Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতস্ত্রিবিধরোগবিশেষবিজ্ঞানীযং বিমানং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
View original
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ত্রিবিধং খলু রোগবিশেষবিজ্ঞানং ভবতি; তদ্যথা আপ্তোপদেশঃ, প্রত্যক্ষম্, অনুমানং চেতি||৩||
View original
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্রাপ্তোপদেশো নামাপ্তবচনম্| আপ্তা হ্যবিতর্কস্মৃতিবিভাগবিদো নিষ্প্রীত্যুপতাপদর্শিনশ্চ| তেষামেবঙ্গুণযোগাদ্যদ্বচনং তত্ প্রমাণম্| অপ্রমাণং পুনর্মত্তোন্মত্তমূর্খরক্তদুষ্টাদুষ্টবচনমিতি ; প্রত্যক্ষং তু খলু তদ্যত্ স্বযমিন্দ্রিযৈর্মনসা চোপলভ্যতে| অনুমানং খলু তর্কো যুক্ত্যপেক্ষঃ||৪||
View original
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ত্রিবিধেন খল্বনেন জ্ঞানসমুদাযেন পূর্বং পরীক্ষ্য রোগং সর্বথা সর্বমথোত্তরকালমধ্যবসানমদোষং ভবতি, ন হি জ্ঞানাবযবেন কৃত্স্নে জ্ঞেযে জ্ঞানমুত্পদ্যতে| ত্রিবিধে ত্বস্মিন্ জ্ঞানসমুদযে পূর্বমাপ্তোপদেশাজ্জ্ঞানং, ততঃ প্রত্যক্ষানুমানাভ্যাং পরীক্ষোপপদ্যতে| কিং হ্যনুপদিষ্টং পূর্বং যত্তত্ প্রত্যক্ষানুমানাভ্যাং পরীক্ষমাণো বিদ্যাত্| তস্মাদ্দ্বিবিধা পরীক্ষা জ্ঞানবতাং প্রত্যক্ষম্, অনুমানং চ; ত্রিবিধা বা সহোপদেশেন||৫||
View original
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
তত্রেদমুপদিশন্তি বুদ্ধিমন্তঃ- রোগমেকৈকমেবম্প্রকোপণমেবংযোনিমেবমুত্থানমেবমাত্মানমেবমধিষ্ঠানমেবংবেদনমেবং সংস্থানমেবংশব্দস্পর্শরূপরসগন্ধমেবমুপদ্রবমেবংবৃদ্ধিস্থানক্ষযসমন্বিতমেবমুদর্ক মেবন্নামানমেবংযোগং বিদ্যাত্; তস্মিন্নিযং প্রতীকারার্থা প্রবৃত্তিরথবা নিবৃত্তিরিত্যুপদেশাজ্জ্ঞাযতে||৬||
View original
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
প্রত্যক্ষতস্তু খলু রোগতত্ত্বং বুভুত্সুঃ সর্বৈরিন্দ্রিযৈঃ সর্বানিন্দ্রিযার্থানাতুরশরীরগতান্ পরীক্ষেত, অন্যত্র রসজ্ঞানাত্; তদ্যথা- অন্ত্রকূজনং, সন্ধিস্ফুটনমঙ্গুলীপর্বণাং চ, স্বরবিশেষাংশ্চ, যে চান্যেঽপি কেচিচ্ছরীরোপগতাঃ শব্দাঃ স্যুস্তাঞ্ছ্রোত্রেণ পরীক্ষেত; বর্ণসংস্থানপ্রমাণচ্ছাযাঃ , শরীরপ্রকৃতিবিকারৌ, চক্ষুর্বৈষযিকাণি যানি চান্যান্যনুক্তানি তানি চক্ষুষা পরীক্ষেত; রসং তু খল্বাতুরশরীরগতমিন্দ্রিযবৈষযিকমপ্যনুমানাদবগচ্ছেত্, ন হ্যস্য প্রত্যক্ষেণ গ্রহণমুপপদ্যতে, তস্মাদাতুরপরিপ্রশ্নেনৈবাতুরমুখরসং বিদ্যাত্, যূকাপসর্পণেন ত্বস্য