Adhikarana vAtadUShita-pittadUShita-kaphadUShita-dvandvaduShTa-tridoShaduShTastanyapAnajanyabAlarogalakShaNam (1-3) · Śloka 4
ਅਥ ਬਾਲਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਪਿਬਨ੍ ਵਾਤਗਦਾਤੁਰਃ |
ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰੁਤਃ ||੧||
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਭਿਨ੍ਨਮਲੋ ਬਾਲਃ ਕਾਮਲਾਪਿਤ੍ਤਰੋਗਵਾਨ੍ |
ਤਸ੍ਣਾਲੁਰੁਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਂ ਪਯਃ ਪਿਬਨ੍ ||੨||
ਕਫਦੁਸ੍ਟਂ ਪਿਬਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਲਾਲਾਲੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗਵਾਨ੍ |
ਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤੋ ਜਡਃ ਸ਼ੂਨਵਕ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ||੩||
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ |੪|
View original
अथ बालरोगनिदानम् |
वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन् वातगदातुरः |
क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद्बद्धविण्मूत्रमारुतः ||१||
स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् |
तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन् ||२||
कफदुष्टं पिबन् क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् |
निद्रान्वितो जडः शूनवक्त्राक्षश्छर्दनः शिशुः ||३||
द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् |४|
Adhikarana shishorvaktumakShamasyAntargatavedanAj~jAnopAyAH (4-7) · Śloka 7
ਸ਼ਿਸ਼ੋਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਮਤੀਵ੍ਰਾਂ ਚ ਰੋਦਨਾਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਦ੍ਰੁਜਮ੍ ||੪||
ਸ ਯਂ ਸ੍ਪਸ਼ੇਦ੍ਭਸ਼ਂ ਦੇਸ਼ਂ ਯਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਃ |
ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਰੁਜਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਰੁਜਂ ਚਾਕ੍ਸਿਨਿਮੀਲਨਾਤ੍ ||੫||
ਹਦਿ ਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਦਸ਼ਨਸ਼੍ਵਾਸਮੁਸ੍ਟਿਨਿਪੀਡਨੈਃ |
ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਬਨ੍ਧਵਮਥੁਸ੍ਤਨਦਂਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨੈਃ |
ਆਧ੍ਮਾਨਪਸ੍ਠਨਮਨਜਠਰੋਨ੍ਨਮਨੈਰਪਿ ||੬||
ਬਸ੍ਤੌ ਗੁਹ੍ਯੇ ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਤ੍ਰਾਸਦਿਗੀਕ੍ਸਣੈਃ |
ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਯਤ੍ਨਾਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ||੭||
View original
शिशोस्तीव्रामतीव्रां च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम् ||४||
स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः |
तत्र विद्याद्रुजं मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात् ||५||
हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः |
कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः |
आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि ||६||
बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गत्रासदिगीक्षणैः |
स्रोतांस्यङ्गानि सन्धींश्च पश्येद्यत्नान्मुहुर्मुहुः ||७||
Adhikarana kukUNakalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਕੁਕੂਣਕਃ ਕ੍ਸੀਰਦੋਸਾਚ੍ਛਿਸ਼ੂਨਾਮੇਵ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ |
ਜਾਯਤੇ ਤੇਨ ਤਨ੍ਨੇਤ੍ਰਂ ਕਣ੍ਡੂਰਂ ਚ ਸ੍ਰਵੇਨ੍ਮੁਹੁਃ ||੮||
ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ਕੁਰ੍ਯਾਲ੍ਲਲਾਟਾਕ੍ਸਿਕੂਟਨਾਸਾਵਘਰ੍ਸਣਮ੍ |
ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨਾਰ੍ਕਪ੍ਰਭਾਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਨ ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਨ੍ਮੀਲਨਕ੍ਸਮਃ ||੯||
View original
कुकूणकः क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि |
जायते तेन तन्नेत्रं कण्डूरं च स्रवेन्मुहुः ||८||
शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासावघर्षणम् |
शक्तो नार्कप्रभां द्रष्टुं न वर्त्मोन्मीलनक्षमः ||९||
Adhikarana pArigarbhikalakShaNam (10-11) · Śloka 11
ਮਾਤੁਃ ਕੁਮਾਰੋ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਬਨ੍ਨਪਿ |
ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਵਮਥੁਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਰੁਚਿਭ੍ਰਮੈਃ ||੧੦||
ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਕੋਸ੍ਠਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਤਮਾਹੁਃ ਪਾਰਿਗਰ੍ਭਿਕਮ੍ |
ਰੋਗਂ ਪਰਿਭਵਾਖ੍ਯਂ ਚ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨਮ੍ ||੧੧||
View original
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबन्नपि |
कासाग्निसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः ||१०||
युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् |
रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम् ||११||
Adhikarana tAlukaNTakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ਤਾਲੁਮਾਂਸੇ ਕਫਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕੁਰੁਤੇ ਤਾਲੁਕਣ੍ਟਕਮ੍ |
ਤੇਨ ਤਾਲੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਤਾ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਜਾਯਤੇ ||੧੨||
ਤਾਲੁਪਾਤਃ ਸ੍ਤਨਦ੍ਵੇਸਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਪਾਨਂ ਸ਼ਕਦ੍ਦ੍ਰਵਮ੍ |
ਤਡਕ੍ਸਿਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਰੁਜਾ ਗ੍ਰੀਵਾਦੁਰ੍ਧਰਤਾ ਵਮਿਃ ||੧੩||
View original
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् |
तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते ||१२||
तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात् पानं शकृद्द्रवम् |
तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः ||१३||
Adhikarana mahApadmanAmno visarpasya lakShaNam (14) · Śloka 15
ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ੋਃ ਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਨੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸਜਃ |
ਪਦ੍ਮਵਰ੍ਣੋ ਮਹਾਪਦ੍ਮਨਾਮਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਃ ||੧੪||
ਸ਼ਙ੍ਖਾਭ੍ਯਾਂ ਹਦਯਂ ਯਾਤਿ ਹਦਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ |੧੫|
View original
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनो बस्तिशीर्षजः |
पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः ||१४||
शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् |१५|
Adhikarana bAlaroge katicit kShudrarogANAM kathanam (15) · Śloka 15
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇ ਚ ਕਥਿਤੇ ਤ੍ਵਜਗਲ੍ਲ੍ਯਹਿਪੂਤਨੇ ||੧੫||
View original
क्षुद्ररोगे च कथिते त्वजगल्ल्यहिपूतने ||१५||
Adhikarana bAlaroge kAyacikitsoktajvarAdirogANAM nirdeshaH (16) · Śloka 16
ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਤਾਂ ਯੇ ਪੁਰੇਰਿਤਾਃ |
ਬਾਲਦੇਹੇਪਿ ਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕੁਸ਼ਲੈਃ ਸਦਾ ||੧੬||
View original
ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः |
बालदेहेऽपि ते तद्वद्विज्ञेयाः कुशलैः सदा ||१६||
Adhikarana grahajuShTAnAM sAmAnyalakShaNam (17-19) · Śloka 20
ਕ੍ਸਣਾਦੁਦ੍ਵਿਜਤੇ ਬਾਲਃ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ ਰੋਦਿਤਿ |
ਨਖੈਰ੍ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਦਾਰਯਤਿ ਧਾਤ੍ਰੀਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵ ਵਾ ||੧੭||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਰੀਕ੍ਸਤੇ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦੇਤ੍ ਕੂਜਤਿ ਜਮ੍ਭਤੇ |
ਭ੍ਰੁਵੌ ਕ੍ਸਿਪਤਿ ਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਂ ਫੇਨਂ ਵਮਤਿ ਚਾਸਕਤ੍ ||੧੮||
ਕ੍ਸਾਮੋਤਿ ਨਿਸ਼ਿ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸੋ ਭਿਨ੍ਨਵਿਟ੍ਸ੍ਵਰਃ |
ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਗਨ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨ ਚਾਸ਼੍ਨਾਤਿ ਯਥਾ ਪੁਰਾ ||੧੯||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਗ੍ਰਹਜੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮੁਦਾਹਤਮ੍ |੨੦|
View original
क्षणादुद्विजते बालः क्षणात्त्रस्यति रोदिति |
नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव वा ||१७||
ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते |
भ्रुवौ क्षिपति दन्तौष्ठं फेनं वमति चासकृत् ||१८||
क्षामोऽति निशि जागर्ति शूनाक्षो भिन्नविट्स्वरः |
मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ||१९||
सामान्यं ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् |२०|
Adhikarana skandagrahagRuhItalakShaNam (20-21) · Śloka 22
ਏਕਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਕਮ੍ਪਨਮ੍ ||੨੦||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਨਿਰੀਕ੍ਸੇਤ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਿਕਃ |
ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦਤਿ ਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਨੈਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ||੨੧||
ਸ੍ਕਨ੍ਦਗ੍ਰਹਗਹੀਤਾਨਾਂ ਰੋਦਨਂ ਚਾਲ੍ਪਮੇਵ ਚ |੨੨|
View original
एकनेत्रस्य गात्रस्य स्रावः स्पन्दनकम्पनम् ||२०||
ऊर्ध्वं दृष्ट्या निरीक्षेत वक्रास्यो रक्तगन्धिकः |
दन्तान् खादति वित्रस्तः स्तन्यं नैवाभिनन्दति ||२१||
स्कन्दग्रहगृहीतानां रोदनं चाल्पमेव च |२२|
Adhikarana skandApasmAralakShaNam (22) · Śloka 22
ਨਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਮੇਤ੍ ਫੇਨਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਾਨਤਿਰੋਦਿਤਿ |
ਪੂਯਸ਼ੋਣਿਤਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਾਪਸ੍ਮਾਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੨||
View original
नष्टसञ्ज्ञो वमेत् फेनं सञ्ज्ञावानतिरोदिति |
पूयशोणितगन्धित्वं स्कन्दापस्मारलक्षणम् ||२२||
Adhikarana shakunigrahagRuhItalakShaNam (23) · Śloka 23
ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਭਯਚਕਿਤੋ ਵਿਹਙ੍ਗਗਨ੍ਧਿਃ ਸਾਸ੍ਰਾਵਵ੍ਰਣਪਰਿਪੀਡਿਤਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ |
ਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਚਿਤਤਨੁਃ ਸਦਾਹਪਾਕੈਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਵਤਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ਕ੍ਸਤਃ ਸ਼ਕੁਨ੍ਯਾ ||੨੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੭) |
View original
स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रावव्रणपरिपीडितः समन्तात् |
स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या ||२३||
(सु. उ. तं. अ. २७) |
Adhikarana revatI-pUtanA-andhapUtanA-shItapUtanA-mukhamaNDikA-naigameyagrahagRuhItalakShaNam (24-30) · Śloka 30
ਵ੍ਰਣੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਸ਼੍ਚਿਤਂ ਗਾਤ੍ਰਂ ਪਙ੍ਕਗਨ੍ਧਂ ਸ੍ਰਵੇਦਸਕ੍ |
ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਾ ਜ੍ਵਰੀ ਦਾਹੀ ਰੇਵਤੀਗ੍ਰਹਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੪||
ਅਤੀਸਾਰੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਰੋਦਨਮ੍ |
ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰਸ੍ਤਥੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਪੂਤਨਯਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ||੨੫||
ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਵਸਾਗਨ੍ਧੋਤਿਰੋਦਨਮ੍ |
ਸ੍ਤਨ੍ਯਦ੍ਵੇਸੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਧਪੂਤਨਯਾ ਭਵੇਤ੍ ||੨੬||
ਵੇਪਤੇ ਕਾਸਤੇ ਕ੍ਸੀਣੋ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗੋ ਵਿਗਨ੍ਧਿਤਾ |
ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਪੂਤਨਯਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ ||੨੭||
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਰ੍ਣਵਦਨਃ ਸਿਰਾਭਿਰਭਿਸਂਵਤਃ |
ਮੂਤ੍ਰਗਨ੍ਧੀ ਚ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ੀ ਮੁਖਮਣ੍ਡਿਕਯਾ ਭਵੇਤ੍ ||੨੮||
ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਪ(ਸ੍ਯ)ਨ੍ਦਨਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਮੂਰ੍ਛਾਵਿਗਨ੍ਧਿਤਾਃ |
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਦਸ਼ੇਦ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਨੈਗਮੇਯਗ੍ਰਹਂ ਵਦੇਤ੍ ||੨੯||
ਪ੍ਰਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਨਦ੍ਵੇਸੀ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਚਾਨਿਸ਼ਂ ਮੁਹੁਃ |
ਤਂ ਬਾਲਮਚਿਰਾਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰਹਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ |
ਵਿਪਰੀਤਤਮਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਚਿਰਾਰ੍ਦਿਤਮ੍ ||੩੦||
View original
व्रणैः स्फोटैश्चितं गात्रं पङ्कगन्धं स्रवेदसृक् |
भिन्नवर्चा ज्वरी दाही रेवतीग्रहलक्षणम् ||२४||
अतीसारो ज्वरस्तृष्णा तिर्यक्प्रेक्षणरोदनम् |
नष्टनिद्रस्तथोद्विग्नो ग्रस्तः पूतनया शिशुः ||२५||
छर्दिः कासो ज्वरस्तृष्णा वसागन्धोऽतिरोदनम् |
स्तन्यद्वेषोऽतिसारश्च अन्धपूतनया भवेत् ||२६||
वेपते कासते क्षीणो नेत्ररोगो विगन्धिता |
छर्द्यतीसारयुक्तश्च शीतपूतनया शिशुः ||२७||
प्रसन्नवर्णवदनः सिराभिरभिसंवृतः |
मूत्रगन्धी च बह्वाशी मुखमण्डिकया भवेत् ||२८||
छर्दिस्प(स्य)न्दनकण्ठास्यशोषमूर्छाविगन्धिताः |
ऊर्ध्वं पश्येद्दशेद्दन्तान् नैगमेयग्रहं वदेत् ||२९||
प्रस्तब्धाक्षः स्तनद्वेषी मुह्यते चानिशं मुहुः |
तं बालमचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः |
विपरीततमं साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् ||३०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 68
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਬਾਲਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने बालरोगनिदानं समाप्तम् ||६८||