവിപര്യയോ വിതണ്ഡാ| വിതണ്ഡാ നാമ പരപക്ഷേ ദോഷവചനമാത്രമേവ||൨൮||

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

ദ്രവ്യ-ഗുണ-കര്മ-സാമാന്യ-വിശേഷ-സമവായാഃ സ്വലക്ഷണൈഃ ശ്ലോകസ്ഥാനേ പൂര്വമുക്താഃ||൨൯|| അഥ പ്രതിജ്ഞാ- പ്രതിജ്ഞാ നാമ സാധ്യവചനം; യഥാ- നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി||൩൦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

അഥ സ്ഥാപനാ- സ്ഥാപനാ നാമ തസ്യാ ഏവ പ്രതിജ്ഞായാ ഹേതുദൃഷ്ടാന്തോപനയനിഗമനൈഃ സ്ഥാപനാ| പൂര്വം ഹി പ്രതിജ്ഞാ, പശ്ചാത് സ്ഥാപനാ, കിം ഹ്യപ്രതിജ്ഞാതം സ്ഥാപയിഷ്യതി; യഥാ- നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി പ്രതിജ്ഞാ; ഹേതുഃ- അകൃതകത്വാദിതി; ദൃഷ്ടാന്തഃ - യഥാऽऽകാശമിതി; ഉപനയഃ- യഥാ ചാകൃതകമാകാശം, തച്ച നിത്യം, തഥാ പുരുഷ ഇതി; നിഗമനം- തസ്മാന്നിത്യ ഇതി||൩൧||

Adhikarana 22 (32) · Śloka 32

അഥ പ്രതിഷ്ഠാപനാ- പ്രതിഷ്ഠാപനാ നാമ യാ തസ്യാ ഏവ പരപ്രതിജ്ഞായാ വിപരീതാര്ഥസ്ഥാപനാ| യഥാ- അനിത്യഃ പുരുഷ ഇതി പ്രതിജ്ഞാ ; ഹേതുഃ- ഐന്ദ്രിയകത്വാദിതി; ദൃഷ്ടാന്തഃ- യഥാ ഘട ഇതി, ഉപനയോ- യഥാ ഘട ഐന്ദ്രിയകഃ സ ചാനിത്യഃ, തഥാ ചായമിതി; നിഗമനം- തസ്മാദനിത്യ ഇതി||൩൨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

അഥ ഹേതുഃ- ഹേതുര്നാമോപലബ്ധികാരണം; തത് പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനമ്, ഐതിഹ്യമ്, ഔപമ്യമിതി; ഏഭിര്ഹേതുഭിര്യദുപലഭ്യതേ തത് തത്ത്വമ്||൩൩||

Adhikarana 24 (34) · Śloka 34

അഥ ദൃഷ്ടാന്തഃ- ദൃഷ്ടാന്തോ നാമ യത്ര മൂര്ഖവിദുഷാം ബുദ്ധിസാമ്യം, യോ വര്ണ്യം വര്ണയതി | യഥാ- അഗ്നിരുഷ്ണഃ, ദ്രവമുദകം, സ്ഥിരാ പൃഥിവീ, ആദിത്യഃ പ്രകാശക ഇതി; യഥാ ആദിത്യഃ പ്രകാശകസ്തഥാ സാങ്ഖ്യജ്ഞാനം പ്രകാശകമിതി||൩൪||

Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36

ഉപനയോ നിഗമനം ചോക്തം സ്ഥാപനാപ്രതിഷ്ഠാപനാവ്യാഖ്യായാമ്||൩൫|| അഥോത്തരമ്- ഉത്തരം നാമ സാധര്മ്യോപദിഷ്ടേ ഹേതൌ വൈധര്മ്യവചനം, വൈധര്മ്യോപദിഷ്ടേ വാ ഹേതൌ സാധര്മ്യവചനമ്| യഥാ- ‘ഹേതുസധര്മാണോ വികാരാഃ, ശീതകസ്യ ഹി വ്യാധേര്ഹേതുഭിഃ സാധര്മ്യം ഹിമശിശിരവാതസംസ്പര്ശാഃ’, ഇതി ബ്രുവതഃ പരോ ബ്രൂയാത്- ഹേതുവിധര്മാണോ വികാരാഃ, യഥാ ശരീരാവയവാനാം ദാഹൌഷ്ണ്യകോഥപ്രപചനേ ഹേതുവൈധര്മ്യം ഹിമശിശിരവാതസംസ്പര്ശാ ഇതി| ഏതത് സവിപര്യയമുത്തരമ്||൩൬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

അഥ സിദ്ധാന്തഃ- സിദ്ധാന്തോ നാമ സ യഃ പരീക്ഷകൈര്ബഹുവിധം പരീക്ഷ്യ ഹേതുഭിശ്ച സാധയിത്വാ സ്ഥാപ്യതേ നിര്ണയഃ| സ ചതുര്വിധഃ- സര്വതന്ത്രസിദ്ധാന്തഃ, പ്രതിതന്ത്രസിദ്ധാന്തഃ, അധികരണസിദ്ധാന്തഃ, അഭ്യുപഗമസിദ്ധാന്തശ്ചേതി| തത്ര സര്വതന്ത്രസിദ്ധാന്തോ നാമ തസ്മിംസ്തസ്മിന് സര്വസ്മിംസ്തന്ത്രേ തത്തത് പ്രസിദ്ധം; യഥാ സന്തി നിദാനാനി, സന്തി വ്യാധയഃ, സന്തി സിദ്ധ്യുപായാഃ സാധ്യാനാമിതി| പ്രതിതന്ത്രസിദ്ധാന്തോ നാമ തസ്മിംസ്തസ്മിന്നേകൈകസ്മിംസ്തന്ത്രേ തത്തത് പ്രസിദ്ധം; യഥാ- അന്യത്രാഷ്ടൌ രസാഃ ഷഡത്ര, പഞ്ചേന്ദ്രിയാണ്യത്ര ഷഡിന്ദ്രിയാണ്യന്യത്ര തന്ത്രേ, വാതാദികൃതാഃ സര്വേ വികാരാ യഥാऽന്യത്ര, അത്ര വാതാദികൃതാ ഭൂതകൃതാശ്ച പ്രസിദ്ധാഃ| അധികരണസിദ്ധാന്തോ നാമ സ യസ്മിന്നധികരണേ പ്രസ്തൂയമാനേ സിദ്ധാന്യന്യാന്യപ്യധികരണാനി ഭവന്തി, യഥാ- ‘ന മുക്തഃ കര്മാനുബന്ധികം കുരുതേ, നിസ്പൃഹത്വാത് ഇതി പ്രസ്തുതേ സിദ്ധാഃ കര്മഫല-മോക്ഷ-പുരുഷ-പ്രേത്യഭാവാ ഭവന്തി| അഭ്യുപഗമസിദ്ധാന്തോ നാമ സ യമര്ഥമസിദ്ധമപരീക്ഷിതമനുപദിഷ്ടമഹേതുകം വാ വാദകാലേऽഭ്യുപഗച്ഛന്തി ഭിഷജഃ; തദ്യഥാ- ദ്രവ്യം പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, ഗുണാഃ പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, വീര്യം പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, ഇത്യേവമാദിഃ| ഇതി ചതുര്വിധഃ സിദ്ധാന്തഃ||൩൭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

അഥ ശബ്ദഃ- ശബ്ദോ നാമ വര്ണസമാമ്നായഃ; സ ചതുര്വിധഃ- ദൃഷ്ടാര്ഥശ്ച, അദൃഷ്ടാര്ഥശ്ച, സത്യശ്ച, അനൃതശ്ചേതി| തത്ര ദൃഷ്ടാര്ഥോ നാമ- ത്രിഭിര്ഹേതുഭിര്ദോഷാഃ പ്രകുപ്യന്തി, ഷഡ്ഭിരുപക്രമൈശ്ച പ്രശാമ്യന്തി, സതി ശ്രോത്രാദിസദ്ഭാവേ ശബ്ദാദിഗ്രഹണമിതി| അദൃഷ്ടാര്ഥഃ പുനഃ- അസ്തി പ്രേത്യഭാവഃ, അസ്തി മോക്ഷ ഇതി| സത്യോ നാമ- യഥാര്ഥഭൂതഃ; സന്ത്യായുര്വേദോപദേശാഃ, സന്തി സിദ്ധ്യുപായാഃ സാധ്യാനാം വ്യാധീനാം, സന്ത്യാരമ്ഭഫലാനീതി| സത്യവിപര്യയശ്ചാനൃതഃ||൩൮||

Adhikarana 28 (39) · Śloka 39

അഥ പ്രത്യക്ഷം- പ്രത്യക്ഷം നാമ തദ്യദാത്മനാ ചേന്ദ്രിയൈശ്ച സ്വയമുപലഭ്യതേ; തത്രാത്മപ്രത്യക്ഷാഃ സുഖദുഃഖേച്ഛാദ്വേഷാദയഃ, ശബ്ദാദയസ്ത്വിന്ദ്രിയപ്രത്യക്ഷാഃ||൩൯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

അഥാനുമാനമ്- അനുമാനം നാമ തര്കോ യുക്ത്യപേക്ഷഃ; യഥാ- അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ, ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ, ശ്രോത്രാദീനി ശബ്ദാദിഗ്രഹണേനേത്യേവമാദി||൪൦||

Adhikarana 30 (41) · Śloka 41

അഥൈതിഹ്യമ്- ഐതിഹ്യം നാമാപ്തോപദേശോ വേദാദിഃ||൪൧||

Adhikarana 31 (42) · Śloka 42

അഥൌപമ്യമ്- ഔപമ്യം നാമ യദന്യേനാന്യസ്യ സാദൃശ്യമധികൃത്യ പ്രകാശനം; യഥാ- ദണ്ഡേന ദണ്ഡകസ്യ, ധനുഷാ ധനുഃസ്തമ്ഭസ്യ, ഇഷ്വാസേനാऽऽരോഗ്യദസ്യേതി||൪൨||

Adhikarana 32 (43) · Śloka 43

അഥ സംശയഃ- സംശയോ നാമ സന്ദേഹലക്ഷണാനുസന്ദിഗ്ധേഷ്വര്ഥേഷ്വനിശ്ചയഃ ; യഥാ- ദൃഷ്ടാ ഹ്യായുഷ്മല്ലക്ഷണൈരുപേതാശ്ചാനുപേതാശ്ച തഥാ സക്രിയാശ്ചാക്രിയാശ്ച പുരുഷാഃ ശീഘ്രഭങ്ഗാശ്ചിരജീവിനശ്ച, ഏതദുഭയദൃഷ്ടത്വാത് സംശയഃ- കിമസ്തി ഖല്വകാലമൃത്യുരുത നാസ്തീതി||൪൩||

Adhikarana 33 (44) · Śloka 44

അഥ പ്രയോജനം- പ്രയോജനം നാമ യദര്ഥമാരഭ്യന്ത ആരമ്ഭാഃ; യഥാ- യദ്യകാലമൃത്യുരസ്തി തതോऽഹമാത്മാനമായുഷ്യൈരുപചരിഷ്യാമ്യനായുഷ്യാണി ച പരിഹരിഷ്യാമി, കഥം മാമകാലമൃത്യുഃ പ്രസഹേതേതി||൪൪||

Adhikarana 34 (45) · Śloka 45

അഥ സവ്യഭിചാരം- സവ്യഭിചാരം നാമ യദ്വ്യഭിചരണം; യഥാ- ഭവേദിദമൌഷധമസ്മിന് വ്യാധൌ യൌഗികമഥവാ നേതി||൪൫||

Adhikarana 35 (46) · Śloka 46

അഥ ജിജ്ഞാസാ- ജിജ്ഞാസാ നാമ പരീക്ഷാ; യഥാ ഭേഷജപരീക്ഷോത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യതേ||൪൬||

Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48

അഥ വ്യവസായഃ- വ്യവസായോ നാമ നിശ്ചയഃ; യഥാ- വാതിക ഏവായം വ്യാധിഃ, ഇദമേവാസ്യ ഭേഷജം ചേതി||൪൭|| അഥാര്ഥപ്രാപ്തിഃ- അര്ഥപ്രാപ്തിര്നാമ യത്രൈകേനാര്ഥേനോക്തേനാപരസ്യാര്ഥസ്യാനുക്തസ്യാപി സിദ്ധിഃ; യഥാ- നായം സന്തര്പണസാധ്യോ വ്യാധിരിത്യുക്തേ ഭവത്യര്ഥപ്രാപ്തിഃ- അപതര്പണസാധ്യോऽയമിതി, നാനേന ദിവാ ഭോക്തവ്യമിത്യുക്തേ ഭവത്യര്ഥപ്രാപ്തിഃ- നിശി ഭോക്തവ്യമിതി||൪൮||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

അഥ സമ്ഭവഃ- യോ യതഃ സമ്ഭവതി സ തസ്യ സമ്ഭവഃ; യഥാ- ഷഡ്ധാതവോ ഗര്ഭസ്യ, വ്യാധേരഹിതം, ഹിതമാരോഗ്യസ്യേതി||൪൯||

Adhikarana 38 (50) · Śloka 50

അഥാനുയോജ്യമ്- അനുയോജ്യം നാമ യദ്വാക്യം വാക്യദോഷയുക്തം തത്| സാമാന്യതോ വ്യാഹൃതേഷ്വര്ഥേഷു വാ വിശേഷഗ്രഹണാര്ഥം യദ്വാക്യം തദപ്യനുയോജ്യം; യഥാ- ‘സംശോധനസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ’ ഇത്യുക്തേ ‘കിം വമനസാധ്യോऽയം, കിംവാ വിരേചനസാധ്യഃ’ ഇത്യനുയുജ്യതേ||൫൦||

Adhikarana 39 (51) · Śloka 51

അഥാനനുയോജ്യമ്- അനനുയോജ്യം നാമാതോ വിപര്യയേണ; യഥാ- അയമസാധ്യഃ||൫൧||

Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53

അഥാനുയോഗഃ- അനുയോഗോ നാമ സ യത് തദ്വിദ്യാനാം തദ്വിദ്യൈരേവ സാര്ധം തന്ത്രേ തന്ത്രൈകദേശേ വാ പ്രശ്നഃപ്രശ്നൈകദേശോ വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനപരീക്ഷാര്ഥമാദിശ്യതേ| യഥാ- ‘നിത്യഃ പുരുഷഃ’ ഇതി പ്രതിജ്ഞാതേ യത് പരഃ ‘കോ ഹേതുഃ’ ഇത്യാഹ, സോऽനുയോഗഃ||൫൨|| അഥ പ്രത്യനുയോഗഃ- പ്രത്യനുയോഗോ നാമാനുയോഗസ്യാനുയോഗഃ; യഥാ- അസ്യാനുയോഗസ്യ പുനഃ കോ ഹേതുരിതി||൫൩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

അഥ വാക്യദോഷഃ- വാക്യദോഷോ നാമ യഥാ ഖല്വസ്മിന്നര്ഥേ ന്യൂനമ്, അധികമ്, അനര്ഥകമ്, അപാര്ഥകം, വിരുദ്ധം ചേതി; ഏതാനി ഹ്യന്തരേണ ന പ്രകൃതോऽര്ഥഃ പ്രണശയേത്| തത്ര ന്യൂനം- പ്രതിജ്ഞാഹേതൂദാഹരണോപനയനിഗമനാനാമന്യതമേനാപി ന്യൂനം ന്യൂനം ഭവതി; യദ്വാ ബഹൂപദിഷ്ടഹേതുകമേകേന ഹേതുനാ സാധ്യതേ തച്ച ന്യൂനമ്| അഥാധികമ്- അധികം നാമ യന്ന്യൂനവിപരീതം, യദ്വാऽऽയുര്വേദേ ഭാഷ്യമാണേ ബാര്ഹസ്പത്യമൌശനസമന്യദ്വാ യത്കിഞ്ചിദപ്രതിസമ്ബദ്ധാര്ഥമുച്യതേ, യദ്വാ സമ്ബദ്ധാര്ഥമപി ദ്വിരഭിധീയതേ തത് പുനരുക്തദോഷത്വാദധികം; തച്ച പുനരുക്തം ദ്വിവിധമ്- അര്ഥപുനരുക്തം, ശബ്ദപുനരുക്തം ച; തത്രാര്ഥപുനരുക്തം യഥാ- ഭേഷജമൌഷധം സാധനമിതി, ശബ്ദപുനരുക്തം പുനര്ഭേഷജം ഭേഷജമിതി| അഥാനര്ഥകമ്- അനര്ഥകം നാമ യദ്വചനമക്ഷരഗ്രാമമാത്രമേവ സ്യാത് പഞ്ചവര്ഗവന്ന ചാര്ഥതോ ഗൃഹ്യതേ| അഥാപാര്ഥകമ്- അപാര്ഥകം നാമ യദര്ഥവച്ച പരസ്പരേണാസംയുജ്യമാനാര്ഥകം; യഥാ- ചക്ര-ന(ത)ക്ര-വംശ-വജ്ര-നിശാകരാ ഇതി| അഥ വിരുദ്ധം- വിരുദ്ധം നാമ യദ്ദൃഷ്ടാന്തസിദ്ധാന്തസമയൈര്വിരുദ്ധം; തത്ര പൂര്വം ദൃഷ്ടാന്തസിദ്ധാന്താവുക്തൌഃ സമയഃ പുനസ്ത്രിധാ ഭവതി; യഥാ- ആയുര്വൈദികസമയഃ, യാജ്ഞികസമയഃ, മോക്ഷശാസ്ത്രികസമയശ്ചേതി; തത്രായുര്വൈദികസമയഃ- ചതുഷ്പാദം ഭേഷജമിതി, യാജ്ഞികസമയഃ- ആലഭ്യാ യജമാനൈഃ പശവ ഇതി, മോക്ഷശാസ്ത്രികസമയഃ- സര്വഭൂതേഷ്വഹിംസേതി; തത്ര സ്വസമയവിപരീതമുച്യമാനം വിരുദ്ധം ഭവതി| ഇതി വാക്യദോഷാഃ||൫൪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

അഥ വാക്യപ്രശംസാ- വാക്യപ്രശംസാ നാമ യഥാ ഖല്വസ്മിന്നര്ഥേ ത്വന്യൂനമ്, അനധികമ്, അര്ഥവത്, അനപാര്ഥകമ്, അവിരുദ്ധമ്, അധിഗതപദാര്ഥം ചേതി യത്തദ്വാക്യമനനുയോജ്യമിതി പ്രശസ്യതേ||൫൫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

അഥ ച്ഛലം- ഛലം നാമ പരിശഠമര്ഥാഭാസമനര്ഥകം വാഗ്വസ്തുമാത്രമേവ| തദ്ദ്വിവിധം- വാക്ഛലം, സാമാന്യച്ഛലം ച| തത്ര വാക്ഛലം നാമ യഥാ- കശ്ചിദ്ബ്രൂയാത്- നവതന്ത്രോऽയം ഭിഷഗിതി, അഥ ഭിഷഗ് ബ്രൂയാത്- നാഹം നവതന്ത്ര ഏകതന്ത്രോऽഹമിതി; പരോ ബ്രൂയാത്- നാഹം ബ്രവീമി നവ തന്ത്രാണി തവേതി, അപി തു നവാഭ്യസ്തം തേ തന്ത്രമിതി; ഭിഷക് ബ്രൂയാത്- ന മയാ നവാഭ്യസ്തം തന്ത്രമ്, അനേകധാऽഭ്യസ്തം മയാ തന്ത്രമിതി; ഏതദ്വാക്ഛലമ്| സാമാന്യച്ഛലം നാമ യഥാ- വ്യാധിപ്രശമനായൌഷധമിത്യുക്തേ, പരോ ബ്രൂയാത്- സത് സത്പ്രശമനായേതി കിം നു ഭവാനാഹ; സന് ഹി രോഗഃ, സദൌഷധം; യദി ച സത് സത്പ്രശമനായ ഭവതി, തത്ര സത് കാസഃ, സത് ക്ഷയഃ, സത്സാമാന്യാത് കാസസ്തേ ക്ഷയപ്രശമനായ ഭവിഷ്യതീതി| ഏതത് സാമാന്യച്ഛലമ്||൫൬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

അഥാഹേതുഃ- അഹേതുര്നാമപ്രകരണസമഃ, സംശയസമഃ, വര്ണ്യസമശ്ചേതി| തത്ര പ്രകരണസമോ നാമാഹേതുര്യഥാ- അന്യഃ ശരീരാദാത്മാ നിത്യ ഇതി; പരോ ബ്രൂയാത്- യസ്മാദന്യഃ ശരീരാദാത്മാ, തസ്മാന്നിത്യഃ; ശരീരം ഹ്യനിത്യമതോ വിധര്മിണാ ചാത്മനാ ഭവിതവ്യമിത്യേഷ ചാഹേതുഃ; നഹി യ ഏവ പക്ഷഃ സ ഏവ ഹേതുരിതി| സംശയസമോ നാമാഹേതുര്യ ഏവ സംശയഹേതുഃ സ ഏവ സംശയച്ഛേദഹേതുഃ; യഥാ- അയമായുര്വേദൈകദേശമാഹ, കിന്ന്വയം ചികിത്സകഃ സ്യാന്ന വേതി സംശയേ പരോ ബ്രൂയാത്- യസ്മാദയമായുര്വേദൈകദേശമാഹ തസ്മാച്ചികിത്സകോऽയമിതി, ന ച സംശയച്ഛേദഹേതും വിശേഷയതി, ഏഷ ചാഹേതുഃ; ന ഹി യ ഏവ സംശയഹേതുഃ, സ ഏവ സംശയച്ഛേദഹേതുര്ഭവതി| വര്ണ്യസമോ നാമാഹേതുഃ- യോ ഹേതുര്വര്ണ്യാവിശിഷ്ടഃ; യഥാ- കശ്ചിദ്ബൂയാത്- അസ്പര്ശത്വാദ്ബുദ്ധിരനിത്യാ ശബ്ദവദിതി; അത്ര വര്ണ്യഃ ശബ്ദോ ബുദ്ധിരപി വര്ണ്യാ, തദുഭയവര്ണ്യാവിശിഷ്ടത്വാദ്വര്ണ്യസമോऽപ്യഹേതുഃ||൫൭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

അഥാതീതകാലമ്- അതീതകാലം നാമ യത് പൂര്വം വാച്യം തത് പശ്ചാദുച്യതേ, തത് കാലാതീതത്വാദഗ്രാഹ്യം ഭവതീതി; പൂര്വം വാ നിഗ്രഹപ്രാപ്തമനിഗൃഹ്യ പരിഗൃഹ്യ പക്ഷാന്തരിതം പശ്ചാന്നിഗൃഹീതേ, തത്തസ്യാതീതകാലത്വാന്നിഗ്രഹവചനമസമര്ഥം ഭവതീതി||൫൮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

അഥോപാലമ്ഭഃ- ഉപാലമ്ഭോ നാമ ഹേതോര്ദോഷവചനം; യഥാ- പൂര്വമഹേതവോ ഹേത്വാഭാസാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൫൯||

Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61

അഥ പരിഹാരഃ- പരിഹാരോ നാമ തസ്യൈവ ദോഷവചനസ്യ പരിഹരണം; യഥാ- നിത്യമാത്മനി ശരീരസ്ഥേ ജീവലിങ്ഗാന്യുപലഭ്യന്തേ, തസ്യ ചാപഗമാന്നോപലഭ്യന്തേ, തസ്മാദന്യഃ ശരീരാദാത്മാ നിത്യശ്ചേതി||൬൦|| അഥ പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ- പ്രതിജ്ഞാഹാനിര്നാമ സാ പൂര്വപരിഗൃഹീതാം പ്രതിജ്ഞാം പര്യനുയുക്തോ യത് പരിത്യജതി, യഥാ പ്രാക് പ്രതിജ്ഞാം കൃത്വാ നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി, പര്യനുയുക്തസ്ത്വാഹ- അനിത്യ ഇതി||൬൧||

Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64

അഥാഭ്യനുജ്ഞാ- അഭ്യനുജ്ഞാ നാമ സാ യ ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭ്യുപഗമഃ||൬൨|| അഥ ഹേത്വന്തരം- ഹേത്വന്തരം നാമ പ്രകൃതഹേതൌ വാച്യേ യദ്വികൃതഹേതുമാഹ||൬൩|| അഥാര്ഥാന്തരമ്- അര്ഥാന്തരം നാമൈകസ്മിന് വക്തവ്യേऽപരം യദാഹ| യഥാ- ജ്വരലക്ഷണേ വാച്യേ പ്രമേഹലക്ഷണമാഹ||൬൪||

Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66

അഥ നിഗ്രഹസ്ഥാനം- നിഗ്രഹസ്ഥാനം നാമ പരാജയപ്രാപ്തിഃ; തച്ച ത്രിരഭിഹിതസ്യ വാക്യസ്യാപരിജ്ഞാനം പരിഷദി വിജ്ഞാനവത്യാം, യദ്വാ അനനുയോജ്യസ്യാനുയോഗോऽനുയോജ്യസ്യ ചാനനുയോഗഃ| പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ, അഭ്യനുജ്ഞാ, കാലാതീതവചനമ്, അഹേതുഃ, ന്യൂനമ്, അധികം, വ്യര്ഥമ്, അനര്ഥകം, പുനരുക്തം, വിരുദ്ധം, ഹേത്വന്തരമ്, അര്ഥാന്തരം ച നിഗ്രഹസ്ഥാനമ്||൬൫|| ഇതി വാദമാര്ഗപദാനി യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദിഷ്ടാനി ഭവന്തി||൬൬||

Adhikarana 50 (67) · Śloka 67

വാദസ്തു ഖലു ഭിഷജാം പ്രവര്തമാനോ പ്രവര്തേതായുര്വേദ ഏവ, നാന്യത്ര| അത്ര ഹി വാക്യപ്രതിവാക്യവിസ്തരാഃ കേവലാശ്ചോപപത്തയഃ സര്വാധികരണേഷു| താഃ സര്വാഃ സമവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ സര്വം വാക്യം ബ്രൂയാത്, നാപ്രകൃതകമശാസ്ത്രമപരീക്ഷിതമസാധകമാകുലമവ്യാപകം വാ| സര്വം ച ഹേതുമദ്ബ്രൂയാത്| ഹേതുമന്തോ ഹ്യകലുഷാഃ സര്വ ഏവ വാദവിഗ്രഹാശ്ചികിത്സിതേ കാരണഭൂതാഃ, പ്രശസ്തബുദ്ധിവര്ധകത്വാത്; സര്വാരമ്ഭസിദ്ധിം ഹ്യാവഹത്യനുപഹതാ ബുദ്ധിഃ||൬൭||

Adhikarana 51 (68) · Śloka 68

ഇമാനി ഖലു താവദിഹ കാനിചിത് പ്രകരണാനി ഭിഷജാം ജ്ഞാനാര്ഥമുപദേക്ഷ്യാമഃ| ജ്ഞാനപൂര്വകം ഹി കര്മണാം സമാരമ്ഭം പ്രശംസന്തി കുശലാഃ| ജ്ഞാത്വാ ഹി കാരണ-കരണ-കാര്യയോനി-കാര്യ-കാര്യഫലാനുബന്ധ-ദേശ-കാല-പ്രവൃത്ത്യുപായാന് സമ്യഗഭിനിര്വര്തമാനഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്താവിഷ്ടഫലാനുബന്ധം കാര്യമഭിനിര്വര്തയത്യനതിമഹതാ യത്നേന കര്താ||൬൮||

Adhikarana 52 (69) · Śloka 69

തത്ര കാരണം നാമ തദ് യത് കരോതി, സ ഏവ ഹേതുഃ, സ കര്താ||൬൯||

Adhikarana 53 (70) · Śloka 70

കരണം പുനസ്തദ് യദുപകരണായോപകല്പതേ കര്തുഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തൌ പ്രയതമാനസ്യ||൭൦||

Adhikarana 54 (71) · Śloka 71

കാര്യയോനിസ്തു സാ യാ വിക്രിയമാണാ കാര്യത്വമാപദ്യതേ||൭൧||

Adhikarana 55 (72) · Śloka 72

കാര്യം തു തദ്യസ്യാഭിനിര്വൃത്തിമഭിസന്ധായ കര്താ പ്രവര്തതേ||൭൨||

Adhikarana 56 (73) · Śloka 73

കാര്യഫലം പുനസ്തദ് യത്പ്രയോജനാ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തിരിഷ്യതേ||൭൩||

Adhikarana 57 (74) · Śloka 74

അനുബന്ധഃ ഖലു സ യഃ കര്താരമവശ്യമനുബധ്നാതി കാര്യാദുത്തരകാലം കാര്യനിമിത്തഃ ശുഭോ വാऽപ്യശുഭോ ഭാവഃ||൭൪||

Adhikarana 58 (75) · Śloka 75

ദേശസ്ത്വധിഷ്ഠാനമ്||൭൫||

Adhikarana 59 (76) · Śloka 76

കാലഃ പുനഃ പരിണാമഃ||൭൬||

Adhikarana 60 (77) · Śloka 77

പ്രവൃത്തിസ്തു ഖലു ചേഷ്ടാ കാര്യാര്ഥാ; സൈവ ക്രിയാ, കര്മ, യത്നഃ, കാര്യസമാരമ്ഭശ്ച||൭൭||

Adhikarana 61 (78) · Śloka 78

ഉപായഃ പുനസ്ത്രയാണാം കാരണാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക് കാര്യകാര്യഫലാനുബന്ധവര്ജ്യാനാം, കാര്യാണാമഭിനിര്വര്തക ഇത്യതസ്തൂപായഃ ; കൃതേ നോപായാര്ഥോऽസ്തി, ന ച വിദ്യതേ തദാത്വേ, കൃതാച്ചോത്തരകാലം ഫലം, ഫലാച്ചാനുബന്ധ ഇതി||൭൮||

Adhikarana 62 (79) · Śloka 79

ഏതദ്ദശവിധമഗ്രേ പരീക്ഷ്യം, തതോऽനന്തരം കാര്യാര്ഥാ പ്രവൃത്തിരിഷ്ടാ| തസ്മാദ്ഭിഷക് കാര്യം ചികീര്ഷുഃ പ്രാക് കാര്യസമാരമ്ഭാത് പരീക്ഷയാ കേവലം പരീക്ഷ്യം പരീക്ഷ്യ കര്മ സമാരഭേത കര്തുമ്||൭൯||

Adhikarana 63 (80) · Śloka 80

തത്ര ചേദ്ഭിഷഗഭിഷഗ്വാ ഭിഷജം കശ്ചിദേവം ഖലു പൃച്ഛേദ്- വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനി പ്രയോക്തുകാമേന ഭിഷജാ കതിവിധയാ പരീക്ഷയാ കതിവിധമേവ പരീക്ഷ്യം, കശ്ചാത്ര പരീക്ഷ്യവിശേഷഃ, കഥം ച പരീക്ഷിതവ്യഃ, കിമ്പ്രയോജനാ ച പരീക്ഷാ, ക്വ ച വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, ക്വ ച നിവൃത്തിഃ, പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗേ ച കിം നൈഷ്ഠികം, കാനി ച വമനാദീനാം ഭേഷജദ്രവ്യാണ്യുപയോഗം ഗച്ഛന്തീതി||൮൦||

Adhikarana 64 (81) · Śloka 81

സ ഏവം പൃഷ്ടോ യദി മോഹയിതുമിച്ഛേത്, ബ്രൂയാദേനം- ബഹുവിധാ ഹി പരീക്ഷാ തഥാ പരീക്ഷ്യവിധിഭേദഃ, കതമേന വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്നയാ പരീക്ഷയാ കേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യസ്യ ഭിന്നസ്യ ഭേദാഗ്രം ഭവാന് പൃച്ഛത്യാഖ്യായമാനം ; നേദാനീം ഭവതോऽന്യേന വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്നയാ പരീക്ഷയാऽന്യേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യസ്യ ഭിന്നസ്യാഭിലഷിതമര്ഥം ശ്രോതുമഹമന്യേന പരീക്ഷാവിധിഭേദേനാന്യേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യം ഭിത്ത്വാऽന്യഥാऽऽചക്ഷാണ ഇച്ഛാം പൂരയേയമിതി||൮൧||

Adhikarana 65 (82) · Śloka 82

സ യദുത്തരം ബ്രൂയാത്തത് സമീക്ഷ്യോത്തരം വാച്യം സ്യാദ്യഥോക്തം ച പ്രതിവചനവിധിമവേക്ഷ്യ; സമ്യക് യദി തു ബ്രൂയാന്ന ചൈനം മോഹയിതുമിച്ഛേത്, പ്രാപ്തം തു വചനകാലം മന്യേത, കാമമസ്മൈ ബ്രൂയാദാപ്തമേവ നിഖിലേന||൮൨||

Adhikarana 66 (83) · Śloka 83

ദ്വിവിധാ തു ഖലു പരീക്ഷാ ജ്ഞാനവതാം- പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ച| ഏതദ്ധി ദ്വയമുപദേശശ്ച പരീക്ഷാ സ്യാത്| ഏവമേഷാ ദ്വിവിധാ പരീക്ഷാ, ത്രിവിധാ വാ സഹോപദേശേന||൮൩||

Adhikarana 67 (84) · Śloka 84

ദശവിധം തു പരീക്ഷ്യം കാരണാദി യദുക്തമഗ്രേ, തദിഹ ഭിഷഗാദിഷു സംസാര്യ സന്ദര്ശയിഷ്യാമഃ- ഇഹ കാര്യപ്രാപ്തൌ കാരണം ഭിഷക്, കരണം പുനര്ഭേഷജം, കാര്യയോനിര്ധാതുവൈഷമ്യം, കാര്യം ധാതുസാമ്യം, കാര്യഫലം സുഖാവാപ്തിഃ, അനുബന്ധഃ ഖല്വായുഃ, ദേശോ ഭൂമിരാതുരശ്ച, കാലഃ പുനഃ സംവത്സരശ്ചാതുരാവസ്ഥാ ച, പ്രവൃത്തിഃ പ്രതികര്മസമാരമ്ഭഃ, ഉപായസ്തു ഭിഷഗാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക്| ഇഹാപ്യസ്യോപായസ്യ വിഷയഃ പൂര്വേണൈവോപായവിശേഷേണ വ്യാഖ്യാതഃ| ഇതി കാരണാദീനി ദശ ദശസു ഭിഷഗാദിഷു സംസാര്യ സന്ദര്ശിതാനി, തഥൈവാനുപൂര്വ്യൈതദ്ദശവിധം പരീക്ഷ്യമുക്തം ച||൮൪||

Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86

തസ്യ യോ യോ വിശേഷോ യഥാ യഥാ ച പരീക്ഷിതവ്യഃ, സ തഥാ തഥാ വ്യാഖ്യാസ്യതേ||൮൫|| കാരണം ഭിഷഗിത്യുക്തമഗ്രേ, തസ്യ പരീക്ഷാ- ഭിഷങ്നാമ യോ ഭിഷജ്യതി, യഃ സൂത്രാര്ഥപ്രയോഗകുശലഃ, യസ്യ ചായുഃ സര്വഥാ വിദിതം യഥാവത്| സ ച സര്വധാതുസാമ്യം ചികീര്ഷന്നാത്മാനമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത ഗുണിഷു ഗുണതഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തിം പശ്യന്, കച്ചിദഹമസ്യ കാര്യസ്യാഭിനിര്വര്തനേ സമര്ഥോ ന വേതി; തത്രേമേ ഭിഷഗ്ഗുണാ യൈരുപപന്നോ ഭിഷഗ്ധാതുസാമ്യാഭിനിര്വര്തനേ സമര്ഥോ ഭവതി; തദ്യഥാ- പര്യവദാതശ്രുതതാ, പരിദൃഷ്ടകര്മതാ, ദാക്ഷ്യം, ശൌചം, ജിതഹസ്തതാ, ഉപകരണവത്താ, സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നതാ, പ്രകൃതിജ്ഞതാ, പ്രതിപത്തിജ്ഞാതാ ചേതി||൮൬||

Adhikarana 69 (87) · Śloka 87

കരണം പുനര്ഭേഷജമ്| ഭേഷജം നാമ തദ്യദുപകരണായോപകല്പതേ ഭിഷജോ ധാതുസാമ്യാഭിനിര്വൃത്തൌ പ്രയതമാനസ്യ വിശേഷതശ്ചോപായാന്തേഭ്യഃ| തദ്ദ്വിവിധം വ്യപാശ്രയഭേദാത്- ദൈവവ്യപാശ്രയം, യുക്തിവ്യപാശ്രയം ചേതി| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം- മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസസ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദി, യുക്തിവ്യപാശ്രയം- സംശോധനോപശമനേ ചേഷ്ടാശ്ച ദൃഷ്ടഫലാഃ| ഏതച്ചൈവ ഭേഷജമങ്ഗഭേദാദപി ദ്വിവിധം- ദ്രവ്യഭൂതമഃ, അദ്രവ്യഭൂതം ച| തത്ര യദദ്രവ്യഭൂതം തദുപായാഭിപ്ലുതമ്| ഉപായോ നാമ ഭയദര്ശനവിസ്മാപനവിസ്മാരണക്ഷോഭണഹര്ഷണഭര്ത്സനവധബന്ധസ്വപ്നസംവാഹനാദിരമൂര്തോ ഭാവവിശേഷോ യഥോക്താഃ സിദ്ധ്യുപായാശ്ചോപായാഭിപ്ലുതാ ഇതി| യത്തു ദ്രവ്യഭൂതം തദ്വമനാദിഷു യോഗമുപൈതി| തസ്യാപീയം പരീക്ഷാ- ഇദമേവമ്പ്രകൃത്യൈവങ്ഗുണമേവമ്പ്രഭാവമസ്മിന് ദേശേ ജാതമസ്മിന്നൃതാവേവം ഗൃഹീതമേവം നിഹിതമേവമുപസ്കൃതമനയാ ച മാത്രയാ യുക്തമസ്മിന് വ്യാധാവേവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യൈവതാവന്തം ദോഷമപകര്ഷത്യുപശമയതി വാ, യദന്യദപി ചൈവംവിധം ഭേഷജം ഭവേത്തച്ചാനേന വിശേഷേണ യുക്തമിതി||൮൭||

Adhikarana 70 (88) · Śloka 88

കാര്യയോനിര്ധാതുവൈഷമ്യം, തസ്യ ലക്ഷണം വികാരാഗമഃ| പരീക്ഷാ ത്വസ്യ വികാരപ്രകൃതേശ്ചൈവോനാതിരിക്തലിങ്ഗവിശേഷാവേക്ഷണം വികാരസ്യ ച സാധ്യാസാധ്യമൃദുദാരുണലിങ്ഗവിശേഷാവേക്ഷണമിതി||൮൮||

Adhikarana 71 (89) · Śloka 89

കാര്യം ധാതുസാമ്യം, തസ്യ ലക്ഷണം വികാരോപശമഃ| പരീക്ഷാ ത്വസ്യ- രുഗുപശമനം, സ്വരവര്ണയോഗഃ, ശരീരോപചയഃ, ബലവൃദ്ധിഃ, അഭ്യവഹാര്യാഭിലാഷഃ, രുചിരാഹാരകാലേ, അഭ്യവഹൃതസ്യ ചാഹാരസ്യ കാലേ സമ്യഗ്ജരണം, നിദ്രാലാഭോ യഥാകാലം, വൈകാരിണാം ച സ്വപ്നാനാമദര്ശനം, സുഖേന ച പ്രതിബോധനം, വാതമൂത്രപുരീഷരേതസാം മുക്തിഃ, സര്വാകാരൈര്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ചാവ്യാപത്തിരിതി||൮൯||

Adhikarana 72 (90) · Śloka 90

കാര്യഫലം സുഖാവാപ്തിഃ, തസ്യ ലക്ഷണം- മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയശരീരതുഷ്ടിഃ||൯൦||

Adhikarana 73 (91) · Śloka 91

അനുബന്ധസ്തു ഖല്വായുഃ, തസ്യ ലക്ഷണം- പ്രാണൈഃ സഹ സംയോഗഃ||൯൧||

Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93

ദേശസ്തു ഭൂമിരാതുരശ്ച||൯൨|| തത്ര ഭൂമിപരീക്ഷാ ആതുരപരിജ്ഞാനഹേതോര്വാ സ്യാദൌഷധപരിജ്ഞാനഹേതോര്വാ| തത്ര താവദിയമാതുരപരിജ്ഞാനഹേതോഃ| തദ്യഥാ- അയം കസ്മിന് ഭൂമിദേശേ ജാതഃ സംവൃദ്ധോ വ്യാധിതോ വാ; തസ്മിംശ്ച ഭൂമിദേശേ മനുഷ്യാണാമിദമാഹാരജാതമ്, ഇദം വിഹാരജാതമ്, ഇദമാചാരജാതമ്, ഏതാവച്ച ബലമ്, ഏവംവിധം സത്ത്വമ്, ഏവംവിധം സാത്മ്യമ്, ഏവംവിധോ ദോഷഃ, ഭക്തിരിയമ്, ഇമേ വ്യാധയഃ, ഹിതമിദമ്, അഹിതമിദമിതി പ്രായോഗ്രഹണേന | ഔഷധപരിജ്ഞാനഹേതോസ്തു കല്പേഷു ഭൂമിപരീക്ഷാ വക്ഷ്യതേ||൯൩||

Adhikarana 75 (94) · Śloka 94

ആതുരസ്തു ഖലു കാര്യദേശഃ| തസ്യ പരീക്ഷാ ആയുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനഹേതോര്വാ സ്യാദ്, ബലദോഷപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോര്വാ| തത്ര താവദിയം ബലദോഷപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോഃ; ദോഷപ്രമാണാനുരൂപോ ഹി ഭേഷജപ്രമാണവികല്പോ ബലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷോ ഭവതി| സഹസാ ഹ്യതിബലമൌഷധമപരീക്ഷകപ്രയുക്തമല്പബലമാതുരമതിപാതയേത്; ന ഹ്യതിബലാന്യാഗ്നേയവായവീയാന്യൌഷധാന്യഗ്നിക്ഷാരശസ്ത്രകര്മാണി വാ ശക്യന്തേऽല്പബലൈഃ സോഢുമ്; അസഹ്യാതിതീക്ഷ്ണവേഗത്വാദ്ധിതാനി സദ്യഃപ്രാണഹരാണി സ്യുഃ| ഏതച്ചൈവ കാരണമപേക്ഷമാണാ ഹീനബലമാതുരമവിഷാദകരൈര്മൃദുസുകുമാരപ്രായൈരുത്തരോത്തരഗുരുഭിരവിഭ്രമൈരനാത്യയികൈശ്ചോപചരന്ത്യൌഷധൈഃ; വിശേഷതശ്ച നാരീഃ, താ ഹ്യനവസ്ഥിതമൃദുവിവൃതവിക്ലവഹൃദയാഃ പ്രായഃ സുകുമാര്യോऽബലാഃ പരസംസ്തഭ്യാശ്ച| തഥാ ബലവതി ബലവദ്വ്യാധിപരിഗതേ സ്വല്പബലമൌഷധമപരീക്ഷകപ്രയുക്തമസാധകമേവ ഭവതി| തസ്മാദാതുരം പരീക്ഷേത പ്രകൃതിതശ്ച, വികൃതിതശ്ച, സാരതശ്ച, സംഹനനതശ്ച, പ്രമാണതശ്ച, സാത്മ്യതശ്ച, സത്ത്വതശ്ച, ആഹാരശക്തിതശ്ച, വ്യായാമശക്തിതശ്ച, വയസ്തശ്ചേതി, ബലപ്രമാണവിശേഷഗ്രഹണഹേതോഃ||൯൪||

Adhikarana 76 (95) · Śloka 95

തത്ര പ്രകൃത്യാദീന് ഭാവാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ | തദ്യഥാ- ശുക്രശോണിതപ്രകൃതിം, കാലഗര്ഭാശയപ്രകൃതിം, ആതുരാഹാരവിഹാരപ്രകൃതിം, മഹാഭൂതവികാരപ്രകൃതിം ച ഗര്ഭശരീരമപേക്ഷതേ| ഏതാനി ഹി യേന യേന ദോഷേണാധികേനൈകേനാനേകേന വാ സമനുബധ്യന്തേ, തേന തേന ദോഷേണ ഗര്ഭോऽനുബധ്യതേ; തതഃ സാ സാ ദോഷപ്രകൃതിരുച്യതേ മനുഷ്യാണാം ഗര്ഭാദിപ്രവൃത്താ| തസ്മാച്ഛ്ലേഷ്മലാഃ പ്രകൃത്യാ കേചിത്, പിത്തലാഃ കേചിത്, വാതലാഃ കേചിത്, സംസൃഷ്ടാഃ കേചിത്, സമധാതവഃ കേചിദ്ഭവന്തി| തേഷാം ഹി ലക്ഷണാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൯൫||

Adhikarana 77 (96) · Śloka 96

ശ്ലേഷ്മാ ഹി സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണമൃദുമധുരസാരസാന്ദ്രമന്ദസ്തിമിതഗുരുശീതവിജ്ജലാച്ഛഃ| തസ്യ സ്നേഹാച്ഛ്ലേഷ്മലാഃ സ്നിഗ്ധാങ്ഗാഃ, ശ്ലക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലക്ഷ്ണാങ്ഗാഃ, മൃദുത്വാദ്ദൃഷ്ടിസുഖസുകുമാരാവദാതഗാത്രാഃ, മാധുര്യാത് പ്രഭൂതശുക്രവ്യവായാപത്യാഃ, സാരത്വാത് സാരസംഹതസ്ഥിരശരീരാഃ, സാന്ദ്രത്വാദുപചിതപരിപൂര്ണസര്വാങ്ഗാഃ, മന്ദത്വാന്മന്ദചേഷ്ടാഹാരവ്യാഹാരാഃ, സ്തൈമിത്യാദശീഘ്രാരമ്ഭക്ഷോഭവികാരാഃ, ഗുരുത്വാത് സാരാധിഷ്ഠിതാവസ്ഥിതഗതയഃ, ശൈത്യാദല്പക്ഷുത്തൃഷ്ണാസന്താപസ്വേദദോഷാഃ, വിജ്ജലത്വാത് സുശ്ലിഷ്ടസാരസന്ധിബന്ധനാഃ, തഥാऽച്ഛത്വാത് പ്രസന്നദര്ശനാനനാഃ പ്രസന്നസ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാശ്ച ഭവന്തി| ത ഏവങ്ഗുണയോഗാച്ഛ്ലേഷ്മലാ ബലവന്തോ വസുമന്തോ വിദ്യാവന്ത ഓജസ്വിനഃ ശാന്താ ആയുഷ്മന്തശ്ച ഭവന്തി||൯൬||

Adhikarana 78 (97) · Śloka 97

പിത്തമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം വിസ്രമമ്ലം കടുകഞ്ച| തസ്യൌഷ്ണ്യാത് പിത്തലാ ഭവന്ത്യുഷ്ണാസഹാ, ഉഷ്ണമുഖാഃ, സുകുമാരാവദാതഗാത്രാഃ , പ്രഭൂതവിപ്ലുവ്യങ്ഗതിലപിഡകാഃ, ക്ഷുത്പിപാസാവന്തഃ, ക്ഷിപ്രവലീപലിതഖാലിത്യദോഷാഃ, പ്രായോമൃദ്വല്പകപിലശ്മശ്രുലോമകേശാശ്ച; തൈക്ഷ്ണ്യാത്തീക്ഷ്ണപരാക്രമാഃ, തീക്ഷ്ണാഗ്നയഃ, പ്രഭൂതാശനപാനാഃ, ക്ലേശാസഹിഷ്ണവോ, ദന്ദശൂകാഃ; ദ്രവത്വാച്ഛിഥിലമൃദുസന്ധിമാംസാഃ, പ്രഭൂതസൃഷ്ടസ്വേദമൂത്രപുരീഷാശ്ച; വിസ്രത്വാത് പ്രഭൂതപൂതികക്ഷാസ്യശിരഃശരീരഗന്ധാഃ; കട്വമ്ലത്വാദല്പശുക്രവ്യവായാപത്യാഃ; ത ഏവങ്ഗുണയോഗാത് പിത്തലാ മധ്യബലാ മധ്യായുഷോ മധ്യജ്ഞാനവിജ്ഞാനവിത്തോപകരണവന്തശ്ച ഭവന്തി||൯൭||

Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99

വാതസ്തു രൂക്ഷലഘുചലബഹുശീഘ്രശീതപരുഷവിശദഃ| തസ്യ രൌക്ഷ്യാദ്വാതലാ രൂക്ഷാപചിതാല്പശരീരാഃ പ്രതതരൂക്ഷക്ഷാമസന്നസക്തജര്ജരസ്വരാ ജാഗരൂകാശ്ച ഭവന്തി, ലഘുത്വാല്ലഘുചപലഗതിചേഷ്ടാഹാരവ്യാഹാരാഃ, ചലത്വാദനവസ്ഥിതസന്ധ്യക്ഷിഭ്രൂഹന്വോഷ്ഠജിഹ്വാശിരഃസ്കന്ധപാണിപാദാഃ, ബഹുത്വാദ്ബഹുപ്രലാപകണ്ഡരാസിരാപ്രതാനാഃ, ശീഘ്രത്വാച്ഛ്രീഘ്രസമാരമ്ഭക്ഷോഭവികാരാഃ ശീഘ്രത്രാസരാഗവിരാഗാഃ ശ്രുതഗ്രാഹിണോऽല്പസ്മൃതയശ്ച, ശൈത്യാച്ഛീതാസഹിഷ്ണവഃ പ്രതതശീതകോദ്വേപകസ്തമ്ഭാഃ, പാരുഷ്യാത് പരുഷകേശശ്മശ്രുരോമനഖദശനവദനപാണിപാദാഃ, വൈശദ്യാത് സ്ഫുടിതാങ്ഗാവയവാഃ സതതസന്ധിശബ്ദഗാമിനശ്ച ഭവന്തി; ത ഏവങ്ഗുണയോഗാദ്വാതലാഃ പ്രായേണാല്പബലാശ്ചാല്പായുഷശ്ചാല്പാപത്യാശ്ചാല്പസാധനാശ്ചാല്പധനാശ്ച ഭവന്തി||൯൮|| സംസര്ഗാത് സംസൃഷ്ടലക്ഷണാഃ||൯൯||

Adhikarana 80 (100) · Śloka 100

സര്വഗുണസമുദിതാസ്തു സമധാതവഃ| ഇത്യേവം പ്രകൃതിതഃ പരീക്ഷേത||൧൦൦||

Adhikarana 81 (101) · Śloka 101

വികൃതിതശ്ചേതി വികൃതിരുച്യതേ വികാരഃ| തത്ര വികാരം ഹേതു-ദോഷ-ദൂഷ്യ-പ്രകൃതി-ദേശ-കാല-ബലവിശേഷൈര്ലിങ്ഗതശ്ച പരീക്ഷേത, ന ഹ്യന്തരേണ ഹേത്വാദീനാം ബലവിശേഷം വ്യാധിബലവിശേഷോപലബ്ധിഃ| യസ്യ ഹി വ്യാധേര്ദോഷ-ദൂഷ്യ-പ്രകൃതി-ദേശ-കാല-ബലസാമ്യം ഭവതി, മഹച്ച ഹേതുലിങ്ഗബലം, സ വ്യാധിര്ബലവാന് ഭവതി; തദ്വിപര്യയാച്ചാല്പബലഃ; മധ്യബലസ്തു ദോഷദൂഷ്യാദീനാമന്യതമസാമാന്യാദ്ധേതുലിങ്ഗമധ്യബലത്വാച്ചോപലഭ്യതേ||൧൦൧||

Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115

സാരതശ്ചേതി സാരാണ്യഷ്ടൌ പുരുഷാണാം ബലമാനവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ; തദ്യഥാ- ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജശുക്രസത്ത്വാനീതി||൧൦൨|| തത്ര സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണമൃദുപ്രസന്നസൂക്ഷ്മാല്പഗമ്ഭീരസുകുമാരലോമാ സപ്രഭേവ ച ത്വക് ത്വക്സാരാണാമ്| സാ സാരതാ സുഖസൌഭാഗ്യൈശ്വര്യോപഭോഗബുദ്ധിവിദ്യാരോഗ്യപ്രഹര്ഷണാന്യായുഷ്യത്വം ചാചഷ്ടേ||൧൦൩|| കര്ണാക്ഷിമുഖജിഹ്വാനാസൌഷ്ഠപാണിപാദതലനഖലലാടമേഹനം സ്നിഗ്ധരക്തവര്ണം ശ്രീമദ്ഭ്രാജിഷ്ണു രക്തസാരാണാമ്| സാ സാരതാ സുഖമുദ്ധതാം മേധാം മനസ്വിത്വം സൌകുമാര്യമനതിബലമക്ലേശസഹിഷ്ണുത്വമുഷ്ണാസഹിഷ്ണുത്വം ചാചഷ്ടേ||൧൦൪|| ശങ്ഖലലാടകൃകാടികാക്ഷിഗണ്ഡഹനുഗ്രീവാസ്കന്ധോദരകക്ഷവക്ഷഃപാണിപാദസന്ധയഃ സ്ഥിരഗുരുശുഭമാംസോപചിതാ മാംസസാരാണാമ്| സാ സാരതാ ക്ഷമാം ധൃതിമലൌല്യം വിത്തം വിദ്യാം സുഖമാര്ജവമാരോഗ്യം ബലമായുശ്ച ദീര്ഘമാചഷ്ടേ||൧൦൫|| വര്ണസ്വരനേത്രകേശലോമനഖദന്തൌഷ്ഠമൂത്രപുരീഷേഷു വിശേഷതഃ സ്നേഹോ മേദഃസാരാണാമ്| സാ സാരതാ വിത്തൈശ്വര്യസുഖോപഭോഗപ്രദാനാന്യാര്ജവം സുകുമാരോപചാരതാം ചാ ചഷ്ടേ||൧൦൬|| പാര്ഷ്ണിഗുല്ഫജാന്വരത്നിജത്രുചിബുകശിരഃപര്വസ്ഥൂലാഃ സ്ഥൂലാസ്ഥിനഖദന്താശ്ചാസ്ഥിസാരാഃ| തേ മഹോത്സാഹാഃ ക്രിയാവന്തഃ ക്ലേശസഹാഃ സാരസ്ഥിരശരീരാ ഭവന്ത്യായുഷ്മന്തശ്ച||൧൦൭|| മൃദ്വങ്ഗാ ബലവന്തഃ സ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാഃ സ്ഥൂലദീര്ഘവൃത്തസന്ധയശ്ച മജ്ജസാരാഃ| തേ ദീര്ഘായുഷോ ബലവന്തഃ ശ്രുതവിത്തവിജ്ഞാനാപത്യസമ്മാനഭാജശ്ച ഭവന്തി||൧൦൮|| സൌമ്യാഃ സൌമ്യപ്രേക്ഷിണഃ ക്ഷീരപൂര്ണലോചനാ ഇവ പ്രഹര്ഷബഹുലാഃ സ്നിഗ്ധവൃത്തസാരസമസംഹതശിഖരദശനാഃ പ്രസന്നസ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാ ഭ്രാജിഷ്ണവോ മഹാസ്ഫിചശ്ച ശുക്രസാരാഃ| തേ സ്ത്രീപ്രിയോപഭോഗാ ബലവന്തഃ സുഖൈശ്വര്യാരോഗ്യവിത്തസമ്മാനാപത്യഭാജശ്ച ഭവന്തി||൧൦൯|| സ്മൃതിമന്തോ ഭക്തിമന്തഃ കൃതജ്ഞാഃ പ്രാജ്ഞാഃ ശുചയോ മഹോത്സാഹാ ദക്ഷാ ധീരാഃ സമരവിക്രാന്തയോധിനസ്ത്യക്തവിഷാദാഃ സുവ്യവസ്ഥിതഗതിഗമ്ഭീരബുദ്ധിചേഷ്ടാഃ കല്യാണാഭിനിവേശിനശ്ച സത്ത്വസാരാഃ| തേഷാം സ്വലക്ഷണൈരേവ ഗുണാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൧൦|| തത്ര സര്വൈഃ സാരൈരുപേതാഃ പുരുഷാ ഭവന്ത്യതിബലാഃ പരമസുഖയുക്താഃ ക്ലേശസഹാഃ സര്വാരമ്ഭേഷ്വാത്മനി ജാതപ്രത്യയാഃ കല്യാണാഭിനിവേശിനഃ സ്ഥിരസമാഹിതശരീരാഃ സുസമാഹിതഗതയഃ സാനുനാദസ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരമഹാസ്വരാഃ സുഖൈശ്വര്യവിത്തോപഭോഗസമ്മാനഭാജോ മന്ദജരസോ മന്ദവികാരാഃ പ്രായസ്തുല്യഗുണവിസ്തീര്ണാപത്യാശ്ചിരജീവിനശ്ച||൧൧൧|| അതോ വിപരീതാസ്ത്വസാരാഃ||൧൧൨|| മധ്യാനാം മധ്യൈഃസാരവിശേഷൈര്ഗുണവിശേഷാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൧൩|| ഇതി സാരാണ്യഷ്ടൌ പുരുഷാണാം ബലപ്രമാണവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥമുപദിഷ്ടാനി ഭവന്തി||൧൧൪|| കഥം നു ശരീരമാത്രദര്ശനാദേവ ഭിഷങ്മുഹ്യേദയമുപചിതത്വാദ്ബലവാന്, അയമല്പബലഃ കൃശത്വാത്, മഹാബലോऽയം മഹാശരീരത്വാത്, അയമല്പശരീരത്വാദല്പബല ഇതി; ദൃശ്യന്തേ ഹ്യല്പശരീരാഃ കൃശാശ്ചൈകേ ബലവന്തഃ; തത്ര പിപീലികാഭാരഹരണവത് സിദ്ധിഃ| അതശ്ച സാരതഃ പരീക്ഷേതേത്യുക്തമ് ||൧൧൫||

Adhikarana 83 (116) · Śloka 116

സംഹനനതശ്ചേതി സംഹനനം, സംഹതിഃ , സംയോജനമിത്യേകോऽര്ഥഃ| തത്ര സമസുവിഭക്താസ്ഥി, സുബദ്ധസന്ധി, സുനിവിഷ്ടമാംസശോണിതം, സുസംഹതം ശരീരമിത്യുച്യതേ| തത്ര സുസംഹതശരീരാഃ പുരുഷാ ബലവന്തഃ, വിപര്യയേണാല്പബലാഃ, മധ്യത്വാത് സംഹനനസ്യ മധ്യബലാ ഭവന്തി||൧൧൬||

Adhikarana 84 (117) · Śloka 117

പ്രമാണതശ്ചേതി ശരീരപ്രമാണം പുനര്യഥാസ്വേനാങ്ഗുലിപ്രമാണേനോപദേക്ഷ്യതേ ഉത്സേധവിസ്താരായാമൈര്യഥാക്രമമ്| തത്ര പാദൌ ചത്വാരി ഷട് ചതുര്ദശാങ്ഗുലാനി, ജങ്ഘേ ത്വഷ്ടാദശാങ്ഗുലേ ഷോഡശാങ്ഗുലപരിക്ഷേപേ ച, ജാനുനീ ചതുരങ്ഗുലേ ഷോഡശാങ്ഗുലപരിക്ഷേപേ, ത്രിംശദങ്ഗുലപരിക്ഷേപാവഷ്ടാദശാങ്ഗുലാവൂരു, ഷഡങ്ഗുലദീര്ഘൌ വൃഷണാവഷ്ടാങ്ഗുലപരിണാഹൌ, ശേഫഃ ഷഡങ്ഗുലദീര്ഘം പഞ്ചാങ്ഗുലപരിണാഹം, ദ്വാദശാങ്ഗുലിപരിണാഹോ ഭഗഃ, ഷോഡശാങ്ഗുലവിസ്താരാ കടീ, ദശാങ്ഗുലം ബസ്തിശിരഃ, ദശാങ്ഗുലവിസ്താരം ദ്വാദശാങ്ഗുലമുദരം, ദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണേ ദ്വാദശാങ്ഗുലായാമേ പാര്ശ്വേ, ദ്വാദശാങ്ഗുലം സ്തനാന്തരം, ദ്വ്യങ്ഗുലം സ്തനപര്യന്തം, ചതുര്വിശത്യങ്ഗുലവിശാലം ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധമുരഃ, ദ്വ്യങ്ഗുലം ഹൃദയമ്, അഷ്ടാങ്ഗുലൌ സ്കന്ധൌ, ഷഡങ്ഗുലാവംസൌ, ഷോഡശാങ്ഗുലൌ പ്രബാഹൂ, പഞ്ചദശാങ്ഗുലൌ പ്രപാണീ, ഹസ്തൌ ദ്വാദശാങ്ഗുലൌ , കക്ഷാവഷ്ടാങ്ഗുലൌ, ത്രികം ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധമ്, അഷ്ടാദശാങ്ഗുലോത്സേധം പൃഷ്ഠം, ചതുരങ്ഗുലോത്സേധാ ദ്വാവിംശത്യങ്ഗുലപരിണാഹാ ശിരോധരാ, ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധം ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലപരിണാഹമാനനം, പഞ്ചാങ്ഗുലമാസ്യം, ചിബുകൌഷ്ഠകര്ണാക്ഷിമധ്യനാസികാലലാടം ചതുരങ്ഗുലം, ഷോഡശാങ്ഗുലോത്സേധം ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലപരിണാഹം ശിരഃ; ഇതി പൃഥക്ത്വേനാങ്ഗാവയവാനാം മാനമുക്തമ്| കേവലം പുനഃശരീരമങ്ഗുലിപര്വാണി ചതുരശീതിഃ| തദായാമവിസ്താരസമം സമുച്യതേ| തത്രായുര്ബലമോജഃ സുഖമൈശ്വര്യം വിത്തമിഷ്ടാശ്ചാപരേ ഭാവാ ഭവന്ത്യായത്താഃ പ്രമാണവതി ശരീരേ; വിപര്യയസ്ത്വതോ ഹീനേऽധികേ വാ||൧൧൭||

Adhikarana 85 (118) · Śloka 118

സാത്മ്യതശ്ചേതി സാത്മ്യം നാമ തദ്യത് സാതത്യേനോപസേവ്യമാനമുപശേതേ| തത്ര യേ ഘൃതക്ഷീരതൈലമാംസരസസാത്മ്യാഃ സര്വരസസാത്മ്യാശ്ച തേ ബലവന്തഃ ക്ലേശസഹാശ്ചിരജീവിനശ്ച ഭവന്തി, രൂക്ഷസാത്മ്യാഃ പുനരേകരസസാത്മ്യാശ്ച യേ തേ പ്രായേണാല്പബലാ അല്പക്ലേശസഹാ അല്പായുഷോऽല്പസാധനാശ്ച ഭവന്തി, വ്യാമിശ്രസാത്മ്യാസ്തു യേ തേ മധ്യബലാഃ സാത്മ്യനിമിത്തതോ ഭവന്തി||൧൧൮||

Adhikarana 86 (119) · Śloka 119

സത്ത്വതശ്ചേതി സത്ത്വമുച്യതേ മനഃ| തച്ഛരീരസ്യ തന്ത്രകമാത്മസംയോഗാത്| തത് ത്രിവിധം ബലഭേദേന- പ്രവരം, മധ്യമ്, അവരം ചേതി; അതശ്ച പ്രവരമധ്യാവരസത്ത്വാഃ പുരുഷാ ഭവന്തി| തത്ര പ്രവരസത്ത്വാഃ സത്ത്വസാരാസ്തേ സാരേഷൂപദിഷ്ടാഃ, സ്വല്പശരീരാ ഹ്യപി തേ നിജാഗന്തുനിമിത്താസു മഹതീഷ്വപി പീഡാസ്വവ്യഥാ ദൃശ്യന്തേ സത്ത്വഗുണവൈശേഷ്യാത്; മധ്യസത്ത്വാസ്ത്വപരാനാത്മന്യുപനിധായ സംസ്തമ്ഭയന്ത്യാത്മനാऽऽത്മാനം പരൈര്വാऽപി സംസ്തഭ്യന്തേ; ഹീനസത്ത്വാസ്തു നാത്മനാ നാപി പരൈഃ സത്ത്വബലം പ്രതി ശക്യന്തേ ഉപസ്തമ്ഭയിതും, മഹാശരീരാ ഹ്യപി തേ സ്വല്പാനാമപി വേദനാനാമസഹാ ദൃശ്യന്തേ, സന്നിഹിതഭയശോകലോഭമോഹമാനാ രൌദ്രഭൈരവദ്വിഷ്ടബീഭത്സവികൃതസങ്കഥാസ്വപി ച പശുപുരുഷമാംസശോണിതാനി ചാവേക്ഷ്യ വിഷാദവൈവര്ണ്യമൂര്ച്ഛോന്മാദഭ്രമപ്രപതനാനാമന്യതമമാപ്നുവന്ത്യഥവാ മരണമിതി||൧൧൯||

Adhikarana 87 (120) · Śloka 120

ആഹാരശക്തിതശ്ചേതി ആഹാരശക്തിരഭ്യവഹരണശക്ത്യാ ജരണശക്തയാ ച പരീക്ഷ്യാ; ബലായുഷീ ഹ്യാഹാരായത്തേ||൧൨൦||

Adhikarana 88 (121) · Śloka 121

വ്യായാമശക്തിതശ്ചേതി വ്യായാമശക്തിരപി കര്മശക്ത്യാ പരീക്ഷ്യാ| കര്മശക്ത്യാ ഹ്യനുമീയതേ ബലത്രൈവിധ്യമ് ||൧൨൧||

Adhikarana 89 (122) · Śloka 122

വയസ്തശ്ചേതി കാലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷിണീ ഹി ശരീരാവസ്ഥാ വയോऽഭിധീയതേ| തദ്വയോ യഥാസ്ഥൂലഭേദേന ത്രിവിധം- ബാലം, മധ്യം, ജീര്ണമിതി| തത്ര ബാലമപരിപക്വധാതുമജാതവ്യഞ്ജനം സുകുമാരമക്ലേശസഹമസമ്പൂര്ണബലം ശ്ലേഷ്മധാതുപ്രായമാഷോഡശവര്ഷം, വിവര്ധമാനധാതുഗുണം പുനഃ പ്രായേണാനവസ്ഥിതസത്ത്വമാത്രിംശദ്വര്ഷമുപദിഷ്ടം; മധ്യം പുനഃ സമത്വാഗതബലവീര്യപൌരുഷപരാക്രമഗ്രഹണധാരണസ്മരണവചനവിജ്ഞാനസര്വധാതുഗുണം ബലസ്ഥിതമവസ്ഥിതസത്ത്വമവിശീര്യമാണധാതുഗുണം പിത്തധാതുപ്രായമാഷഷ്ടിവര്ഷമുപദിഷ്ടമ്; അതഃ പരം ഹീയമാനധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യപൌരുഷപരാക്രമഗ്രഹണധാരണസ്മരണവചനവിജ്ഞാനം ഭ്രശ്യമാനധാതുഗുണം വായുധാതുപ്രായം ക്രമേണ ജീര്ണമുച്യതേ ആവര്ഷശതമ്| വര്ഷശതം ഖല്വായുഷഃ പ്രമാണമസ്മിന് കാലേ; സന്തി ച പുനരധികോനവര്ഷശതജീവിനോऽപി മനുഷ്യാഃ; തേഷാം വികൃതിവര്ജ്യൈഃ പ്രകൃത്യാദിബലവിശേഷൈരായുഷോ ലക്ഷണതശ്ച പ്രമാണമുപലഭ്യ വയസസ്ത്രിത്വം വിഭജേത്||൧൨൨||

Adhikarana 90 (123) · Śloka 123

ഏവം പ്രകൃത്യാദീനാം വികൃതിവര്ജ്യാനാം ഭാവാനാം പ്രവരമധ്യാവരവിഭാഗേന ബലവിശേഷം വിഭജേത്| വികൃതിബലത്രൈവിധ്യേന തു ദോഷബലം ത്രിവിധമനുമീയതേ| തതോ ഭൈഷജ്യസ്യ തീക്ഷ്ണമൃദുമധ്യവിഭാഗേന ത്രൈവിധ്യം വിഭജ്യ യഥാദോഷം ഭൈഷജ്യമവചാരയേദിതി||൧൨൩||

Adhikarana 91 (124) · Śloka 124

ആയുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനഹേതോഃ പുനരിന്ദ്രിയേഷു ജാതിസൂത്രീയേ ച ലക്ഷണാന്യുപദേക്ഷ്യന്തേ||൧൨൪||

Adhikarana 92 (125) · Śloka 125

കാലഃ പുനഃ സംവത്സരശ്ചാതുരാവസ്ഥാ ച| തത്ര സംവത്സരോ ദ്വിധാ ത്രിധാ ഷോഢാ ദ്വാദശധാ ഭൂയശ്ചാപ്യതഃ പ്രവിഭജ്യതേ തത്തത്കാര്യമഭിസമീക്ഷ്യ| അത്ര ഖലു താവത് ഷോഢാ പ്രവിഭജ്യ കാര്യമുപദേക്ഷ്യതേ- ഹേമന്തോ ഗ്രീഷ്മോ വര്ഷാശ്ചേതി ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാസ്ത്രയ ഋതവോ ഭവന്തി, തേഷാമന്തരേഷ്വിതരേ സാധാരണലക്ഷണാസ്ത്രയ ഋതവഃ- പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്താ ഇതി| പ്രാവൃഡിതി പ്രഥമഃ പ്രവൃഷ്ടഃ കാലഃ, തസ്യാനുബന്ധോ ഹി വര്ഷാഃ| ഏവമേതേ സംശോധനമധികൃത്യ ഷട് വിഭജ്യന്തേ ഋതവഃ||൧൨൫||

Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127

തത്ര സാധാരണലക്ഷണേഷ്വൃതുഷു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിര്വിധീയതേ, നിവൃത്തിരിതരേഷു| സാധാരണലക്ഷണാ ഹി മന്ദശീതോഷ്ണവര്ഷത്വാത് സുഖതമാശ്ച ഭവന്ത്യവികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമ്, ഇതരേ പുനരത്യര്ഥശീതോഷ്ണവര്ഷത്വാദ്ദുഃഖതമാശ്ച ഭവന്തി വികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമ്||൧൨൬|| തത്ര ഹേമന്തേ ഹ്യതിമാത്രശീതോപഹതത്വാച്ഛരീരമസുഖോപപന്നം ഭവത്യതിശീതവാതാധ്മാതമതിദാരുണീഭൂതമവബദ്ധദോഷം ച, ഭേഷജം പുനഃ സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമതിശീതോപഹതത്വാന്മന്ദവീര്യത്വമാപദ്യതേ, തസ്മാത്തയോഃ സംയോഗേ സംശോധനമയോഗായോപപദ്യതേ ശരീരമപി ച വാതോപദ്രവായ| ഗ്രീഷ്മേ പുനര്ഭൃശോഷ്ണോപഹതത്വാച്ഛരീരമസുഖോപപന്നം ഭവത്യുഷ്ണവാതാതപാധ്മാതമതിശിഥിലമത്യര്ഥപ്രവിലീനദോഷം, ഭേഷജം പുനഃ സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമുഷ്ണാനുഗമനാത്തീക്ഷ്ണതരത്വമാപദ്യതേ, തസ്മാത്തയോഃ സംയോഗേ സംശോധനമതിയോഗായോപപദ്യതേ ശരീരമപി പിപാസോപദ്രവായ| വര്ഷാസു തു മേഘജലാവതതേ ഗൂഢാര്കചന്ദ്രതാരേ ധാരാകുലേ വിയതി ഭൂമൌ പങ്കജലപടലസംവൃതായാമത്യര്ഥോപക്ലിന്നശരീരേഷു ഭൂതേഷു വിഹതസ്വഭാവേഷു ച കേവലേഷ്വൌഷധഗ്രാമേഷു തോയതോയദാനുഗതമാരുതസംസര്ഗാദ് ഗുരുപ്രവൃത്തീനി വമനാദീനി ഭവന്തി, ഗുരുസമുത്ഥാനാനി ച ശരീരാണി| തസ്മാദ്വമനാദീനാം നിവൃത്തിര്വിധീയതേ വര്ഷാന്തേഷ്വൃതുഷു , ന ചേദാത്യയികം കര്മ| ആത്യയികേ പുനഃ കര്മണി കാമമൃതും വികല്പ്യ കൃത്രിമഗുണോപധാനേന യഥര്തുഗുണവിപരീതേന ഭേഷജം സംയോഗസംസ്കാരപ്രമാണവികല്പേനോപപാദ്യ പ്രമാണവീര്യസമം കൃത്വാ തതഃ പ്രയോജയേദുത്തമേന യത്നേനാവഹിതഃ||൧൨൭||

Adhikarana 94 (128) · Śloka 128

ആതുരാവസ്ഥാസ്വപി തു കാര്യാകാര്യം പ്രതി കാലാകാലസഞ്ജ്ഞാ; തദ്യഥാ- അസ്യാമവസ്ഥായാമസ്യ ഭേഷജസ്യാകാലഃ , കാലഃ പുനരന്യസ്യേതി; ഏതദപി ഹി ഭവത്യവസ്ഥാവിശേഷേണ; തസ്മാദാതുരാവസ്ഥാസ്വപി ഹി കാലാകാലസഞ്ജ്ഞാ| തസ്യ പരീക്ഷാ- മുഹുര്മുഹുരാതുരസ്യ സര്വാവസ്ഥാവിശേഷാവേക്ഷണം യഥാവദ്ഭേഷജപ്രയോഗാര്ഥമ്| ന ഹ്യതിപതിതകാലമപ്രാപ്തകാലം വാ ഭേഷജമുപയുജ്യമാനം യൌഗികം ഭവതി; കാലോ ഹി ഭൈഷജ്യപ്രയോഗപര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി||൧൨൮||

Adhikarana 95 (129) · Śloka 129

പ്രവൃത്തിസ്തു പ്രതികര്മസമാരമ്ഭഃ| തസ്യ ലക്ഷണം ഭിഷഗൌഷധാതുരപരിചാരകാണാം ക്രിയാസമായോഗഃ||൧൨൯||

Adhikarana 96 (130) · Śloka 130

ഉപായഃ പുനര്ഭിഷഗാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക്| തസ്യ ലക്ഷണം- ഭിഷഗാദീനാം യഥോക്തഗുണസമ്പത് ദേശകാലപ്രമാണസാത്മ്യക്രിയാദിഭിശ്ച സിദ്ധികാരണൈഃ സമ്യഗുപപാദിതസ്യൌഷധസ്യാവചാരണമിതി||൧൩൦||

Adhikarana 97 (131) · Śloka 131

ഏവമേതേ ദശ പരീക്ഷ്യവിശേഷാഃ പൃഥക് പൃഥക് പരീക്ഷിതവ്യാ ഭവന്തി||൧൩൧||

Adhikarana 98 (132) · Śloka 132

പരീക്ഷായാസ്തു ഖലു പ്രയോജനം പ്രതിപത്തിജ്ഞാനമ്| പ്രതിപത്തിര്നാമ യോ വികാരോ യഥാ പ്രതിപത്തവ്യസ്തസ്യ തഥാऽനുഷ്ഠാനജ്ഞാനമ്||൧൩൨||

Adhikarana 99 (133) · Śloka 133

യത്ര തു ഖലു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, യത്ര ച നിവൃത്തിഃ, തദ്വ്യാസതഃ സിദ്ധിഷൂത്തരമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൩||

Adhikarana 100 (134) · Śloka 134

പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗേ തു ഗുരുലാഘവം സമ്പ്രധാര്യ സമ്യഗധ്യവസ്യേദന്യതരനിഷ്ഠായാമ്| സന്തി ഹി വ്യാധയഃ ശാസ്ത്രേഷൂത്സര്ഗാപവാദൈരുപക്രമം പ്രതി നിര്ദിഷ്ടാഃ| തസ്മാദ്ഗുരുലാഘവം സമ്പ്രധാര്യ സമ്യഗധ്യവസ്യേദിത്യുക്തമ്||൧൩൪||

Adhikarana 101 (135) · Śloka 135

യാനി തു ഖലു വമനാദിഷു ഭേഷജദ്രവ്യാണ്യുപയോഗം ഗച്ഛന്തി താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവകുടജകൃതവേധനഫലാനി, ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവപത്രപുഷ്പാണി ആരഗ്വധവൃക്ഷകമദനസ്വാദുകണ്ടകപാഠാപാടലാശാര്ങ്ഗേഷ്ടാമൂര്വാസപ്തപര്ണനക്തമാലപിചുമര്ദപടോലസുഷവീഗുഡൂചീ- ചിത്രകസോമവല്കശതാവരീദ്വീപീശിഗ്രുമൂലകഷായൈഃ, മധുകമധൂകകോവിദാരകര്വുദാരനീപവിദുലബിമ്ബീശണപുഷ്പീസദാപുഷ്പാപ്രത്യക്പുഷ്പാകഷായൈശ്ച, ഏലാഹരേണുപ്രിയങ്ഗുപൃഥ്വീകാകുസ്തുമ്ബുരുതഗരനലദഹ്രീവേരതാലീശോശീരകഷായൈശ്ച , ഇക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുവാലികാദര്ഭപോടഗലകാലങ്കൃ(ങ്ക)തകഷായൈശ്ച, സുമനാസൌമനസ്യായനീഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാവൃശ്ചീരപുനര്നവാമഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാകഷായൈശ്ച, ശാല്മലിശാല്മലികഭദ്രപര്ണ്യേലാപര്ണ്യുപോദികോദ്ദാലകധന്വനരാജാദനോപചിത്രാഗോപീശൃങ്ഗാടികാകഷായൈശ്ച, പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരസര്ഷപഫാണിതക്ഷീരക്ഷാരലവണോദകൈശ്ച, യഥാലാഭം യഥേഷ്ടം വാऽപ്യുപസംസ്കൃത്യ വര്തിക്രിയാചൂര്ണാവലേഹസ്നേഹകഷായമാംസരസയവാഗൂയൂഷകാമ്ബലികക്ഷീരോപധേയാന്മോദകാനന്യാംശ്ച ഭക്ഷ്യപ്രകാരാന് വിവിധാനനുവിധായ യഥാര്ഹം വമനാര്ഹായ ദദ്യാദ്വിധിവദ്വമനമ്| ഇതി കല്പസങ്ഗ്രഹോ വമനദ്രവ്യാണാമ്| കല്പമേഷാം വിസ്താരേണോത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൫||

Adhikarana 102 (136) · Śloka 136

വിരേചനദ്രവ്യാണി തു ശ്യാമാത്രിവൃച്ചതുരങ്ഗുലതില്വകമഹാവൃക്ഷസപ്തലാശങ്ഖിനീദന്തീദ്രവന്തീനാം ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലാനി യഥായോഗം തൈസ്തൈഃ ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലൈര്വിക്ലിപ്താവിക്ലിപ്തൈഃ , അജഗന്ധാശ്വഗന്ധാജശൃങ്ഗീക്ഷീരിണീനീലിനീക്ലീതകകഷായൈശ്ച, പ്രകീര്യോദകീര്യാമസൂരവിദലാകമ്പില്ലകവിഡങ്ഗഗവാക്ഷീകഷായൈശ്ച, പീലുപ്രിയാലമൃദ്വീകാകാശ്മര്യപരൂഷകബദരദാഡിമാമലകഹരീതകീബിഭീതകവൃശ്ചീരപുനര്നവാവിദാരിഗന്ധാദികഷായൈശ്ച, സീധുസുരാസൌവീരകതുഷോദകമൈരേയമേദകമദിരാമധുമധൂലകധാന്യാമ്ലകുവലബദരഖര്ജൂരകര്കന്ധുഭിശ്ച, ദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിദ്ഭിശ്ച, ഗോമഹിഷ്യജാവീനാം ച ക്ഷീരമൂത്രൈര്യഥാലാഭം യഥേഷ്ടം വാऽപ്യുപസംസ്കൃത്യ വര്തിക്രിയാചൂര്ണാസവലേഹസ്നേഹകഷായമാംസരസയൂഷകാമ്ബലികയവാഗൂക്ഷീരോപധേയാന് മോദകാനന്യാംശ്ച ഭക്ഷ്യപ്ര(വി)കാരാന് വിവിധാംശ്ച യോഗാനനുവിധായ യഥാര്ഹം വിരേചനാര്ഹായ ദദ്യാദ്വിരേചനമ്| ഇതി കല്പസങ്ഗ്രഹോ വിരേചനദ്രവ്യാണാമ്| കല്പമേഷാം വിസ്തരേണ യഥാവദുത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൬||

Adhikarana 103 (137) · Śloka 137

ആസ്ഥാപനേഷു തു ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനി ദ്രവ്യാണി യാനി യോഗമുപയാന്തി തേഷു തേഷ്വവസ്ഥാന്തരേഷ്വാതുരാണാം, താനി ദ്രവ്യാണി നാമതോ വിസ്തരേണോപദിശ്യമാനാന്യപരിസങ്ഖ്യേയാനി സ്യുരതിബഹുത്വാത്; ഇഷ്ടശ്ചാനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരോപദേശസ്തന്ത്രേ, ഇഷ്ടം ച കേവലം ജ്ഞാനം, തസ്മാദ്രസത ഏവ താന്യത്ര വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| രസസംസര്ഗവികല്പവിസ്തരോ ഹ്യേഷാമപരിസങ്ഖ്യേയഃ, സമവേതാനാം രസാനാമംശാംശബലവികല്പാതിബഹുത്വാത്| തസ്മാദ്ദ്രവ്യാണാം ചൈകദേശമുദാഹരണാര്ഥം രസേഷ്വനുവിഭജ്യ രസൈകൈകശ്യേന ച നാമലക്ഷണാര്ഥം ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാ രസതോऽനുവിഭജ്യ വ്യാഖ്യാസ്തന്തേ||൧൩൭||

Adhikarana 104 (138) · Śloka 138

യത്തു ഷഡ്വിധമാസ്ഥാപനമേകരസമിത്യാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, തദ്ദുര്ലഭതമം സംസൃഷ്ടരസഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്ദ്രവ്യാണാമ്| തസ്മാന്മധുരാണി മധുരപ്രായാണി മധുരവിപാകാനി മധുരപ്രഭാവാണി ച മധുരസ്കന്ധേ മധുരാണ്യേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യന്തേ, തഥേതരാണി ദ്രവ്യാണ്യപി||൧൩൮||

Adhikarana 105 (139) · Śloka 139

തദ്യഥാ- ജീവകര്ഷഭകൌ ജീവന്തീ വീരാ താമലകീ കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ശാലപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണ്യസനപര്ണീ മധുപര്ണീ മേദാ മഹാമേദാ കര്കടശൃങ്ഗീ ശൃങ്ഗാടികാ ഛിന്നരുഹാ ച്ഛത്രാऽതിച്ഛത്രാ ശ്രാവണീ മഹാശ്രാവണീ സഹദേവാ വിശ്വദേവാ ശുക്ലാ ക്ഷീരശുക്ലാ ബലാऽതിബലാ വിദാരീ ക്ഷീരവിദാരീ ക്ഷുദ്രസഹാ മഹാസഹാ ഋഷ്യഗന്ധാऽശ്വഗന്ധാ വൃശ്ചീരഃ പുനര്നവാ ബൃഹതീ കണ്ടകാരികോരുബൂകോ മോരടഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ സംഹര്ഷാ ശതാവരീ ശതപുഷ്പാ മധൂകപുഷ്പീ യഷ്ടീമധു മധൂലികാ മൃദ്വീകാ ഖര്ജൂരം പരൂഷകമാത്മഗുപ്താ പുഷ്കരബീജം കശേരുകം രാജകശേരുകം രാജാദനം കതകം കാശ്മര്യം ശീതപാക്യോദനപാകീ താലഖര്ജൂരമസ്തകമിക്ഷുരിക്ഷുവാലികാ ദര്ഭഃ കുശഃ കാശഃ ശാലിര്ഗുന്ദ്രേത്കടകഃ ശരമൂലം രാജക്ഷവകഃ ഋഷ്യപ്രോക്താ ദ്വാരദാ ഭാരദ്വാജീ വനത്രപുഷ്യഭീരുപത്രീ ഹംസപാദീ കാകനാസികാ കുലിങ്ഗാക്ഷീ ക്ഷീരവല്ലീ കപോലവല്ലീ കപോതവല്ലീ സോമവല്ലീ ഗോപവല്ലീ മധുവല്ലീ ചേതി; ഏഷാമേവംവിധാനാമന്യേഷാം ച മധുരവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേന സുപ്രക്ഷാലിതായാം സ്ഥാല്യാം സമാവാപ്യ പയസാऽര്ധോദകേനാഭ്യാസിച്യ സാധയേദ്ദര്വ്യാ സതതമവഘട്ടയന്; തദുപയുക്തഭൂയിഷ്ഠേऽമ്ഭസി ഗതരസേഷ്വൌഷധേഷു പയസി ചാനുപദഗ്ധേ സ്ഥാലീമുപഹൃത്യ സുപരിപൂതം പയഃ സുഖോഷ്ണം ഘൃതതൈലവസാമജ്ജലവണഫാണിതോപഹിതം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്; ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമുപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ വിധിവദ്ദദ്യാത്| ഇതി മധുരസ്കന്ധഃ||൧൩൯||

Adhikarana 106 (140) · Śloka 140

ആമ്രാമ്രാതകലകുചകരമര്ദവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസകുവലബദരദാഡിമമാതുലുങ്ഗഗണ്ഡീരാമലകനന്ദീതകശീതക- തിന്തിണ്ഡീകദന്തശഠൈരാവതകകോശാമ്രധന്വനാനാം ഫലാനി, പത്രാണി ചാമ്രാതകാശ്മന്തകചാങ്ഗേരീണാം ചതുര്വിധാനാം ചാമ്ലികാനാം ദ്വയോശ്ച കോലയോശ്ചാമശുഷ്കയോര്ദ്വയോശ്ചൈവ ശുഷ്കാമ്ലികയോര്ഗ്രാമ്യാരണ്യയോഃ, ആസവദ്രവ്യാണി ച സുരാസൌവീരകതുഷോദകമൈരേയമേദകമദിരാമധുശുക്തശീധുദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിദ്ധാന്യാമ്ലാദീനി ച, ഏഷാമേവംവിധാനാമന്യേഷാം ചാമ്ലവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ ദ്രവൈഃ സ്ഥാല്യാമഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവത്തൈലവസാമജ്ജലവണഫാണിതോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്| ഇത്യമ്ലസ്കന്ധഃ||൧൪൦||

Adhikarana 107 (141) · Śloka 141

സൈന്ധവസൌവര്ചലകാലവിഡപാക്യാനൂപകൂപ്യവാലുകൈലമൌലകസാമുദ്രരോമകൌദ്ഭിദൌഷരപാടേയകപാംശുജാന്യേവമ്പ്രകാരാണി ചാന്യാനി ലവണവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനി, ഏതാന്യമ്ലോപഹിതാന്യുഷ്ണോദകോപഹിതാനി വാ സ്നേഹവന്തി സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്| ഇതി ലവണസ്കന്ധഃ||൧൪൧||

Adhikarana 108 (142) · Śloka 142

പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലഹസ്തിപിപ്പലീചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരമരിചാജമോദാര്ദ്രകവിഡങ്ഗകുസ്തുമ്ബുരുപീലുതേജോവത്യേലാകുഷ്ഠ- ഭല്ലാതകാസ്ഥിഹിങ്ഗുനിര്യാസകിലിമമൂലകസര്ഷപലശുനകരഞ്ജശിഗ്രുകമധുശിഗ്രുകഖരപുഷ്പഭൂസ്തൃണസുമുഖസുരസകുഠേരകാര്ജക- ഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകക്ഷാരമൂത്രപിത്താനീതി; ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം കടുകവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ ഗോമൂത്രേണ സഹ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്| ഇതി കടുകസ്കന്ധഃ||൧൪൨||

Adhikarana 109 (143) · Śloka 143

ചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലനിമ്ബതുമ്ബുരുകുടജഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാമുസ്തമൂര്വാകിരാതതിക്തകകടുകരോഹിണീത്രായമാണാ- കാരവേല്ലികാകരീരകരവീരകേബുകകഠില്ലകവൃഷമണ്ഡൂകപര്ണീകര്കോടകവാര്താകുകര്കശകാകമാചീകാകോദുമ്ബരികാസുഷവ്യതിവിഷാ- പടോലകുലകപാഠാഗുഡൂചീവേത്രാഗ്രവേതസവികങ്കതബകുലസോമവല്കസപ്തപര്ണസുമനാര്കാവല്ഗുജവചാതഗരാഗുരുവാലകോശീരാണീതി , ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം തിക്തവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേനാഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്, ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്| ഇതി തിക്തസ്കന്ധഃ||൧൪൩||

Adhikarana 110 (144) · Śloka 144

പ്രിയങ്ഗ്വനന്താമ്രാസ്ഥ്യമ്ബഷ്ഠകീകട്വങ്ഗലോധ്രമോചരസസമങ്ഗാധാതകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകേശരജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവട- കപീതനോദുമ്ബരാശ്വത്ഥഭല്ലാതകാസ്ഥ്യശ്മന്തകശിരീഷശിംശപാസോമവല്കതിന്ദുകപ്രിയാലബദരഖദിര- സപ്തപര്ണാശ്വകര്ണസ്യന്ദനാര്ജുനാരിമേദൈലവാലുകപരിപേലവകദമ്ബശല്ലകീജിങ്ഗിനീകാശകശേരുകരാജകശേരുകട്ഫലവംശ- പദ്മകാശോകശാലധവസര്ജഭൂര്ജശണഖരപുഷ്പാപുരശമീമാചീകവരകതുങ്ഗാജകര്ണസ്ഫൂര്ജകബിഭീതകകുമ്ഭീപുഷ്കരബീജ- ബിസമൃണാലതാലഖര്ജൂരതരുണാനീതി , ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം കഷായവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേനാഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്, ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമുപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ ദദ്യാത്| ഇതി കഷായസ്കന്ധഃ||൧൪൪||

Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഷഡ്വര്ഗാഃ പരിസങ്ഖ്യാതാ യ ഏതേ രസഭേദതഃ| ആസ്ഥാപനമഭിപ്രേത്യ താന്വിദ്യാത്സാര്വയൌഗികാന്||൧൪൫|| സര്വശോ ഹി പ്രണിഹിതാഃ സര്വരോഗേഷു ജാനതാ| സര്വാന്രോഗാന്നിയച്ഛന്തി യേഭ്യ ആസ്ഥാപനം ഹിതമ്||൧൪൬||

Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148

യേഷാം യേഷാം പ്രശാന്ത്യര്ഥം യേ യേ ന പരികീര്തിതാഃ| ദ്രവ്യവര്ഗാ വികാരാണാം തേഷാം തേ പരികോപകാഃ||൧൪൭|| ഇത്യേതേ ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാ രസതോऽനുവിഭജ്യ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൪൮||

Adhikarana 113 (149) · Śloka 149

തേഭ്യോ ഭിഷഗ്ബുദ്ധിമാന് പരിസങ്ഖ്യാതമപി യദ്യദ്ദ്രവ്യമയൌഗികം മന്യേത, തത്തദപകര്ഷയേത്; യദ്യച്ചാനുക്തമപി യൌഗികം മന്യേത, തത്തദ്വിദധ്യാത്; വര്ഗമപി വര്ഗേണോപസംസൃജേദേകമേകേനാനേകേന വാ യുക്തിം പ്രമാണീകൃത്യ| പ്രചരണമിവ ഭിക്ഷുകസ്യ ബീജമിവ കര്ഷകസ്യ സൂത്രം ബുദ്ധിമതാമല്പമപ്യനല്പജ്ഞാനായ ഭവതി; തസ്മാദ്ബുദ്ധിമതാമൂഹാപോഹവിതര്കാഃ, മന്ദബുദ്ധേസ്തു യഥോക്താനുഗമനമേവ ശ്രേയഃ| യഥോക്തം ഹി മാര്ഗമനുഗച്ഛന് ഭിഷക് സംസാധയതി കാര്യമനതിമഹത്ത്വാദ്വാ വിനിപാതയത്യനതിഹ്രസ്വത്വാദുദാഹരണസ്യേതി||൧൪൯||

Adhikarana 114 (150) · Śloka 150

അതഃ പരമനുവാസനദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| അനുവാസനം തു സ്നേഹ ഏവ| സ്നേഹസ്തു ദ്വിവിധഃ- സ്ഥാവരാത്മകഃ, ജങ്ഗമാത്മകശ്ച| തത്ര സ്ഥാവരാത്മകഃ സ്നേഹസ്തൈലമതൈലം ച| തദ്ദ്വയം തൈലമേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യാമഃ, സര്വതസ്തൈലപ്രാധാന്യാത്| ജങ്ഗമാത്മകസ്തു വസാ, മജ്ജാ, സര്പിരിതി| തേഷാം തൈലവസാമജ്ജസര്പിഷാം യഥാപൂര്വം ശ്രേഷ്ഠം വാതശ്ലേഷ്മവികാരേഷ്വനുവാസനീയേഷു, യഥോത്തരം തു പിത്തവികാരേഷു, സര്വ ഏവ വാ സര്വവികാരേഷ്വപി യോഗമുപയാന്തി സംസ്കാരവിധിവിശേഷാദിതി||൧൫൦||

Adhikarana 115 (151) · Śloka 151

ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി പുനരപാമാര്ഗപിപ്പലീമരിചവിഡങ്ഗശിഗ്രുശിരീഷതുമ്ബുരുപില്വജാജ്യമോദാവാര്താകീപൃഥ്വീകൈലാഹരേണുകാഫലാനി ച, സുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകഹരിദ്രാശൃങ്ഗവേരമൂലകലശുനതര്കാരീസര്ഷപപത്രാണി ച, അര്കാലര്കകുഷ്ഠനാഗദന്തീവചാപാമാര്ഗശ്വേതാജ്യോതിഷ്മതീഗവാക്ഷീഗണ്ഡീരപുഷ്പ്യവാക്പുഷ്പീവൃശ്ചികാലീവയസ്ഥാതിവിഷാമൂലാനി ച, ഹരിദ്രാശൃങ്ഗവേരമൂലകലശുനകന്ദാശ്ച, ലോധ്രമദനസപ്തപര്ണനിമ്ബാര്കപുഷ്പാണി ച, ദേവദാര്വഗുരുസരലശല്ലകീജിങ്ഗിന്യസനഹിങ്ഗുനിര്യാസാശ്ച, തേജോവതീവരാങ്ഗേങ്ഗുദീശോഭാഞ്ജനകബൃഹതീകണ്ടകാരികാത്വചശ്ചേതി| ശിരോവിരേചനം സപ്തവിധം, ഫല-പത്ര-മൂല-കന്ദ-പുഷ്പ-നിര്യാസ-ത്വഗാശ്രയഭേദാത്| ലവണകടുതിക്തകഷായാണി ചേന്ദ്രിയോപശയാനി തഥാऽപരാണ്യനുക്താന്യപി ദ്രവ്യാണി യഥായോഗവിഹിതാനി ശിരോവിരേചനാര്ഥമുപദിശ്യന്ത ഇതി||൧൫൧||

Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ലക്ഷണാചാര്യശിഷ്യാണാം പരീക്ഷാ കാരണം ച യത്| അധ്യേയാധ്യാപനവിധീ സമ്ഭാഷാവിധിരേവ ച||൧൫൨|| ഷഡ്ഭിരൂനാനി പഞ്ചാശദ്വാദമാര്ഗപദാനി ച| പദാനി ദശ ചാന്യാനി കാരണാദീനി തത്ത്വതഃ||൧൫൩|| സമ്പ്രശ്നശ്ച പരീക്ഷാദേര്നവകോ വമനാദിഷു| ഭിഷഗ്ജിതീയേ രോഗാണാം വിമാനേ സമ്പ്രകാശിതഃ||൧൫൪||

Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157

ബഹുവിധമിദമുക്തമര്ഥജാതം ബഹുവിധവാക്യവിചിത്രമര്ഥകാന്തമ്| ബഹുവിധശുഭശബ്ദസന്ധിയുക്തം ബഹുവിധവാദനിസൂദനം പരേഷാമ്||൧൫൫|| ഇമാം മതിം ബഹുവിധഹേതുസംശ്രയാം വിജജ്ഞിവാന് പരമതവാദസൂദനീമ്| ന സജ്ജതേ പരവചനാവമര്ദനൈര്ന ശക്യതേ പരവചനൈശ്ച മര്ദിതുമ്||൧൫൬|| ദോഷാദീനാം തു ഭാവാനാം സര്വേഷാമേവ ഹേതുമത്| മാനാത് സമ്യഗ്വിമാനാനി നിരുക്താനി വിഭാഗശഃ||൧൫൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയവിമാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮|| (അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ| അനേനാവധിനാ സ്ഥാനം വിമാനാനാം സമര്ഥിതമ്|)|