শরীরবৈরস্যং, মক্ষিকোপসর্পণেন শরীরমাধুর্যং, লোহিতপিত্তসন্দেহে তু কিং ধারিলোহিতং লোহিতপিত্তং বেতি শ্বকাকভক্ষণাদ্ধারিলোহিতমভক্ষণাল্লোহিতপিত্তমিত্যনুমাতব্যম্, এবমন্যানপ্যাতুরশরীরগতান্ রসাননুমিমীত; গন্ধাংস্তু খলু সর্বশরীরগতানাতুরস্য প্রকৃতিবৈকারিকান্ ঘ্রাণেন পরীক্ষেত; স্পর্শং চ পাণিনা প্রকৃতিবিকৃতিযুক্তম্| ইতি প্রত্যক্ষতোঽনুমানাদুপদেশতশ্চ পরীক্ষণমুক্তম্||৭||
View original
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ইমে তু খল্বন্যেঽপ্যেবমেব ভূযোঽনুমানজ্ঞেযা ভবন্তি ভাবাঃ| তদ্যথা- অগ্নিং জরণশক্ত্যা পরীক্ষেত, বলং ব্যাযামশক্ত্যা, শ্রোত্রাদীনি শব্দাদ্যর্থগ্রহণেন, মনোঽর্থাব্যভিচরণেন, বিজ্ঞানং ব্যবসাযেন, রজঃসঙ্গেন, মোহমবিজ্ঞানেন, ক্রোধমভিদ্রোহেণ, শোকং দৈন্যেন, হর্ষমামোদেন, প্রীতিং তোষেণ, ভযং বিষাদেন, ধৈর্যমবিষাদেন, বীর্যমুত্থানেন , অবস্থানমবিভ্রমেণ, শ্রদ্ধামভিপ্রাযেণ, মেধাং গ্রহণেন, সঞ্জ্ঞাং নামগ্রহণেন, স্মৃতিং স্মরণেন, হ্রিযমপত্রপণেন, শীলমনুশীলনেন, দ্বেষং প্রতিষেধেন, উপধিমনুবন্ধেন , ধৃতিমলৌল্যেন, বশ্যতাং বিধেযতযা, বযোভক্তিসাত্ম্যব্যাধিসমুত্থানানি কালদেশোপশযবেদনাবিশেষেণ, গূঢলিঙ্গং ব্যাধিমুপশযানুপশযাভ্যাং, দোষপ্রমাণবিশেষমপচারবিশেষেণ, আযুষঃ ক্ষযমরিষ্টৈঃ, উপস্থিতশ্রেযস্ত্বং কল্যাণাভিনিবেশেন, অমলং সত্ত্বমবিকারেণ, গ্রহণ্যাস্তু মৃদুদারুণত্বং স্বপ্নদর্শনমভিপ্রাযং দ্বিষ্টেষ্টসুখদুঃখানি চাতুরপরিপ্রশ্নেনৈব বিদ্যাদিতি||৮||
View original
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
ভবন্তি চাত্র- আপ্ততশ্চোপদেশেন প্রত্যক্ষকরণেন চ| অনুমানেন চ ব্যাধীন্ সম্যগ্বিদ্যাদ্বিচক্ষণঃ||৯|| সর্বথা সর্বমালোচ্য যথাসম্ভবমর্থবিত্| অথাধ্যবস্যেত্তত্ত্বে চ কার্যে চ তদনন্তরম্||১০|| কার্যতত্ত্ববিশেষজ্ঞঃ প্রতিপত্তৌ ন মুহ্যতি| অমূঢঃ ফলমাপ্নোতি যদমোহনিমিত্তজম্||১১|| জ্ঞানবুদ্ধিপ্রদীপেন যো নাবিশতি তত্ত্ববিত্ | আতুরস্যান্তরাত্মানং ন স রোগাংশ্চিকিত্সতি||১২|| তত্র শ্লোকৌ- সর্বরোগবিশেষাণাং ত্রিবিধং জ্ঞানসঙ্গ্রহম্| যথা চোপদিশন্ত্যাপ্তাঃ প্রত্যক্ষং গৃহ্যতে যথা||১৩|| যে যথা চানুমানেন জ্ঞেযাস্তাংশ্চাপ্যুদারধীঃ| ভাবাংস্ত্রিরোগবিজ্ঞানে বিমানে মুনিরুক্তবান্||১৪||
View original
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে বিমানস্থানে ত্রিবিধরোগবিশেষবিজ্ঞানীযং বিমানং নাম চতুর্থোঽধ্যাযঃ||৪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon