Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಸ್ತ್ರಿವಿಧರೋಗವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ತ್ರಿವಿಧಂ ಖಲು ರೋಗವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ ಆಪ್ತೋಪದೇಶಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಂ ಚೇತಿ||೩||
View original
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರಾಪ್ತೋಪದೇಶೋ ನಾಮಾಪ್ತವಚನಮ್| ಆಪ್ತಾ ಹ್ಯವಿತರ್ಕಸ್ಮೃತಿವಿಭಾಗವಿದೋ ನಿಷ್ಪ್ರೀತ್ಯುಪತಾಪದರ್ಶಿನಶ್ಚ| ತೇಷಾಮೇವಙ್ಗುಣಯೋಗಾದ್ಯದ್ವಚನಂ ತತ್ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಅಪ್ರಮಾಣಂ ಪುನರ್ಮತ್ತೋನ್ಮತ್ತಮೂರ್ಖರಕ್ತದುಷ್ಟಾದುಷ್ಟವಚನಮಿತಿ ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತು ಖಲು ತದ್ಯತ್ ಸ್ವಯಮಿನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಮನಸಾ ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಅನುಮಾನಂ ಖಲು ತರ್ಕೋ ಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಃ||೪||
View original
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತ್ರಿವಿಧೇನ ಖಲ್ವನೇನ ಜ್ಞಾನಸಮುದಾಯೇನ ಪೂರ್ವಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ರೋಗಂ ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಮಥೋತ್ತರಕಾಲಮಧ್ಯವಸಾನಮದೋಷಂ ಭವತಿ, ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನಾವಯವೇನ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತ್ರಿವಿಧೇ ತ್ವಸ್ಮಿನ್ ಜ್ಞಾನಸಮುದಯೇ ಪೂರ್ವಮಾಪ್ತೋಪದೇಶಾಜ್ಜ್ಞಾನಂ, ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೋಪಪದ್ಯತೇ| ಕಿಂ ಹ್ಯನುಪದಿಷ್ಟಂ ಪೂರ್ವಂ ಯತ್ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷಮಾಣೋ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿವಿಧಾ ಪರೀಕ್ಷಾ ಜ್ಞಾನವತಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್, ಅನುಮಾನಂ ಚ; ತ್ರಿವಿಧಾ ವಾ ಸಹೋಪದೇಶೇನ||೫||
View original
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತತ್ರೇದಮುಪದಿಶನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಃ- ರೋಗಮೇಕೈಕಮೇವಮ್ಪ್ರಕೋಪಣಮೇವಂಯೋನಿಮೇವಮುತ್ಥಾನಮೇವಮಾತ್ಮಾನಮೇವಮಧಿಷ್ಠಾನಮೇವಂವೇದನಮೇವಂ ಸಂಸ್ಥಾನಮೇವಂಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಮೇವಮುಪದ್ರವಮೇವಂವೃದ್ಧಿಸ್ಥಾನಕ್ಷಯಸಮನ್ವಿತಮೇವಮುದರ್ಕ ಮೇವನ್ನಾಮಾನಮೇವಂಯೋಗಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಿನ್ನಿಯಂ ಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯುಪದೇಶಾಜ್ಜ್ಞಾಯತೇ||೬||
View original
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಸ್ತು ಖಲು ರೋಗತತ್ತ್ವಂ ಬುಭುತ್ಸುಃ ಸರ್ವೈರಿನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಸರ್ವಾನಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾತುರಶರೀರಗತಾನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ಅನ್ಯತ್ರ ರಸಜ್ಞಾನಾತ್; ತದ್ಯಥಾ- ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಂ, ಸನ್ಧಿಸ್ಫುಟನಮಙ್ಗುಲೀಪರ್ವಣಾಂ ಚ, ಸ್ವರವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ, ಯೇ ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ಕೇಚಿಚ್ಛರೀರೋಪಗತಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತಾಞ್ಛ್ರೋತ್ರೇಣ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಮಾಣಚ್ಛಾಯಾಃ , ಶರೀರಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರೌ, ಚಕ್ಷುರ್ವೈಷಯಿಕಾಣಿ ಯಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನ್ಯನುಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ಚಕ್ಷುಷಾ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ರಸಂ ತು ಖಲ್ವಾತುರಶರೀರಗತಮಿನ್ದ್ರಿಯವೈಷಯಿಕಮಪ್ಯನುಮಾನಾದವಗಚ್ಛೇತ್, ನ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಗ್ರಹಣಮುಪಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದಾತುರಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನೈವಾತುರಮುಖರಸಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ಯೂಕಾಪಸರ್ಪಣೇನ ತ್ವಸ್ಯ ಶರೀರವೈರಸ್ಯಂ, ಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣೇನ ಶರೀರಮಾಧುರ್ಯಂ, ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಸನ್ದೇಹೇ ತು ಕಿಂ ಧಾರಿಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಂ ವೇತಿ ಶ್ವಕಾಕಭಕ್ಷಣಾದ್ಧಾರಿಲೋಹಿತಮಭಕ್ಷಣಾಲ್ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯನುಮಾತವ್ಯಮ್, ಏವಮನ್ಯಾನಪ್ಯಾತುರಶರೀರಗತಾನ್ ರಸಾನನುಮಿಮೀತ; ಗನ್ಧಾಂಸ್ತು ಖಲು ಸರ್ವಶರೀರಗತಾನಾತುರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿವೈಕಾರಿಕಾನ್ ಘ್ರಾಣೇನ ಪರೀಕ್ಷೇತ; ಸ್ಪರ್ಶಂ ಚ ಪಾಣಿನಾ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಯುಕ್ತಮ್| ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೋಽನುಮಾನಾದುಪದೇಶತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್||೭||
View original
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ಇಮೇ ತು ಖಲ್ವನ್ಯೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಭೂಯೋಽನುಮಾನಜ್ಞೇಯಾ ಭವನ್ತಿ ಭಾವಾಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತ್ಯಾ, ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಶಬ್ದಾದ್ಯರ್ಥಗ್ರಹಣೇನ, ಮನೋಽರ್ಥಾವ್ಯಭಿಚರಣೇನ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ವ್ಯವಸಾಯೇನ, ರಜಃಸಙ್ಗೇನ, ಮೋಹಮವಿಜ್ಞಾನೇನ, ಕ್ರೋಧಮಭಿದ್ರೋಹೇಣ, ಶೋಕಂ ದೈನ್ಯೇನ, ಹರ್ಷಮಾಮೋದೇನ, ಪ್ರೀತಿಂ ತೋಷೇಣ, ಭಯಂ ವಿಷಾದೇನ, ಧೈರ್ಯಮವಿಷಾದೇನ, ವೀರ್ಯಮುತ್ಥಾನೇನ , ಅವಸ್ಥಾನಮವಿಭ್ರಮೇಣ, ಶ್ರದ್ಧಾಮಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಮೇಧಾಂ ಗ್ರಹಣೇನ, ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ನಾಮಗ್ರಹಣೇನ, ಸ್ಮೃತಿಂ ಸ್ಮರಣೇನ, ಹ್ರಿಯಮಪತ್ರಪಣೇನ, ಶೀಲಮನುಶೀಲನೇನ, ದ್ವೇಷಂ ಪ್ರತಿಷೇಧೇನ, ಉಪಧಿಮನುಬನ್ಧೇನ , ಧೃತಿಮಲೌಲ್ಯೇನ, ವಶ್ಯತಾಂ ವಿಧೇಯತಯಾ, ವಯೋಭಕ್ತಿಸಾತ್ಮ್ಯವ್ಯಾಧಿಸಮುತ್ಥಾನಾನಿ ಕಾಲದೇಶೋಪಶಯವೇದನಾವಿಶೇಷೇಣ, ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ, ದೋಷಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಮಪಚಾರವಿಶೇಷೇಣ, ಆಯುಷಃ ಕ್ಷಯಮರಿಷ್ಟೈಃ, ಉಪಸ್ಥಿತಶ್ರೇಯಸ್ತ್ವಂ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶೇನ, ಅಮಲಂ ಸತ್ತ್ವಮವಿಕಾರೇಣ, ಗ್ರಹಣ್ಯಾಸ್ತು ಮೃದುದಾರುಣತ್ವಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ದ್ವಿಷ್ಟೇಷ್ಟಸುಖದುಃಖಾನಿ ಚಾತುರಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನೈವ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ||೮||
View original
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಆಪ್ತತಶ್ಚೋಪದೇಶೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕರಣೇನ ಚ| ಅನುಮಾನೇನ ಚ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸಮ್ಯಗ್ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||೯|| ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಮಾಲೋಚ್ಯ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮರ್ಥವಿತ್| ಅಥಾಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್ತತ್ತ್ವೇ ಚ ಕಾರ್ಯೇ ಚ ತದನನ್ತರಮ್||೧೦|| ಕಾರ್ಯತತ್ತ್ವವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಪ್ರತಿಪತ್ತೌ ನ ಮುಹ್ಯತಿ| ಅಮೂಢಃ ಫಲಮಾಪ್ನೋತಿ ಯದಮೋಹನಿಮಿತ್ತಜಮ್||೧೧|| ಜ್ಞಾನಬುದ್ಧಿಪ್ರದೀಪೇನ ಯೋ ನಾವಿಶತಿ ತತ್ತ್ವವಿತ್ | ಆತುರಸ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮಾನಂ ನ ಸ ರೋಗಾಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸತಿ||೧೨|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಸರ್ವರೋಗವಿಶೇಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಜ್ಞಾನಸಙ್ಗ್ರಹಮ್| ಯಥಾ ಚೋಪದಿಶನ್ತ್ಯಾಪ್ತಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಗೃಹ್ಯತೇ ಯಥಾ||೧೩|| ಯೇ ಯಥಾ ಚಾನುಮಾನೇನ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯುದಾರಧೀಃ| ಭಾವಾಂಸ್ತ್ರಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ ವಿಮಾನೇ ಮುನಿರುಕ್ತವಾನ್||೧೪||
View original
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿವಿಧರೋಗವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon